Chcemy w tej gazecie wskrzesić i pokazać „ducha wolności”, jaki panował w Lublinie przez ostatnich 100 lat. To dzięki niemu wielu młodych ludzi tu mieszkających „miało parę” i „ciśnienie” do angażowania się w ważne sprawy, ale też realizowania swoich marzeń i zmieniania świata.

 

Chcemy w tej gazecie wskrzesić i pokazać „ducha wolności”, jaki panował w Lublinie przez ostatnich 100 lat. To dzięki niemu wielu młodych ludzi tu mieszkających „miało parę” i „ciśnienie” do angażowania się w ważne sprawy, ale też realizowania swoich marzeń i zmieniania świata.

 

Teatr NN

Aleja Tysiąclecia

Arteria komunikacyjna z lat 50. XX wieku. Pierwotnie zwana trasą W-Z, której pierwsza koncepcja została opracowana w 1951 roku.

Joanna Zętar

Aleja Tysiąclecia
Aleja Tysiąclecia na wysokości skrzyżowania z ulicą Lubartowską, 1981 rok, fot. Jerzy Marcinek [zbiory autora]

Trasa W-Z miała biec od szosy warszawskiej, doliną Czechówki do ulicy Mełgiewskiej i dalej do szosy piaseckiej. Pośrodku dwupasmowej trasy zaplanowano kolej elektryczną. Pierwszy odcinek al. Tysiąclecia, nazwanej tak z okazji hucznie obchodzonego w 1966 r. tysiąclecia państwa polskiego, przebiegający obok Zamku, został zrealizowany w 1954 roku. Widać go na mapie Lublina z 1957 roku. Kolejny odcinek – do ulicy Prusa – zrealizowano w 1967 roku. Z zagospodarowaniem alei Tysiąclecia związana jest też, opracowana w 1963 roku, lokalizacja dworca PKS, który został uruchomiony w 1967 roku.

 

Plac Zamkowy

Dawniej plac Zebrań Ludowych, powstał w 1954 roku z okazji 10-lecia PRL. Teren, na którym zbudowano plac, to obszar przedwojennej dzielnicy żydowskiej zwanej też Podzamczem, ściślej przestrzeń ulic Szerokiej i Jatecznej. W okresie II wojny światowej na terenie Podzamcza funkcjonowało getto.

Plac Zebrań Ludowych (obecnie plac Zamkowy) po zakończeniu prac budowlanych, lipiec 1954 roku, fot. Edward Hartwig [zbiory Ewy Hartwig-Fijałkowskiej]Plac Zebrań Ludowych (obecnie plac Zamkowy) po zakończeniu prac budowlanych, lipiec 1954 roku, fot. Edward Hartwig [zbiory Ewy Hartwig-Fijałkowskiej]

 

Po eksterminacji ludności żydowskiej, od końca 1942 roku zabudowania były stopniowo wyburzane. Koncepcja nowego zagospodarowania zrujnowanego terenu pojawiła się dopiero 10 lat po wojnie. Projekt placu miał nawiązywać do koncepcji placu Festynów Ludowych, opracowanej w XVIII wieku dla Kremla przez Wasyla Bażanowa. Wokół placu powstało osiedle Zjednoczenia Osiedli Robotniczych „Podzamcze”, w skład którego wchodzi dziesięć, ustawionych półkoliście, budynków mieszkalnych oraz reprezentacyjne schody prowadzące na Zamek.

Charakterystycznym elementem placu Zebrań Ludowych była kolorystyka: czerwona ceramiczna dachówka, fasady kamienic utrzymane w kolorach niebieskim, zielonym, żółtym i różowym, oraz gipsowe figury rycerzy, zdobiące cokoły balustrad schodów. Projekt całości założenia został wykonany w Przedsiębiorstwie „Miastoprojekt – Warszawa”. Głównym projektantem był architekt Jerzy Brabander. Prace budowlane wykonali robotnicy ze Zjednoczenia Budownictwa Miejskiego ze Szczecina i Zjednoczenia Robót Kamieniarskich z Warszawy. Fotograficzną dokumentację prac budowlanych, prowadzonych w 1954 roku, wykonał Edward Hartwig. Założenie jest obecnie uznawane za jedno z najciekawszych założeń socrealistycznych w Polsce.

