Chcemy w tej gazecie wskrzesić i pokazać „ducha wolności”, jaki panował w Lublinie przez ostatnich 100 lat. To dzięki niemu wielu młodych ludzi tu mieszkających „miało parę” i „ciśnienie” do angażowania się w ważne sprawy, ale też realizowania swoich marzeń i zmieniania świata.

 

Chcemy w tej gazecie wskrzesić i pokazać „ducha wolności”, jaki panował w Lublinie przez ostatnich 100 lat. To dzięki niemu wielu młodych ludzi tu mieszkających „miało parę” i „ciśnienie” do angażowania się w ważne sprawy, ale też realizowania swoich marzeń i zmieniania świata.

 

Teatr NN

Osiedla powojenne

Po II wojnie światowej nastąpił bardzo gwałtowny wzrost liczby mieszkańców Lublina. W latach 1955-1965 ze 130 tys. do 204 tys., czyli o 56 proc. Było to spowodowane przede wszystkim budową nowych zakładów przemysłowych i realizacją planu 6-letniego. Konsekwencją tej sytuacji była konieczność inwestycji mieszkaniowych.

Osiedla powojenne
Przedszkole na osiedlu im. Juliusza Słowackiego, lata 70. XX wieku, fot. Edward Hartwig [zbiory Ewy Hartwig-Fijałkowskiej / Ośrodek „Brama Grodzka – Teatr NN”]

W związku z tym w latach 50. XX wieku rozpoczęto budowę pierwszych osiedli mieszkaniowych przez Zakład Osiedli Robotniczych (ZOR). W kolejnych latach i dekadach doszło przede wszystkim do zmiany technologii. Na szeroką skalę wprowadzono systemy budownictwa prefabrykowanego zwanego wielką płytą OWT, co pozwalało na szybkie wznoszenie wielokondygnacyjnych budynków wielorodzinnych. Intensywny rozwój budownictwa spółdzielczego przyczynił się do przyrostu izb mieszkalnych: w 1956 roku przypadało 2,4 osoby na izbę, w 1965 – 1,8 osoby na izbę. Powojenne budownictwo to przede wszystkim budownictwo spółdzielcze. Pierwszą spółdzielnią mieszkaniową była LSM powstała w 1957 roku. Kolejnymi: Pracownicza Spółdzielnia „Kolejarz” (1958 r.), Robotnicza Spółdzielnia Mieszkaniowa „Motor” (1960 rok), Spółdzielnia Mieszkaniowa „Czechów” (1974 r.), Spółdzielnia Mieszkaniowa „Czuby” (1978 rok).

ZOR

Zakład Osiedli Robotniczych powstał w 1948 roku, w latach 40. i 50. XX wieku był jedyną instytucją zarządzającą budownictwem wielorodzinnym w PRL. W Lublinie ZOR zrealizował cztery zespoły: „Zachód” przy Al. Racławickich (1949 r.), „Tatary A” przy ul. Mełgiewskiej (od 1950 r.), „Bronowice I” i „Bronowice II” przy Drodze Męczenników Majdanka (1954-56) oraz „Podzamcze” (1954 r.).

ZOR „Zachód” to pierwsze wybudowane po wojnie w Lublinie osiedle mieszkaniowe. Jest położone przy Al. Racławickich, pomiędzy ulicami Puławską i Legionową. Projektantem osiedla był Krystyn Olszewski.

Jako pierwsze powojenne osiedle robotnicze powstało ZOR „Tatary”. Brak mieszkań spowodował, że władze miasta zgodziły się, by ulokować je w miejscu, które ze względu na sąsiedztwo zakładów przemysłowych pierwotnie nie było przeznaczone pod taką zabudowę. Najstarszą część osiedla – „A” – projektowali Helena i Szymon Syrkusowie. Budynki wzniesione w technologii tradycyjnej, charakteryzowały się dużą powierzchnią użytkową i starannością wykonania.

Zakład Osiedli Robotniczych odpowiadał nie tylko za realizację wielorodzinnego budownictwa mieszkaniowego, ale także za odbudowę po zniszczeniach II wojny światowej zabytkowych dzielnic staromiejskich. W Lublinie – za budowę osiedla ZOR „Podzamcze”, przy dzisiejszym placu Zamkowym, wcześniej placu Zebrań Ludowych. Decyzję o inwestycji podjęła w styczniu 1954 roku Rada Ministrów podczas posiedzenia, na którym zdecydowano o zorganizowaniu w Lublinie obchodów 10-lecia PRL. Plac przekazano do użytku 1 maja 1954 roku, natomiast część kamienic ZOR „Podzamcze” – 21 lipca.

