Chcemy w tej gazecie wskrzesić i pokazać „ducha wolności”, jaki panował w Lublinie przez ostatnich 100 lat. To dzięki niemu wielu młodych ludzi tu mieszkających „miało parę” i „ciśnienie” do angażowania się w ważne sprawy, ale też realizowania swoich marzeń i zmieniania świata.

 

Chcemy w tej gazecie wskrzesić i pokazać „ducha wolności”, jaki panował w Lublinie przez ostatnich 100 lat. To dzięki niemu wielu młodych ludzi tu mieszkających „miało parę” i „ciśnienie” do angażowania się w ważne sprawy, ale też realizowania swoich marzeń i zmieniania świata.

 

Teatr NN

Miasto kobiet

Nie umiem sobie nawet wyobrazić tego, co będzie z życiem ludzkości, jeżeli połowa jej – kobiety wejdą naprawdę w to życie z wolą świadomą, z siłą odpowiadającą nie tylko swej liczbie, lecz i walorom kobiecym, silniejszym pod pewnym względem od męskich. Kobiety to śpiące jeszcze wojsko, które nie wyszło do walki. Co będzie, gdy połowa ludzkości się zbudzi i zacznie działać, tego nikt przewidzieć nie może.

Ignacy Daszyński, 1918

Miasto kobiet
FOTO: Kobieta w PRL, zdjęcie autorstwa Jana Trembeckiego [archiwum "Kuriera Lubelskiego"]

Barbara Koterwas (1912-1983). W czasie II wojny światowej łączniczka i sanitariuszka Armii Krajowej, po wojnie działaczka Związku Harcerstwa Polskiego. Pracowała w Farmaceutycznej Spółdzielni Pracy „Permedia”, gdzie, poza swoimi zawodowymi obowiązkami, organizowała spotkania z ludźmi nauki i sztuki. Stworzyła wędrowny teatr „Latarnia”, który występował we wsiach i miasteczkach przed spontanicznie zgromadzoną publicznością, często w plenerze.

Zofia Bartkiewicz (1932-2002), przywódczyni pierwszego strajku inicjującego Lubelski Lipiec ’80. Pracowała w Wytwórni Sprzętu Komunikacyjnego w Świdniku. Uczestniczyła w negocjacjach z władzami i była sygnatariuszką porozumienia z 11 lipca 1980 r.

Grażyna Chrostowska (1921-1942), poetka. Przeżywała dzieciństwo i młodość w niepodległej Rzeczypospolitej, a w dorosłość wchodziła w latach II wojny światowej. Jej poezję ukształtowały przeżycia w obozie Ravensbrück. Pisała mimo skrajnie niesprzyjających warunków, a współwięźniarki były pierwszymi odbiorczyniami jej poezji. Kilka dni przed egzekucją napisała swój ostatni wiersz „Niepokój”.

Elżbieta Wolicka-Wolszleger (1937-2013), artystka i filozof. Karierę naukową związała z Katolickim Uniwersytetem Lubelskim. Była jedną z najwybitniejszych w Polsce badaczek zajmujących się estetyką i teorią sztuki. Równocześnie działała w NSZZ „Solidarność”. Po wprowadzeniu stanu wojennego zaangażowała się w pomoc internowanym. Współtworzyła punkt pomocy, który przekazywał rodzinom represjonowanych robotników dary dostarczane z zachodniej Europy.

Anna Wanda Papiewska z Hemplów (1883-1974) należała do grona założycieli działającej do dziś Lubelskiej Spółdzielni Spożywców. Dzięki jej zaangażowaniu LSS z małego sklepiku stała się siecią wytwórczo-handlową. Radna i wiceprzewodnicząca Lubelskiej Rady Miejskiej. Domagała się m.in. przejrzystości działań władz miejskich.

 

Franciszka Arnsztajnowa (1865-1942) pochodziła z zasymilowanej rodziny żydowskiej. Poetka, dramatopisarka, tłumaczka. Od wczesnych lat związana z konspiracyjnym ruchem niepodległościowym. W czasie I wojny światowej należała do Polskiej Organizacji Wojskowej. W jej mieszkaniu przy ulicy Złotej 2 znajdowało się tajne archiwum POW. Zginęła w Treblince lub w getcie warszawskim.

Danuta Magierska (1910-1984) za wierność ideałom harcerskim trafiła do stalinowskiego więzienia. Do harcerstwa przystąpiła w wieku 11 lat. W czasie niemieckiej okupacji przez dwa lata była komendantką lubelskiej chorągwi. Po wojnie nie akceptowała zachodzących w ZHP przemian ideologicznych i wystąpiła ze związku w czerwcu 1949 roku. W lipcu 1952 roku została aresztowana i skazana na 10 lat więzienia.