Mapa miasta Lublina, 1916 rok [zbiory Muzeum Lubelskiego]

Mapa miasta Lublina, 1916 rok [zbiory Muzeum Lubelskiego]

 

Obie te inwestycje – budowa placu Zebrań Ludowych i al. Tysiąclecia zniszczyły pozostałości dzielnicy żydowskiej. Tworzyły ją m.in. ulice:


Jateczna

Po żydowsku: Jatkegas. Była jedną z głównych ulic lubelskiej dzielnicy żydowskiej. Wytyczono ją w XVI wieku z myślą o umiejscowieniu przy niej najważniejszych instytucji żydowskich – jesziwy i synagogi. Jateczna dzieliła się na dwie części: wąski przesmyk zaczynający się przy ulicy Szerokiej oraz właściwą ulicę, która kończyła się przy moście na rzece Czechówce. Nie jest jednak pewne, czy przy tej ulicy znajdowały się jatki. Do II wojny światowej przy ulicy Jatecznej zlokalizowanych było 50 adresów. Budynki były w większości murowane. Najważniejszym obiektem przy ulicy Jatecznej była synagoga Maharszala. Ulica została wyburzona po eksterminacji zamieszkującej ją ludności żydowskiej. Zabudowania były stopniowo niszczone od 1943 roku. Ostatecznie ulica przestała istnieć w 1954 roku. Dziś w jej miejscu znajduje się aleja Tysiąclecia.

Ulica Jateczna, nieopodal skrzyżowania z ulicą Mostową, ok. 1937 roku, fot. Stanisław Magierski [zbiory Jana Magierskiego]Ulica Jateczna, nieopodal skrzyżowania z ulicą Mostową, ok. 1937 roku, fot. Stanisław Magierski [zbiory Jana Magierskiego]


Krawiecka

Ulica Krawiecka (po żydowsku: Krawiecke lub Woskebojne) była częścią dzielnicy żydowskiej zwanej Podzamczem. Początek Krawieckiej znajdował się nieopodal kościoła pw. św. Wojciecha, w miejscu skrzyżowania ulic: Grodzkiej, Szerokiej, Podwala i Zamkowej. Ulica biegła równolegle do wzgórza zamkowego, za którym skręcała i kończyła się dopiero przy ulicy Jatecznej. Ważnym elementem był prostokątny plac Krawiecki. Krawiecka charakteryzowała się niską, dość chaotyczną, drewnianą zabudową. Jedynym murowanym budynkiem był dom pod numerem 41, gdzie zlokalizowana była m.in. fabryka papierosów, należąca do rodziny Krasuckich. Domy przy ulicy Krawieckiej zamieszkiwała najbiedniejsza część lubelskiej społeczności żydowskiej. Ulica, podobnie jak cały obszar Podzamcza, przestała istnieć po eksterminacji zamieszkującej ją ludności żydowskiej. Zabudowania były stopniowo wyburzane od 1943 roku. Duża akcja sprzątania gruzów miała miejsce w 1948 roku. Ostatecznie ulica przestała istnieć w 1954 roku, kiedy teren, gdzie się znajdowała, został zagospodarowany na potrzeby Centralnej Wystawy Rolniczej, zorganizowanej na 10-lecie PRL.

Przebieg ulicy Krawieckiej, fragment zdjęcia lotniczego, ok. 1935 roku, autor nieznany [zbiory IS PAN]Przebieg ulicy Krawieckiej, fragment zdjęcia lotniczego, ok. 1935 roku, autor nieznany [zbiory IS PAN]Przebieg ulicy Krawieckiej, fragment zdjęcia lotniczego, ok. 1935 roku, autor nieznany [zbiory IS PAN]Przebieg ulicy Krawieckiej, fragment zdjęcia lotniczego, ok. 1935 roku, autor nieznany [zbiory IS PAN]


