Chcemy w tej gazecie wskrzesić i pokazać „ducha wolności”, jaki panował w Lublinie przez ostatnich 100 lat. To dzięki niemu wielu młodych ludzi tu mieszkających „miało parę” i „ciśnienie” do angażowania się w ważne sprawy, ale też realizowania swoich marzeń i zmieniania świata.

 

Chcemy w tej gazecie wskrzesić i pokazać „ducha wolności”, jaki panował w Lublinie przez ostatnich 100 lat. To dzięki niemu wielu młodych ludzi tu mieszkających „miało parę” i „ciśnienie” do angażowania się w ważne sprawy, ale też realizowania swoich marzeń i zmieniania świata.

 

Teatr NN

Osiedla przedwojenne

Walkę z fatalnymi warunkami mieszkaniowymi w dwudziestoleciu międzywojennym miały ułatwiać m.in. nowe przepisy, uchwalane w latach 1918-1926, które stały się podstawą do kształtowania przestrzeni i budownictwa mieszkaniowego.

Osiedla przedwojenne
Budynki osiedla Oficerskiej Spółdzielni Mieszkaniowej przy ulicy Weteranów, 1938 rok, fot. Elżbieta Izdebska-Margul [zbiory Joanny Wojciechowskiej]

W 1919 r. powstał Państwowy Fundusz Mieszkaniowy, przyznający pożyczki na cele mieszkaniowe. Walka z mieszkaniowym głodem prowadzona była nie tylko w skali ogólnopolskiej, ale też lokalnie, w poszczególnych miastach. W Lublinie, w 1928 roku, powołano Komitet Rozbudowy Miasta, a także Komisję Techniczno-Budowlaną. Plan Wielkiego Lublina z 1931 roku zawierał konkretne wytyczne, dotyczące kształtowania zabudowy mieszkaniowej.

Prowadzone w Lublinie w latach 1926-1930 nowe inwestycje mieszkaniowe dotyczyły przede wszystkim budynków spółdzielczych, realizowanych w centrum miasta przez Spółdzielcze Stowarzyszenie Budowlano-Mieszkaniowe Urzędników Państwowych (ul. Narutowicza 71, Szopena 8 i Solna 5).

Najintensywniejszy rozwój budownictwa mieszkaniowego w Lublinie miał miejsce na kilka lat przed wybuchem II wojny światowej. W tym czasie powstały nowe dzielnice: Czechów, Dziesiąta, dzielnica Zachodnia. Na terenie tej pierwszej zbudowano dwie kolonie domów: Czechów Górny i Dolny. Tam zlokalizowano osiedle Towarzystwa Osiedli Robotniczych (T.O.R.), a także kolonię mieszkaniową Spółdzielni Podoficerów, Legionistów i Pocztowców.

Najpełniej zrealizowanym zamierzeniem urbanistycznym w Lublinie okresu międzywojennego była dzielnica Dziesiąta, z dwoma koloniami mieszkalnymi, których wspólną osią stała się ulica wytyczona na przedłużeniu ulicy Bychawskiej, czyli dzisiejsza Kunickiego. Teren został zaprojektowany zgodnie z realizowaną ówcześnie w Europie urbanistyczną ideą miasta-ogrodu.

Dzielnica Zachodnia rozwijała się od 1918 roku wzdłuż Alei Racławickich, przy czym pierwsze projekty budynków mieszkalnych powstawały po 1925 roku. Miała mieć charakter cywilno-wojskowy. W jej skład oprócz gmachów użytkowanych przez wojsko wchodziły budynki użyteczności publicznej – Bobolanum, Gimnazjum im. Staszica, Okręgowy Urząd Ziemski, Uniwersytet Lubelski, cerkiew przekształcona na kościół rzymskokatolicki. Jednym z osiedli wchodzących w skład dzielnicy Zachodniej była Oficerska Spółdzielnia Mieszkaniowa. Dzielnica Zachodnia miała z czasem przejąć funkcję śródmieścia.

Ciekawymi założeniami mieszkalnymi były także kolonie: urzędnicze przy ulicach Spokojnej i Wieniawskiej oraz zespół mieszkaniowy Polskich Kolei Państwowych przy ulicy Nowy Świat.

 
Kolonia T.O.R.

