Z inicjatywy Ośrodka „Brama Grodzka – Teatr NN” i dzięki wsparciu Ministerstwa Kultury i Dziedzictwa Narodowego powstał projekt szlaku upamiętniającego zagładę społeczności żydowskiej Lublina.

Szlak pamięci obejmuje oznaczenie granic getta na Podzamczu oraz ostatniej drogi lubelskich Żydów prowadzącej na  Umschlagplatz - miejsca, skąd wywieziono do obozu zagłady w Bełżcu ok. 28 tysięcy mężczyzn, kobiet i dzieci. Na szlaku znalazły się także inne nieupamiętnione dotąd obszary, takie jak dzielnica żydowska na Wieniawie, getto na Majdanie Tatarskim oraz miejsce śmierci dzieci i ich opiekunek z ochronki.

Z inicjatywy Ośrodka „Brama Grodzka – Teatr NN” i dzięki wsparciu Ministerstwa Kultury i Dziedzictwa Narodowego powstał projekt szlaku upamiętniającego zagładę społeczności żydowskiej Lublina.

Szlak pamięci obejmuje oznaczenie granic getta na Podzamczu oraz ostatniej drogi lubelskich Żydów prowadzącej na  Umschlagplatz - miejsca, skąd wywieziono do obozu zagłady w Bełżcu ok. 28 tysięcy mężczyzn, kobiet i dzieci. Na szlaku znalazły się także inne nieupamiętnione dotąd obszary, takie jak dzielnica żydowska na Wieniawie, getto na Majdanie Tatarskim oraz miejsce śmierci dzieci i ich opiekunek z ochronki.

Teatr NN

Mural przy rzece Czechówce

W wybranych miejscach w obrębie terenu getta powstały murale. Ich treść wykorzystuje dokument, m.in. archiwalne fotografie, oryginalne teksty wspomnień świadków historii oraz utwory literackie, a język artystyczny opiera się na tzw. sztuce ulicy.

 

  

Mural na 100-metrowym wzmocnieniu wzdłuż brzegów rzeki Czechówki

Mural zrealizowany na wzmocnieniu wzdłuż brzegów rzeki Czechówki, tuż obok Tarasów Zamkowych, od strony alei Unii Lubelskiej, to mural dokumentalny oparty na zdjęciach archiwalnych.

Wybór miejsca jest nieprzypadkowy i ma charakter symboliczny. Przedwojenny żydowski Lublin to przede wszystkim Podzamcze – dzielnica żydowska, usytuowana w sąsiedztwie Starego Miasta, rozpościerająca się wokół wzgórza zamkowego, gdzie od XVI wieku rozwijało się osadnictwo żydowskie i której istotnym elementem była rzeka. Jak mówi Tomasz Pietrasiewicz: „tu, gdzie płynie Czechówka, która przepływała kiedyś pod dzielnicą żydowską, wspomnienia o zniszczonej dzielnicy zostają na nowo wypłukane i naniesione na ścianę. Czarno-biały mural jest formą dokumentu, który zaświadcza o przeszłości”.

 

 

 

Forma artystyczna

Język artystyczny zastosowany w upamiętnieniu opiera się na tzw. sztuce ulicy, dzięki czemu forma muralu jest przystępna i czytelna dla wszystkich.

Mural stanowi kolaż zdjęć Stefana Kiełszni wykonanych na ulicach Nowej, Lubartowskiej i Kowalskiej w latach 30. XX wieku (prawdopodobnie w roku 1938). Widoczne są szyldy w języku polskim i w jidysz, znajdujące się na ścianach starych kamienic. Ulicą spacerują ludzie, spoglądają także z wnętrz sklepów. Wśród nich znalazł się spacerujący wraz z ojcem Henio Żytomirski oraz przypadkowa kobieta, pojawiająca się na dwóch zdjęciach autorstwa Henryka Poddębskiego. Są to osoby, które mogły spacerować po przedwojennym Podzamczu.

Uważny obserwator dostrzeże także przedwojenną reklamę sklepu żydowskiego w języku jidysz, która wraz z fragmentem ściany została przeniesiona z kamienicy przy ulicy Cyruliczej 4 i obecnie znajduje się na wystawie we wnętrzach Ośrodka „Brama Grodzka – Teatr NN”.

Na muralu został także umieszczony wiersz Jakuba Glatsztejna Lublinie, moje święte miasto w tłumaczeniu prof. Moniki Adamczyk-Garbowskiej i plan Lublina z 1928 roku z zaznaczoną dzielnicą żydowską.