Ulica Szeroka

Centralna ulica Podzamcza, początkowo zwana Żydowską (po żydowsku: Jidngaz lub Jidisze gas). Była to najstarsza ulica żydowskiego Lublina, wytyczona na przełomie XV i XVI wieku w miejscu historycznego traktu handlowego. To tutaj, do końca XIX wieku, koncentrował się handel w tej części miasta. Ulica stanowiła też centrum administracyjne i polityczne lubelskich Żydów, ponieważ, prawdopodobnie przy ulicy Szerokiej pod numerem 19, miał swoją siedzibę Waad Arba Aracot (Sejm Czterech Ziem). Na Szerokiej zlokalizowanych było wiele synagog: pod numerem 2 miał synagogę Hirsz Doktorowicz – nadworny faktor króla Władysława IV, pod numerem 3 była synagoga urzędników handlowych, pod numerem 40 znajdowała się siedziba lubelskich cadyków z rodu Eigerów. W 2 poł. XVIII wieku ulica Szeroka stała się też centrum chasydyzmu, ponieważ tutaj, pod numerem 28, miał swój zbór Jaakow Icchak ha-Lewi Horowic-Szternfeld, zwany Widzącym z Lublina. Zabudowę ulicy Szerokiej stanowiły budynki murowane, dwu- i trójkondygnacyjne. Na parterach zlokalizowane były sklepy, warsztaty rzemieślnicze i usługowe. Cechą charakterystyczną parterów kamienic były drewniane drzwi, stanowiące jednocześnie miejsce na reklamy produktów i usług. Liczba budynków po obu stronach ulicy Szerokiej w 1939 roku wynosiła 52. Ulica Szeroka, podobnie jak cały obszar dzielnicy żydowskiej, przestała istnieć po eksterminacji zamieszkującej ją ludności. Ostatecznie przestała istnieć w 1954 roku, kiedy teren, gdzie się znajdowała, został odgruzowany, a następnie wybudowano na nim plac Zebrań Ludowych, aleję Tysiąclecia i plac manewrowy dworca autobusowego.

 

 

Ulica Szeroka, ok. 1935 roku, fot. Stanisław Pastusiak [zbiory prywatne]
Ulica Szeroka, ok. 1935 roku, fot. Stanisław Pastusiak [zbiory prywatne]

Ulica Szeroka, widok na budynek pod numerem 2, 1934 rok, fot. Stefan Kiełsznia [zbiory Jerzego Kiełszni].

Ulica Szeroka, widok na budynek pod numerem 2, 1934 rok, fot. Stefan Kiełsznia [zbiory Jerzego Kiełszni].

 

Z dawnej dzielnicy żydowskiej pozostały m.in.:


Kowalska

Po żydowsku: cwiszn di gasthajzer – „między gościńcami”, prowadząca ze Śródmieścia obok Zamku na Kalinowszczyznę. Zabudowa jednej strony ulicy powstawała od drugiej połowy XIX wieku w powiązaniu z przebiegiem murów obronnych. Druga strona ulicy była zabudowana częściowo już w XVIII wieku. Przed II wojną światową ulica Kowalska łączyła się z ulicą Szeroką. W okresie dwudziestolecia międzywojennego Kowalska była ulicą o charakterze handlowym i usługowym. Znajdowało się przy niej 17 budynków, praktycznie w każdym na parterze mieściły się sklepy i warsztaty usługowe. Pod numerem 2 mieścił się skład towarów kolonialnych i śledzi rodziny Gewerc, pod numerem 4 była fabryka cukierków i czekolady „Franka”, pod numerem 6 – zakład fryzjerski Abram Huberman, a pod numerem 12 był sklep galanteryjny Samuela Kapłana oraz skład materiałów aptecznych i farb „Higiena”. Swoistą specjalizacją oferty handlowej na ulicy Kowalskiej były wyroby skórzane i usługi szewskie. W okresie II wojny światowej, na skrzyżowaniu ulicy Kowalskiej i Lubartowskiej, znajdowała się główna brama prowadząca do getta. Fragment ulicy Kowalskiej wraz z zachowanym kwartałem kamienic, znajdujących się pomiędzy ulicami Furmańską, Cyruliczą i Lubartowską to jedyne zachowane pozostałości ulicy oraz dzielnicy żydowskiej.