Anna Samolińska (ur. 1956). Milicja obywatelska zatrzymała ją po raz pierwszy w 1975 r. za kolportaż klepsydr, które informowały o mszy św. w intencji ofiar Grudnia ’70. Później Anna Samolińska zajmowała się kolportażem nielegalnych druków oraz brała udział w akcji pomocy robotnikom z Radomia, represjonowanym po wydarzeniach w czerwcu 1976 r. Współpracowała z niecenzurowanym pismem „Spotkania”. W czasie Lubelskiego Lipca 1980 zbierała informacje o strajkach, które następnie przekazywała do zachodnich korespondentów i do Radia Wolna Europa.

Wacława Arciszowa (1870-1953). W 1912 r. otworzyła w Lublinie prywatną żeńską szkołę ogólnokształcącą, gdzie zatrudniła wysoko wykwalifikowanych nauczycieli i stworzyła świetne warunki do edukacji i rozwoju.

Bela Szpiro Nissenbaum (1887-1944) przez pięć kadencji radna miejska. Walczyła o poprawę warunków pracy żydowskich robotników i o dofinansowanie szkół żydowskich w Lublinie. Ostro krytykowała władze za tolerowanie narastającej fali antysemityzmu w mieście i kraju. W 1935 roku zainicjowała budowę w Lublinie żydowskiego Domu Kultury im. Icchoka Lejbusza Pereca na Czwartku. Zmarła w obozie koncentracyjnym Ravensbrück.

Nechama Tec (1931 r.). Urodziła się w Lublinie. Okupację przeżyła przybierając chrześcijańską tożsamość w polskim domu. Swoje wspomnienia z tego okresu opublikowała w książce „Suche łzy”. Powieść „Opór” posłużyła jako kanwa filmowej opowieści pod tym samym tytułem. Całe swoje życie zawodowe związana była z University of Connecticut w Stamford. Od 1982 roku prowadziła badania nad Zagładą. Nominowana do nagrody Pulitzera. Jest laureatką m.in. nagrody im. Anny Frank.

Julia Hartwig (1921-2017), jedna z najbardziej uznanych współczesnych polskich poetek, także pisarka, eseistka, tłumaczka, autorka książek dla dzieci oraz monografii pisarzy i poetów, z których za najważniejszą uważa się monografię poświęconą Apollinaire’owi. Honorowa Obywatelka Lublina. Dwukrotnie odznaczona orderem Legii Honorowej.

Anna Kamieńska (1920-1986), poetka, eseistka, tłumaczka z języka rosyjskiego i hebrajskiego, krytyk literacki, prozatorka, autorka książek dla dzieci i młodzieży, redaktorka czasopisma „Twórczość”.

Maria Goreywa-Jankowska (1879-1937) z pochodzenia Rosjanka, lekarka, działaczka polityczna i społeczna. Skazana na zesłanie w głąb Rosji za udział w przygotowaniach do zamachu na generała-gubernatora Skałona. Po powrocie do Polski osiadła w Lublinie, tu pracowała w ambulatorium miejskim i w Stacji Opieki nad Matką i Dzieckiem. Organizowała m.in. szpital legionowy, ochronkę dla dzieci i Dom Dziecka w dzielnicy Dziesiąta.

Ewa Benesz (ur. 1943), aktorka związana z teatrami kontynuującymi tradycję „Reduty” założonej przez Juliusza Osterwę i Teatrem Laboratorium Jerzego Grotowskiego. W latach 70. wędrowała po Polsce z „Panem Tadeuszem” Adama Mickiewicza. Współorganizatorka Międzynarodowego Festiwalu Opowiadaczy w Lublinie.

Krystyna Modrzewska (Mandelbaum) (1919-2008), antropolożka, absolwentka Uniwersytetu w Bolonii i UMCS. W czasie II wojny światowej należała do Armii Krajowej. Na UMCS zawodowo zajmowała się antropologią, prowadziła badania nad genetycznymi uwarunkowaniami schizofrenii. W 1970 roku wyemigrowała do Szwecji.

Irena Sławińska (1913-2004), teatrolog, historyk i teoretyk literatury. Od 1949 roku pracownik Katolickiego Uniwersytetu Lubelskiego. Autorka prac dotyczących teorii teatru i dramatu, publicystka „Tygodnika Powszechnego”.

Barbara Zbrożyna (1923-1995), rzeźbiarka, autorka zespołu 50 rzeźb przedstawiających sceny z historii Polski piastowskiej na podstawie rysunków dzieci. Znajdują się na osiedlu Piastowskim w Lublinie.

Irena Szczepowska-Szychowa (1925-1993), animatorka kultury, pierwsza dyrektorka Wojewódzkiego Domu Kultury w Lublinie, działającego niegdyś na Zamku. Oferta zajęć była adresowana przede wszystkim do młodzieży, ale w tym miejscu spotykali się także członkowie Grupy Zamek, którą tworzyli studenci historii sztuki KUL.

