Z inicjatywy Ośrodka „Brama Grodzka – Teatr NN” i dzięki wsparciu Ministerstwa Kultury i Dziedzictwa Narodowego powstał projekt szlaku upamiętniającego zagładę społeczności żydowskiej Lublina.

Szlak pamięci obejmuje oznaczenie granic getta na Podzamczu oraz ostatniej drogi lubelskich Żydów prowadzącej na  Umschlagplatz - miejsca, skąd wywieziono do obozu zagłady w Bełżcu ok. 28 tysięcy mężczyzn, kobiet i dzieci. Na szlaku znalazły się także inne nieupamiętnione dotąd obszary, takie jak dzielnica żydowska na Wieniawie, getto na Majdanie Tatarskim oraz miejsce śmierci dzieci i ich opiekunek z ochronki.

Z inicjatywy Ośrodka „Brama Grodzka – Teatr NN” i dzięki wsparciu Ministerstwa Kultury i Dziedzictwa Narodowego powstał projekt szlaku upamiętniającego zagładę społeczności żydowskiej Lublina.

Szlak pamięci obejmuje oznaczenie granic getta na Podzamczu oraz ostatniej drogi lubelskich Żydów prowadzącej na  Umschlagplatz - miejsca, skąd wywieziono do obozu zagłady w Bełżcu ok. 28 tysięcy mężczyzn, kobiet i dzieci. Na szlaku znalazły się także inne nieupamiętnione dotąd obszary, takie jak dzielnica żydowska na Wieniawie, getto na Majdanie Tatarskim oraz miejsce śmierci dzieci i ich opiekunek z ochronki.

Teatr NN

Czym jest Szlak Pamięci?

 

Teren Lublina i Lubelszczyzny był terytorium przeznaczonym przez Niemców na realizację akcji „Reinhardt”. W Lublinie stacjonował sztab akcji pod dowództwem Odilo Globocnika – osoby bezpośrednio nadzorującej jej przebieg. Akcja „Reinhardt” rozpoczęła się w Lublinie w nocy z 16/17 marca 1942 roku od likwidacji getta na Podzamczu. Lubelscy Żydzi byli pierwszymi ofiarami, które deportowano do obozu zagłady w Bełżcu. Był to obóz eksperymentalny, w którym wypracowano mechanizmy zagłady stosowane w kolejnych obozach akcji „Reinhardt”. Spośród 43 tys. lubelskich Żydów niemal 28 tys. zginęło w obozie zagłady w Bełżcu, do którego zostali deportowani w przeciągu miesiąca z rampy kolejowej przy ulicy Zimnej. Szczegółowy przebieg akcji deportacyjnej nie jest znany.


Upamiętnienie „Lublin. Pamięć Zagłady” wynika z potrzeby zaznaczenia w przestrzeni publicznej miejsc związanych z zagładą lubelskich Żydów. Przestrzeń miejska na całym obszarze objętym szlakiem nie przypomina i nie odnosi się do historycznego znaczenia tych miejsc. Po wojnie dzielnica żydowska na Podzamczu została wyburzona – ulice, synagogi, domy i przylegająca do nich zabudowa zostały zrównane z ziemią. Pozostała część getta na Podzamczu została przebudowana, a ta, która przetrwała, nie jest w żaden sposób oznakowana. W miejscu, gdzie zlokalizowane było getto na Majdanie Tatarskim, powstała nowa zabudowa osiedlowa i również tam brak informacji o historii miejsca. Miejsce egzekucji żydowskich dzieci z ochronki to obszar zielony na osiedlu mieszkalnym. Na terenie Wieniawy materialnym śladem po dzielnicy żydowskiej jest jeden budynek.

 

Elementy upamiętnienia:

  • Umschlagplatz – Instalacja artystyczna „Nie/Pamięć Miejsca”;
  • droga z miejsca po synagodze Maharszala na Umschlagplatz przy ulicy Zimnej;
  • obszar getta na Podzamczu;
  • teren nieistniejącej dzielnicy żydowskiej na Podzamczu;
  • teren getta szczątkowego na Majdanie Tatarskim;
  • miejsce egzekucji dzieci z ochronki i ich opiekunek;
  • teren nieistniejącej dzielnicy żydowskiej na Wieniawie.