Ulica Kowalska, widok na partery budynków pod numerami 12 i 14, 1934 rok, fot. Stefan Kiełsznia [zbiory Jerzego Kiełszni]

Ulica Kowalska, widok na partery budynków pod numerami 12 i 14, 1934 rok, fot. Stefan Kiełsznia [zbiory Jerzego Kiełszni]


Cyrulicza

Wytyczona w latach 50. XIX wieku. Z ulicą Kowalską łączyło ją wielkie podwórze, na którym odbywały się modlitwy chasydów, a także spotkania i wiece polityczne. W okresie międzywojennym w budynkach, znajdujących się przy tej ulicy, mieściły się drobne sklepiki i warsztaty rzemieślnicze. Szczególnie liczne były „sodówki”, w których sprzedawano napoje i owoce. Podczas II wojny światowej ulica była częścią getta. Na skrzyżowaniu Cyruliczej z ulicą Lubartowską znajdowała się jedna z dwu bram prowadzących do getta. W początkowym okresie funkcjonowania getta działał przy ulicy Cyruliczej oddział Związku Towarzystw Opieki nad Dziećmi i Sierotami „Centos”. Z ulicy Cyruliczej ocalał niewielki odcinek zabudowy od Lubartowskiej do Furmańskiej, natomiast pozostała część została zrównana z ziemią podczas likwidacji dzielnicy żydowskiej. W jej miejscu stoi dziś osiedle ZOR Podzamcze.

Ulica Cyrulicza, widok w stronę ulicy Szerokiej, ok. 1941 roku, autor nieznany [zbiory Marka Gromaszka]

Ulica Cyrulicza, widok w stronę ulicy Szerokiej, ok. 1941 roku, autor nieznany [zbiory Marka Gromaszka]


Ruska

Po żydowsku Rajsze, jest odcinkiem dawnej drogi przebiegającej pod skarpą wzgórza Czwartek, w kierunku Rusi. Nazwa ulicy pochodzi od znajdującej się tam prawosławnej cerkwi pod wezwaniem Przemienienia Pańskiego. Cerkiew ta była pierwszą prawosławną świątynią w Lublinie. Pierwotny budynek, z drewna, powstał w 1447 roku. Następna, murowana, została wystawiona w 1607 roku i poświęcona w 1633 roku. W XVII wieku cerkiew przechodziła kilkakrotnie z rąk prawosławnych do unitów i na odwrót, co zadecydowało o licznych przebudowach i zmianie wystroju świątyni. Od XVIII wieku wzdłuż ulicy Ruskiej rozwijało się osadnictwo żydowskie, a w XIX wieku na tym obszarze dominował drobny handel i rzemiosło. Mieszkańcami byli głównie robotnicy i rzemieślnicy.

W budynkach przy ulicy Ruskiej zlokalizowane były: chasydzka jesziwa, synagoga oraz siedziby związków zawodowych. W okresie dwudziestolecia międzywojennego ulica Ruska była gęsto zabudowana murowanymi kilkukondygnacyjnymi budynkami, łączyła się z ulicami Szeroką i Lubartowską. Na skutek wyburzeń, awarii budowlanych oraz w związku z budową dworca autobusowego, do dziś zachowało się tylko kilka budynków, znajdujących się bezpośrednio za skrzyżowaniem z ulicą Lubartowską. Ponadto dzisiejsza Ruska biegnie innym torem niż w okresie przedwojennym – ulica przebiega pomiędzy cerkwią a wzgórzem Czwartek, przed II wojną światową obiegała cerkiew od strony południowej.

Ulica Ruska, widok w stronę ulicy św. Mikołaja (obecnie Szkolna), ok 1935 roku, fot. Wiktor Ziółkowski [zbiory Muzeum Lubelskiego]

Ulica Ruska, widok w stronę ulicy św. Mikołaja (obecnie Szkolna), ok 1935 roku, fot. Wiktor Ziółkowski [zbiory Muzeum Lubelskiego]

Słowa kluczowe