W czerwcu 1935 roku Rada Miejska podjęła uchwałę o przekazaniu pod budownictwo jednorodzinne terenów na Czechowie Górnym. Na rozparcelowanym, w myśl doświadczeń przeniesionych z Warszawy, terenie miały powstać osiedla Towarzystwa Osiedli Robotniczych (T.O.R.), Spółdzielni Legionowej oraz Spółdzielni Podoficerów, Legionistów i Pocztowców. Inwestycja miała być finansowana z funduszy Banku Gospodarstwa Krajowego i Funduszu Pracy. W latach 1935-1936 została zaplanowana budowa 18 domków Spółdzielni Podoficerskiej, dziesięć Spółdzielni Legionowej oraz 35 domków dla Związku Legionistów. Budynki T.O.R. powstały w latach 1937-1938 na terenie osady Czechów Górny (to dzisiejsze ulice: Arnsztajnowej, Dudzińskiego, Partyzantów, Czaplińskiego).

Osiedle było odpowiedzią na ówczesne problemy mieszkaniowe będąc realizacją idei mieszkania minimum. Na niewielkich działkach powstały powtarzalne jednorodzinne budynki bliźniacze. Projekt, oparty na wzorcach skandynawskich, charakteryzujących się minimalizmem formy, został prawdopodobnie przygotowany przez Romana Piotrowskiego w Pracowni Architektonicznej T.O.R. Budynki były parterowe, murowane z cegły, częściowo podpiwniczone, posiadały drewniane poddasza, wykonane w formie sześciennej nadbudówki nad zewnętrzną częścią domu. Wnętrze rozplanowano za pomocą trzech pokoi z kuchnią, łazienki, sieni oraz magazynku. Mankamentem domów i całego osiedla był brak uzbrojenia. W latach 1935-1939 większość przygotowanych działek została zabudowana, w tym 19 jednakowymi domkami osiedla T.O.R. Do dziś zachował się jeden budynek bliźniaczy w niezmienionej formie. Istnieje też osiem pojedynczych budynków, ale większość z nich jest przekształcona na skutek przebudów i nadbudów.

 

Budynki osiedla T.O.R., fotografia z albumu „Roboty publiczne prowadzone przez ZM m. Lublin a finansowane przez Fundusz Pracy 1937/38”, 1938 rok, autor nieznany [zbiory Jolanty Jurkiewicz]Budynki osiedla T.O.R., fotografia z albumu „Roboty publiczne prowadzone przez ZM m. Lublin a finansowane przez Fundusz Pracy 1937/38”, 1938 rok, autor nieznany [zbiory Jolanty Jurkiewicz]

 

WIENIAWSKA, SPOKOJNA

Po 1918 roku w Polsce zaczęły powstawać kolonie mieszkaniowe, budowane przez państwowych inwestorów, przeznaczone dla tworzącej się administracji. Budowano je na terenach Skarbu Państwa, najczęściej z funduszy Ministerstwa Robót Publicznych. W Lublinie pierwszy taki budynek powstał już w 1914 roku przy ulicy Wieniawskiej 3. Kolejne były budowane od 1921 roku. Największa kolonia mieszkaniowa urzędniczych domków została oddana do użytku w 1923 roku. Znajdowała się pomiędzy ulicami Wieniawską, Szkolną (dziś de Tramecourta) i Spokojną. Okręgowa Dyrekcja Robót Publicznych postawiła na tym terenie parterowe domy o konstrukcji drewnianej, z użytkowymi poddaszami. Kolejne wybudował Urząd Wojewódzki i Skarb Państwa wzdłuż Wieniawskiej i Lubomelskiej. Powstały też lokale dla urzędników skarbowych – domy murowane przy ulicy Spokojnej. Przekazano je do użytku w 1923 roku. Większość budynków, wchodzących w skład kolonii, dziś nie istnieje. Zostały zburzone pod biurowiec przy ul. Spokojnej.

Budynek kolonii urzędniczej przy ulicy Wieniawskiej, 2010 rok, fot. Natalia Przesmycka [zbiory autorki]

Budynek kolonii urzędniczej przy ulicy Wieniawskiej, 2010 rok, fot. Natalia Przesmycka [zbiory autorki] 