Dzięki Szlakowi Pamięci w przestrzeni Lublina powstanie wizualna identyfikacja miejsc pamięci, która wzmacnia jego wizerunek jako miasta odnoszącego się do własnego dziedzictwa kulturowego i swojej wielokulturowej tożsamości. Upamiętnienie przyczyni się do wzrostu świadomości mieszkańców o historycznym znaczeniu miejsc, będących jego elementami oraz do lepszego rozumienia lokalnego dziedzictwa. Jest to szczególnie istotne w kontekście zbliżającej się 700-letniej rocznicy nadania prawa miejskiego Lublinowi (w 2017 roku), z okazji której planowana jest realizacja wydarzeń naukowych i artystycznych podkreślających wkład społeczności żydowskiej w rozwój miasta na przestrzeni wieków.

 

Upamiętnienie powstaje z inicjatywy Ośrodka „Brama Grodzka – Teatr NN”, dzięki wsparciu Ministerstwa Kultury i Dziedzictwa Narodowego. Formalną zgodę na realizację upamiętnienia wydała Rada Miasta Lublin, na mocy uchwał z 17 listopada 2016 roku ws. wzniesienia na terenie miasta Lublin pomników: Szlak Pamięci i Hitlerowska Rampa Zagłady Żydów.

Pozytywną opinię o projekcie wydała Komisja Ścigania Zbrodni przeciwko Narodowi Polskiemu Biuro Upamiętniania Walk i Męczeństwa działająca przy Instytucie Pamięci Narodowej w Warszawie. Dyrektor Biura Adam Siwek napisał:

 

Składam podziękowanie za troskę o pamięć o ofiarach Zagłady. Wierzę, że efektem Państwa inicjatywy będzie znaczące zwiększenie wiedzy społeczeństwa na temat tragicznej historii żydowskiej ludności Lublina, brutalnie zgładzonej przez niemieckiego okupanta. 

 

Pozytywną opinię o projekcie wydał także Zespół ds. wznoszenia pomników na terenie Miasta Lublin.


Autorzy projektu:
Idea, koncepcja przestrzenna i wizualna: Tomasz Pietrasiewicz
Opracowanie architektoniczne: Pracownia Arkada – Renata Janusz, Małgorzata Szymaniak

 

Forma upamiętnienia

Do upamiętnienia wykorzystane będą betonowe płyty o wymiarach 1m x 1 m x 0,2 m. Spośród nich 21 odnosi się do oznaczenia drogi na Umschlagplatz, 2 oznaczają dzielnicę żydowską na Podzamczu i istniejącą tam Latarnię Pamięci oraz miejsce, gdzie stał dom Jakuba Glatsztejna. W kilku pozostałych miejscach płyty będą ustawione po 2 obok siebie: w miejscu dzielnicy żydowskiej na Wieniawie, getta na Majdanie Tatarskim oraz miejsca śmierci dzieci i ich opiekunek z ochronki z ulicy Grodzkiej. Na Szlaku Pamięci znajdzie się 29 takich oznaczeń.

Granica getta na Podzamczu zostanie zaznaczona betonowymi płytkami chodnikowymi umieszczonymi w nawierzchni. Na płytkach znajdować się będą metalowe oznakowania kierunku tej granicy oraz daty funkcjonowania getta. Każda płytka chodnikowa ma kolejny numer, który odnosi się do liczby mieszkańców na obszarze getta – 43 000. Na Szlaku Pamięci znajdzie się 43 płytek chodnikowych.

 

 

Elementy Szlaku Pamięci na terenie poszczególnych dzielnic:


Bronowice – oznakowanie getta na Majdanie Tatarskim; Śródmieście i Stare Miasto – oznakowanie granic getta na Podzamczu, obszar zburzonej dzielnicy żydowskiej; Kalinowszczyzna – oznakowanie drogi na Umschlagplatz; Tatary – miejsce pamięci Umschlagplatz i miejsca śmierci dzieci i ich opiekunek z żydowskiej ochronki; Wieniawa – oznakowanie dzielnicy żydowskiej na Wieniawie.

 

Przewodnik po Szlaku Pamięci

Przewodnik Lublin. Pamięć Zagłady będzie miał formę publikacji z mapką oraz opisami oznakowanych miejsc. Zostanie wydany w dwóch wersjach językowych, polskiej i angielskiej, i dostępny będzie bezpłatnie. 

 

Szkolenia dla przewodników i otwarte spacery dla mieszkańców

Przewidziane są szkolenia dla osób chętnych do oprowadzania po Szlaku Pamięci. Pierwsze szkolenie odbyło się w grudniu 2016 roku, kolejne planowane są w lutym i marcu 2017 roku. Planowane są również otwarte spacery po Szlaku Pamięci dla mieszkańców miasta i regionu.