Chcemy w tej gazecie wskrzesić i pokazać „ducha wolności”, jaki panował w Lublinie przez ostatnich 100 lat. To dzięki niemu wielu młodych ludzi tu mieszkających „miało parę” i „ciśnienie” do angażowania się w ważne sprawy, ale też realizowania swoich marzeń i zmieniania świata.

 

Chcemy w tej gazecie wskrzesić i pokazać „ducha wolności”, jaki panował w Lublinie przez ostatnich 100 lat. To dzięki niemu wielu młodych ludzi tu mieszkających „miało parę” i „ciśnienie” do angażowania się w ważne sprawy, ale też realizowania swoich marzeń i zmieniania świata.

 

Teatr NN

Lublin 1918 świadkowie wielkiej historii

Tymczasowy Rząd Ludowy z premierem Ignacym Daszyńskim powstał w Lublinie w nocy z 6 na 7 listopada. Działał zaledwie kilka dni, ale na trwałe wpisał się do historii Polski. Przypomnijmy sobie ten czas pokazując miejsca Lublina związane z odzyskaniem przez Polskę Niepodległości.

Opracowali: Marcin Fedorowicz, Tadeusz Przystojecki, Ziemowit Karłowicz
Rysunki: Kamil Kuzko

Lublin 1918 świadkowie wielkiej historii

Plac Litewski


W XVI wieku teren obecnego placu należał do rodu Radziwiłłów. Według tradycji, w tym miejscu obradowała szlachta polska i litewska w przeddzień podpisania aktu Unii Lubelskiej (1596 r.). Na pamiątkę tego wydarzenia postawiono pomnik.
W XVII wieku właścicielem placu stała się rodzina Lubomirskich, a następnie Sanguszków. Znajdujący się tutaj kościół i szpital Bonifratrów został rozebrany w 1819 roku. W 1823 roku rozpoczęto przebudowę terenu, który miał być miejscem defilad – stąd też funkcjonująca przez sto lat nazwa: plac Musztry. W latach 1873-1876 w centralnym miejscu Litewskiego władze carskie wybudowały sobór prawosławny, który swoim rozmiarem zdominował tę część miasta. Po zajęciu Lublina przez Austriaków, cerkiew zaadaptowano na kościół garnizonowy, a budynki wokół placu stały się siedzibą władz Generalnego Gubernatorstwa. To właśnie na placu i wokół niego rozegrały się kluczowe wydarzenia związane z przejmowaniem władzy od Austriaków i tworzeniem się Rządu Ludowego. Do 2 listopada pałac Lubomirskich był rezydencją gubernatora, a 7 listopada stał się siedzibą gabinetu Ignacego Daszyńskiego. Tu też odbyło się pierwsze posiedzenie rządu.

 

Pałac Gubernatorski (plac Litewski 3)


Pałac Lubomirskich powstał pod koniec XVII wieku w stylu barokowym jako rezydencja Pawła Karola Sanguszki, tworząc wraz z kościołem i klasztorem Kapucynów założenie pałacowo-ogrodowe. Wcześniej znajdował się tu renesansowy dwór o charakterze obronnym. W XVIII wieku pałac spłonął w czasie konfederacji barskiej i od tego czasu stopniowo popadał w ruinę. Na początku XIX wieku zniszczony budynek stał się własnością rządową i początkowo służył jako pomieszczenie do przechowywania słomy. W 1822 roku decyzją namiestnika Królestwa Polskiego, gen. Józefa Zajączka, pałac został odbudowany w nowym kształcie z przeznaczeniem na siedzibę Komisji Województwa Lubelskiego. W 1829 r. ponownie spłonął i znowu został przebudowany, otrzymując wygląd, który przetrwał bez większych zmian do dziś. Od 1837 roku, po likwidacji województw i wprowadzeniu na ich miejsce guberni, pałac stał się siedzibą gubernatora lubelskiego. W 1915 roku, po wkroczeniu do miasta wojsk austro-węgierskich, Lublin stał się siedzibą Cesarsko-Królewskiego Generalnego Gubernatorstwa Wojskowego dla ziem Królestwa Polskiego pod panowaniem austriackim. Od tej pory w pałacu urzędowali kolejni, tym razem austriaccy, generał-gubernatorzy. W 1916 roku został tu odczytany przez generał-gubernatora Karla Kuka Akt 5 listopada zapowiadający utworzenie w przyszłości Królestwa Polskiego. Ostatnim austriackim rezydentem był tu gen. Anton Lipoščak. Po przekazaniu władzy Radzie Regencyjnej 2 listopada 1918 roku, w pałacu chwilowo nikt nie urzędował, ponieważ Juliusz Zdanowski – delegat rady – wolał pracować w swoim mieszkaniu przy ulicy Poczętkowskiej (dziś ul. Staszica). 7 listopada pałac stał się siedzibą Tymczasowego Rządu Ludowego Republiki Polskiej z premierem Ignacym Daszyńskim na czele. Tu też miało miejsce pierwsze posiedzenie rządu.