OFICERSKA SPÓŁDZIELNIA MIESZKANIOWA

Od 1918 roku w zachodniej części Lublina, wzdłuż Alei Racławickich, obok wojskowego Obozu Zachodniego rozwijała się tzw. dzielnica Zachodnia. Po przeznaczeniu do parcelacji przez Ministerstwo Spraw Wewnętrznych terenów znajdujących się przy alei Zgody (dzisiejszej ulicy Radziszewskiego) oraz wzdłuż Alei Racławickich powstało osiedle Oficerskie. Pierwsze budynki zbudowano w 1925 roku. Obszar rozwijał się stopniowo, czego przykładem jest wytyczenie dopiero w 1935 roku ulic Czwartaków, Wysockiego i Langiewicza. Druga część osiedla znajdowała się po przeciwnej stronie Alei Racławickich i obejmowała ulice Norwida, Rayskiego, Junoszy, Lisa-Kuli (dziś Dubois). Obie części osiedla łączyły ulice Poniatowskiego i Głowackiego. Finansowanie inwestycji mieszkaniowych zapewniał Fundusz Kwaterunku Wojskowego, działający od 1927 roku. FKW określał też wytyczne dotyczące liczby kondygnacji, normy powierzchni pomieszczeń i typu materiałów użytych do budowy. Budynki musiały być zelektryfikowane, skanalizowane i zaopatrzone w wodociąg. Obowiązujące zasady pozwalały na tanią i szybką realizację.

Pierwsze obiekty osiedla Oficerskiego to cztery domy w stylu dworkowym przy ulicach Uniwersyteckiej i Grottgera (do dziś istnieje tylko jeden z nich), bloki mieszkalne dla oficerów i podoficerów pomiędzy aleją Zgody (dziś Radziszewskiego) a ulicami Uniwersytecką, Skłodowskiej i Grottgera oraz budynki przy ulicy Łopacińskiego. Architektami, pracującymi na potrzeby osiedla, byli m.in. Tadeusz Witkowski, Henryk Paprocki, Karol Bekker, a także Karol Heczko, Kazimierz Tołłoczko. Wzorcem dla budownictwa w Lublinie był warszawski Żoliborz Oficerski.

Oficerska Spółdzielnia Mieszkaniowa, wchodząca w skład osiedla Oficerskiego, została założona w 1924 roku, ale formalnie Zarząd Miasta przydzielił tereny z przeznaczeniem dla spółdzielni dopiero w 1935 roku. Przy ulicach Weteranów, Poniatowskiego i Lisa-Kuli przygotowano działki budowlane na potrzeby kolonii oficerskiej o reprezentacyjnym charakterze z przeznaczeniem dla oficerów garnizonu i urzędników państwowych. Domy OSM zostały zaprojektowane przez trzech architektów: Stanisława Piotrowskiego, Bohdana Kelles-Krauze oraz Tadeusza Witkowskiego. W zamierzeniu miały być do siebie podobne. Do dyspozycji właściciela pozostawała jedynie elewacja od strony ogrodu. Na początek wybudowano trzynaście domów jednopiętrowych – trzy przy ulicy Weteranów i dziesięć przy ulicy Poniatowskiego, następnie kolejnych osiem domów przy ulicy Weteranów. Wszystkie miały mieć po dwa mieszkania, w dwóch typach: pięcio- i czteroizbowych.

Na szczególną uwagę zasługują domy, znajdujące się przy ulicy Weteranów pod numerami 2-16. To osiem bliźniaczych budynków dwukondygnacyjnych z podpiwniczeniem i strychem – modernistyczne, choć w kilku przypadkach przebudowy i modernizacje zatarły ich pierwotny wygląd. Cechuje je prosta forma, podporządkowana układowi funkcjonalnemu. Główne akcenty to wejścia do budynków, prostokątne duże okna oraz elewacje z poziomymi pasami międzyokiennymi. Budynki mają balkony w narożach oraz klatki schodowe zaznaczone w bryle większą wysokością oraz lekkim wysunięciem. Wnętrza charakteryzowało funkcjonalne rozplanowanie: z przedpokoju prowadziło wejście do kuchni, łazienki, sypialni i salonu, z którego wchodziło się do gabinetu. Istniała też możliwość powiększenia salonu za pomocą przesuwanych bądź łamanych drzwi. Mieszkania były wyposażone w służbówkę z oddzielnym wejściem. W pokojach położony był parkiet, w kuchni lastriko, a w łazience terakota.

 

_______________________________

Bibliografia:

Aleksander Kierek, Rozwój gospodarczy Lublina w latach 1918-1939 [w:] Dzieje Lublina, t. II, red. S. Krzykała, Lublin 1975, s. 33-114.
Dagmara Kociuba, Lublin. Rozwój przestrzenny i funkcjonalny od średniowiecza do współczesności, Toruń 2011.
Natalia Przesmycka, Lublin. Przeobrażenia urbanistyczne 1815-1939, Lublin 2012.
Maciej Sobieraj, Między carskimi a polskimi czasy. Budownictwo wojskowe Lublina w latach 1901-1939 [w:] Życie artystyczne Lublina 1901-2001, red. L. Lameński, Lublin 2001, s. 81- 104.

Słowa kluczowe