Janina Porazińska (1882-1971), poetka, prozaik, tłumaczka, współpracowniczka pism dla dzieci „Promyk” i „Promyczek”. W czasie wojny działaczka podziemia oświatowego i kulturalnego. W oparciu o polski folklor pisała własne poezje i baśnie, czerpiąc z gadek, przypowieści, pieśni oraz podań. Opracowała fiński epos „Kalevala” w wersji dla dzieci.

Małgorzata Kitowska-Łysiak (1953-2012), historyk sztuki, badacz i krytyk sztuki, profesor KUL. Jej zainteresowania naukowe obejmowały głównie problematykę sztuki XIX i XX wieku, przede wszystkim polskiej po roku 1945. Popularyzatorka twórczości członków lubelskiej Grupy Zamek.

Józefa Kunicka (1880-1956), nauczycielka, radna miejska przez trzy kadencje. Reprezentowała samorząd miejski w Radzie Szkolnej Lublina i w 1922 roku weszła w skład działającej przy niej Komisji Powszechnego Nauczania. Pracowała nad statutem obowiązku szkolnego, walczyła o godniejsze pensje dla robotników. Działała w Towarzystwie Higienicznym.

Irena Kosmowska (1879-1945), trzykrotnie wybrana do sejmu jako przedstawicielka ziemi lubelskiej. W parlamencie obecna od 1919 do 1930 roku, jedna z niewielu posłanek pierwszej kadencji (było ich osiem). Wiceminister propagandy i opieki społecznej w rządzie Ignacego Daszyńskiego.

Helena Mysakowska (1905-1996), lekarka, w okresie międzywojennym sekretarz Towarzystwa do Walki z Gruźlicą w Lublinie. W 1939 r. odznaczona Srebrnym Krzyżem Zasługi za zaangażowanie w walkę z tą chorobą. Po II wojnie światowej przyczyniła się do utworzenia pierwszego na Lubelszczyźnie sanatorium przeciwgruźliczego w Adampolu k. Włodawy. Ponad 20 lat kierowała Kliniką Ftyzjatryczną Akademii Medycznej.

Kazimiera Litwiniukowa (1900-1973), lekarka. Działała w Armii Krajowej. Po II wojnie światowej utworzyła przychodnię zdrowia w dzielnicy Dziesiąta. Od 1952 r. kierowała Miejskim Wydziałem Zdrowia. Przygotowała dla Lublina plan budowy przychodni, a potem walczyła o pieniądze na jego realizację. Swoją pracą znacznie poprawiła warunki pacjentów w Lublinie.

Pelagia Majewska (1933-1988). W Aeroklubie Lubelskim uprawiała szybownictwo i skakała ze spadochronem. W 1960 roku – jako pierwsza Polka i druga kobieta na świecie – otrzymała Medal Lilienthala, najwyższe światowe odznaczenie szybowcowe.

 

Anna Langfus z d. Szternfinkiel (1920-1966), laureatka literackiej Nagrody Goncourtów, którą otrzymała jako czwarta kobieta, a pierwsza Polka. Urodziła się i wychowała w Lublinie, w rodzinie żydowskiej, w domu przy ul. Lubartowskiej 18 (dziś 24). W połowie 1946 roku zdecydowała się wyjechać do Francji. W Sarcelles pod Paryżem, gdzie mieszkała w latach 60., działa dziś biblioteka jej imienia.

Helena Hartwig (1910-1998), fotografka, żona i współpracowniczka Edwarda Hartwiga. Dla fotografii porzuciła projektowanie mody. Pracowała głównie w atelier Hartwigów zwanym „budą” przy ulicy Peowiaków 2. Wykonywała portrety, zajmowała się sprawami organizacyjnymi i archiwizacją negatywów. W czasie, gdy Edward Hartwig kształcił się w Wiedniu sama prowadziła zakład fotograficzny.

Irena (Ida) Hochman (1948) urodziła się w Lublinie, po wydarzeniach marca ‘68 roku wyemigrowała wraz z rodziną do USA. Jest historyczką sztuki, w Nowym Jorku prowadzi renomowaną galerię przy Madison Avenue. Marszandka europejskiej i amerykańskiej sztuki XX wieku. Wystawia prace m.in. takich artystów, jak Tamara de Lempicka, Tadeusz Myslowski, Andy Warhol.

 

Portrety bohaterek biogramów ze zbiorów: Muzeum Lubelskiego, Wojewódzkiej
Biblioteki Publicznej im. H. Łopacińskiego, serwisu culture.pl,
zbiorów prywatnych, zbiorów Ośrodka „Brama Grodzka – Teatr NN”.

Słowa kluczowe