Hotel „Victoria”(nie istnieje)


Gmach hotelu „Victoria” przy Krakowskim Przedmieściu 40, na rogu Krakowskiego Przedmieścia i ul. Kapucyńskiej, powstał w 1874 r. Był to, obok Hotelu Europejskiego, najbardziej komfortowy hotel w Lublinie. Cały parter zajmowały sklepy, m.in. duży sklep specjalizujący się w sprzedaży win importowanych i towarów kolonialnych, sklep cukierniczy, a także salon fryzjerski.
W „Victorii” chętnie zatrzymywali się lubelscy ziemianie. W tym właśnie budynku, w nocy z 6 na 7 listopada 1918 roku, bojownicy POW aresztowali wojskowych przedstawicieli Rady Regencyjnej; tutaj też ukonstytuował się Tymczasowy Rząd Ludowy Republiki Polskiej. W okresie międzywojennym w budynku nadal mieścił się hotel, w którym gościł m.in. Józef Piłsudski podczas swego pobytu w Lublinie w 1924 r. W 1937 r., w drugą rocznicę śmierci marszałka, wmurowano w ścianę „Victorii” kamienną tablicę. Gmach uległ zniszczeniu podczas bombardowania 9 września 1939 roku, a jego wypalone mury rozebrano w 1945 roku.

Menaż – kasyno wojskowe – Klub Społeczny (Krakowskie Przedmieście 37)


Gmach Banku Państwowego Rosji, wybudowany w latach 1912-1914, niedługo pełnił swoją pierwotną funkcję. Po wycofaniu się Rosjan na wschód i zajęciu Lublina przez Austriaków, budynek stał się siedzibą cesarsko-królewskich okupacyjnych władz wojskowych. W latach 1915-1918 mieścił się tu Klub Oficerski, zwany menażem lub Klubem Społecznym, gdzie austriaccy oficerowie i urzędnicy grali hazardowo w karty. Było tu także kasyno oficerskie, w którym szefem kuchni był Sacher – świetny kucharz ze znanej wiedeńskiej restauracji. Wieczorem 1 listopada 1918 roku w Klubie Społecznym odbyło się zebranie grupy ok. trzystu polskich oficerów służących w armii austro-węgierskiej, na które zaproszono delegatów wojskowych czeskich i południowosłowiańskich. Prowadzący zebranie por. dr Kuśnierz zaapelował do zgromadzonych, by poddano się „zwierzchniej władzy polskiej”. Por. Stanisław Sosabowski wezwał obecnych, by nazajutrz, 2 listopada, złożyli przysięgę na placu Katedralnym, natomiast ppłk Stefan Pasławski, pokazując stosowne pełnomocnictwa rządowe, zapowiedział objęcie dowództwa nad wojskiem w Lublinie. Drugiego listopada Czesi pod przewodnictwem mjr. Dorazila, zadeklarowali w menażu pomoc przy ochronie magazynów i pomieszczeń administracyjnych przed rabunkiem.