 

Lublinie, moje święte żydowskie miasto, miasto wielkiej żydowskiej nędzy i radosnych żydowskich świąt. Twoja żydowska dzielnica pachniała świeżym razowym i sitkowym chlebem, kiszonymi ogórkami, balsaminką, śledziem i żydowską wiarą. Bóżnica chasydów, synagogi Maharama i Maharszala, bóżnice i bóżniczki rzemieślników okrywały, rzec można, aurą świętości powszedni handel. Omączeni tragarze, którzy stali w oczekiwaniu na parę groszy, wpadali od czasu do czasu do chasydzkiego domu modlitwy nacieszyć się atłasowym brzmieniem śpiewnych głosów.

Lublinie, moje święte miasto, miasto rozbudzonej walki klasowej. Twoi krawczykowie i szewczykowie, czeladnicy i służący, powstali, by zaprowadzić sprawiedliwość, równość, braterstwo dla wszystkich «towarzyszy i obywateli». Święty ogień rozjaśniał im wzrok, kiedy szli radośnie do więzienia, śpiewając po drodze rewolucyjne pieśni.

Lublinie, moje święte miasto spragnionych wiedzy chłopców i dziewcząt, pełne – jak pierwszy bez – świeżych woni odradzającego się języka hebrajskiego i smakowitości dumnego jidysz, miasto «Hazomiru», stowarzyszeń zawodowych, naszej wspólnej tęsknoty za Odessą i Warszawą, naszych fascynacji Bialikiem, Friszmanem, Mendele, Perecem, Szołem Alejchemem i Rejzenem. Moje miasto rozmarzonych malarzy, poetów i skrzypków.

Święte miasto moje, z prastarym i nowym cmentarzem, z ohelami cadyków, grobami, do których nie można się zbliżać, chyba że w wielkiej potrzebie, bo ziemia dosłownie żarzy się od świętości.

Lublinie, miasto moje, wyprosiłeś dla siebie ten zaszczyt, że kiedy będzie płonąć półtora miliona Żydów, ma to nastąpić w cieniu twojej niemal tysiącletniej żydowskiej obecności. Ów święty cmentarz przypadł właśnie tobie, aby ze wszystkich twoich świętych cmentarzy stał się grobem dla jednego wielkiego cadyka – żydowskiego narodu. Zdejmuję buty ze stóp, kiedy wchodzę do lasku Majdanka. Ziemia jest tam uświęcona, bo naród żydowski spoczywa w niej w cieniu setek pobożnych pokoleń.

Kto cię podniesie z ruin i odbuduje, moje święte miasto, skoro zniszczono cię do samych podstaw i jesteś jedną przerażającą macewą. Przybija się dachówki, kładzie dachy, reperuje i porządkuje stary, paskudny świat, ale mojego świętego miasta, miasta mojego świata nikt już nigdy nie odbuduje.

Jakub Glatsztejn, Lublinie, moje święte miasto, tłum. Monika Adamczyk-Garbowska

 

Mural jest doskonale widoczny z dachu Tarasów Zamkowych, z którego można obserwować obecny kształt przestrzeni wokół wzgórza zamkowego. Do końca II wojny światowej była to część gęsto zabudowanej dzielnicy Podzamcze.

 

 

Prace nad muralem

Wykonawcy

Projekt muralu wykonał Jacek Rudzki. Prace koordynowali Cezary Hunkiewicz i Piotr Grykałowski, a realizowała firma Escritor Media we współpracy z artystami:

  • Magdaleną Szilke,
  • Anną Świtalską-Jończyk,
  • Anną Kłys,
  • Krzysztofem Wojciechowskim,
  • Pawłem Grykałowskim.

 

 

Odsłonięcie muralu – 14.12.2016

14 grudnia w ramach spotkania podsumowującego realizację projektu w 2016 roku odbyło się uroczyste odsłonięcie muralu. Mural został odsłonięty w obecności zaproszonych gości, przedstawicieli mediów (gazet: Dziennik Wschodni, Gazeta w Lublinie, Kurier Lubelski, stacji radiowych: Radio Lublin, Radio Free, Radio Centrum, Radio eR, Złote Przeboje, TOK FM, RMF oraz Telewizji Lublin i Polskiej Agencji Prasowej), Urzędu Miasta (Wydział Marketingu Urzędu Miasta Lublin).

Uroczystość odsłonięcia muralu została wpisana w oficjalne przygotowania do obchodów 700-lecia Lublina, które mają swoją kulminację w 2017 roku. Po odsłonięciu muralu odbyła się konferencja prasowa, podczas której została zaprezentowana idea upamiętniania oraz omówione zrealizowane działania.