Budynki osiedla ZOR „Podzamcze” przy placu Zebrań Ludowych (dziś plac Zamkowy), pocz. lat 60. XX wieku, fot. Edward Hartwig [zbiory Ewy Hartwig-Fijałkowskiej / Ośrodek „Brama Grodzka – Teatr NN”]Budynki osiedla ZOR „Podzamcze” przy placu Zebrań Ludowych (dziś plac Zamkowy), pocz. lat 60. XX wieku, fot. Edward Hartwig [zbiory Ewy Hartwig-Fijałkowskiej / Ośrodek „Brama Grodzka – Teatr NN”]

 

LSM

Lubelska Spółdzielnia Mieszkaniowa została powołana do życia w 1957 roku. Zbudowała siedem osiedli: Adama Mickiewicza, Juliusza Słowackiego, Zygmunta Krasińskiego, Piastowskie, Henryka Sienkiewicza, Bolesława Prusa oraz Marii Konopnickiej. Jej utworzenie możliwe było dzięki ustawie z 15 marca 1957 roku, która dawała podstawy rozwoju spółdzielni mieszkaniowych w Polsce. Środki państwowe miały być zasilone wkładem własnym obywateli i ich pracą społeczną. Władze Lublina przekazały LSM tereny leżące na zachód od głównej osi komunikacyjnej miasta, w sąsiedztwie miasteczka uniwersyteckiego.

W czerwcu 1958 roku Społeczne Przedsiębiorstwo Budowlane przystąpiło do budowy pierwszego budynku. Zarząd LSM zdecydował, że osiedle będzie nosiło imię Mickiewicza. W 1959 roku do pierwszych siedmiu budynków wprowadziło się 150 członków. Nowa dzielnica oddalona była znacznie od śródmieścia. Początkowo nie było sklepów, szkoły, placówki zdrowia itp. Infrastruktura osiedla powstawała stopniowo: pawilony usługowe, w których Lubelska Spółdzielnia Spożywców założyła sieć sklepów, wybudowano przychodnię, szkołę i przedszkole. Miejskie Przedsiębiorstwo Komunikacyjne uruchomiło na LSM linię autobusową. Jednocześnie na bieżąco porządkowano i zazieleniano dzielnicę. Wiele prac wykonywali mieszkańcy w ramach czynów społecznych.

W 1964 roku LSM rozpoczęła budowę drugiego osiedla – im. Juliusza Słowackiego (pierwszy budynek został oddany w lipcu 1965 roku). Kolejne osiedle – Piastowskie – powstało z okazji 1000-lecia Państwa Polskiego. W 1971 roku do bloków na osiedlu im. Zygmunta Krasińskiego wprowadzili się pierwsi mieszkańcy, z kolei w 1973 roku został oddany do użytku pierwszy blok na osiedlu im. Henryka Sienkiewicza. Pierwszy budynek na osiedlu im. Marii Konopnickiej – w maju 1974 roku. Najmłodsze osiedle LSM to osiedle im. Bolesława Prusa – pierwsze budynki zostały oddane do użytku w listopadzie 1975 r.

Dziś LSM obejmuje obszar 242 ha. Osiedla Lubelskiej Spółdzielni Mieszkaniowej charakteryzuje niemal wzorcowe zespolenie architektury z ukształtowaniem terenu i zielenią. Przestrzeń jest urozmaicona rzeźbami, powstałymi pod koniec lat 70. XX wieku jako pokłosie Lubelskich Spotkań Plastycznych. Osiedle Mickiewicza jest uważane za wzór osiedla-ogrodu. Projektował je Feliks Haczewski.

_______________________________

Bibliografia:

Aleksander Kierek, Rozwój gospodarczy Lublina w latach 1918-1939 [w:] Dzieje Lublina, t. II, red. S. Krzykała, Lublin 1975, s. 33-114.
Dagmara Kociuba, Lublin. Rozwój przestrzenny i funkcjonalny od średniowiecza do współczesności, Toruń 2011.
Natalia Przesmycka, Lublin. Przeobrażenia urbanistyczne 1815-1939, Lublin 2012.
Maciej Sobieraj, Między carskimi a polskimi czasy. Budownictwo wojskowe Lublina w latach 1901-1939 [w:] Życie artystyczne Lublina 1901-2001, red. L. Lameński, Lublin 2001, s. 81- 104.

Słowa kluczowe