Plac Katedralny


2 listopada 1918 roku o godz. 15.30 żołnierze i oficerowie służący wcześniej w armii austriackiej, na placu Katedralnym złożyli uroczystą przysięgę na „wierność i posłuszeństwo rządowi polskiemu”. Płomienne kazanie wygłosił znany lubelski kaznodzieja, rektor kościoła powizytkowskiego, ks. Jan Władziński, który podkreślił, że „żołnierz polski musi być bezwzględnie posłusznym Radzie Regencyjnej” (utworzonej przez niemieckie i austro-węgierskie władze okupacyjne). Ostatecznie zaprzysiężono jedynie 340 żołnierzy (140 poddanych austriackich i 200 dowborczyków, czyli I Korpusu Polskiego). Złożenia przysięgi odmówili natomiast członkowie POW, milicji, Straży Obywatelskiej i kadrówki strzeleckiej. Kolejna przysięga, 7 listopada, również odbyła się na placu Katedralnym. Wtedy to wszystkie wojska, bez względu na przynależność organizacyjną, złożyły przysięgę na wierność Tymczasowemu Rządowi Ludowemu Republiki Polskiej. Były wśród nich oddziały Polskiej Siły Zbrojnej, dowborczyków, Polskiej Organizacji Wojskowej, Straży Obywatelskiej i Milicji Ludowej, a także żołnierze polscy z byłej armii austro-węgierskiej. W tym dniu, na godz. 11, nowy rząd zamówił mszę „za pomyślność Republiki”, na której patriotyczne kazanie wygłosił bp Marian Fulman.

Budynek Katolickiego Uniwersytetu Lubelskiego (Al. Racławickie 14)


Pierwotnie mieścił się tu klasztor Dominikanów Obserwantów zbudowany na początku XVII w. (rozbudowany w XVIII w.). Zespół klasztorny zaadaptowano na koszary w latach 1803-1832. Do 1915 roku stacjonowało tutaj wojsko rosyjskie, a w latach 1915-1918 batalion zapasowy (marszowy) 58 Stanisławowskiego Pułku Piechoty. Gdy armia austriacka była już w rozsypce, 2 listopada generał-gubernator Lipošćak zwolnił z przysięgi na wierność cesarzowi oficerów i urzędników narodowości polskiej, umożliwiając tym samym wstępowanie polskim oficerom i żołnierzom do tworzącej się polskiej armii. Pojawił się jednak pewien problem dla miasta. Stacjonujący w koszarach świętokrzyskich żołnierze ukraińscy (stanowiący większość batalionu zapasowego 58 Pułku Piechoty i szwadronu zapasowego 13 Pułku Dragonów) uzbrojeni w 56 karabinów maszynowych – mimo że dowodzeni w dużej mierze przez polskich oficerów – nie chcieli dać się rozbroić. Taką siłą ognia nie dysponowały ani oddziały rządowe, ani Polska Organizacja Wojskowa. Początkowo Ukraińcy zamierzali się bronić w koszarach, jednakże po długich negocjacjach, uformowani w kompanie, wymaszerowali w kierunku dworca kolejowego, skąd wyjechali w swoje rodzinne strony.

 

Okolice dworca kolejowego


Już pod koniec października 1918 roku dworzec został opanowany przez polskie oddziały w trakcie przejmowania władzy z rąk Austriaków. Był to jeden z ważniejszych obiektów w mieście, ponieważ sprawnie działająca kolej była gwarancją utrzymania łączności z resztą kraju. Tędy przybywały do Lublina zarówno oddziały wojskowe wraz z oficerami, jak też ważni działacze polityczni. Tędy też ekspediowano z miasta przedstawicieli władz okupacyjnych, a także żołnierzy innych grup narodowościowych dawnej monarchii austro-węgierskiej, obecnych w tym czasie w Lublinie. Między innymi udało się w bezkonfliktowy sposób przeprowadzić ewakuację oddziałów ukraińskich, wyposażonych w 56 karabinów maszynowych, które w pełnym uzbrojeniu przemaszerowały przez miasto z koszar świętokrzyskich na dworzec i dopiero tam zgodziły się złożyć broń. W pierwszych dniach listopada dworzec oraz znajdujące się w sąsiedztwie budynki koszar tzw. obozu południowego znalazły się pod kontrolą oddziałów Polskiej Siły Zbrojnej. Po powstaniu Tymczasowego Rządu Ludowego w nocy z 6 na 7 listopada, pomiędzy oddziałami POW, popierającymi nowy rząd, a batalionem Polskiej Siły Zbrojnej wiernym Radzie Regencyjnej, utworzyła się granica na rzece Bystrzycy. Sytuacja między wojskami początkowo była napięta i istniała realna groźba wybuchu bratobójczych walk, na szczęście skończyło się na bitwie na wyzwiska.

 

Zamek i kuchnia ludowa przy Szerokiej


Od 1826 roku na Zamku Lubelskim mieściło się więzienie. Początkowo osadzano tu więźniów kryminalnych, a następnie również politycznych, szczególnie w okresie po powstaniu styczniowym i rewolucji 1905 roku. Więzienie znajdowało się pod władzą rosyjską do lipca 1915 roku, a następnie przeszło pod kontrolę władz austriackich. Nadal pełniło funkcję więzienia kryminalnego, ale również przetrzymywano tu osoby występujące przeciw władzy okupacyjnej. 16 października 1918 roku, w wyniku manifestacji patriotycznych na ulicach Lublina, z Zamku zwolniono więźniów politycznych. U stóp wzgórza zamkowego biegła ulica Szeroka, przy której mieściła kuchnia ludowa. Była to jedna z trzech stołówek w Lublinie, gdzie wydawano posiłki robotnikom lubelskich fabryk. To tutaj na początku listopada 1918 roku ukonstytuowała się Wojskowa Rada Żydowska, której program głosił neutralność wobec „zatargów narodowościowych” i autonomię narodowo-personalną dla obywateli wyznania mojżeszowego. Żydzi, po rozpadzie okupacyjnej armii, byli trzecią co do liczebności grupą uzbrojonych żołnierzy (zaraz po Polakach i Ukraińcach), liczącą według różnych źródeł 1400-1600 osób. Dla identyfikacji przypięli biało-niebieskie kokardy.

 

 

Kinoteatr „Rusałka” (nie istnieje)


W 1898 roku nieopodal ulicy Zamojskiej i mostu na Bystrzycy lubelski przedsiębiorca, Adam Wojdaliński, wybudował duży drewniany budynek letniego teatru. Na obszernej scenie wystawiano przedstawienia teatralne, cyrkowe, a niebawem zaczęto też wyświetlać filmy. Dość wcześnie, jak na tamte czasy, zainstalowano tu oświetlenie elektryczne, co znacznie podniosło atrakcyjność „Rusałki”. Obszerna, okrągła widownia mogła pomieścić do tysiąca widzów. Kinoteatr był popularnym miejscem rozrywki dla najbiedniejszych mieszkańców Lublina – głównie robotników i wyrobników, Polaków i Żydów. 6 listopada 1918 roku zorganizowano tu wiec Polskiej Partii Socjalistycznej, na którym powołano do życia Lubelską Radę Delegatów Robotniczych.

Kinoteatr „Rusałka”

 

Ważne daty


30 LIPCA 1915, GODZ. 7 ostatni gubernator rosyjski Ilja Sterligow wraz z policją opuścił Lublin. Wieczorem miasto zostało zajęte przez oddziały nowych okupantów: Niemców i Austro-Węgrów.
Lublin stał się „stolicą” okupacji austriackiej, siedzibą austro-węgierskiego Generalnego Gubernatorstwa Wojskowego w Polsce. Zjechały rzesze urzędników w wojskowych mundurach, Lublin nabrał charakteru „małego Wiednia”.

5 LISTOPADA 1916 dwaj cesarze: austro-węgierski Franciszek Józef I i niemiecki Wilhelm II wygłosili manifest, w którym zapowiadali utworzenie z ziem polskich odebranych Rosji samodzielnego państwa. Wydarzenie nazywane jest Aktem 5 listopada.

3 LISTOPADA 1918 generalny gubernator Anton Lipošćak przekazał pełnię władzy na terenach okupowanych Radzie Regencyjnej, organowi władzy państwowej w Królestwie Polskim, powołanej przez niemieckie i austro-węgierskie władze okupacyjne.

7 LISTOPADA 1918 powstał Tymczasowy Rząd Ludowy Republiki Polskiej z premierem Ignacym Daszyńskim, politykiem socjalistycznym, zwolennikiem ruchu niepodległościowego kierowanego przez Józefa Piłsudskiego.

Słowa kluczowe