Z inicjatywy Ośrodka „Brama Grodzka – Teatr NN” i dzięki wsparciu Ministerstwa Kultury i Dziedzictwa Narodowego powstał projekt szlaku upamiętniającego zagładę społeczności żydowskiej Lublina.

Szlak pamięci obejmuje oznaczenie granic getta na Podzamczu oraz ostatniej drogi lubelskich Żydów prowadzącej na  Umschlagplatz - miejsca, skąd wywieziono do obozu zagłady w Bełżcu ok. 28 tysięcy mężczyzn, kobiet i dzieci. Na szlaku znalazły się także inne nieupamiętnione dotąd obszary, takie jak dzielnica żydowska na Wieniawie, getto na Majdanie Tatarskim oraz miejsce śmierci dzieci i ich opiekunek z ochronki.

Z inicjatywy Ośrodka „Brama Grodzka – Teatr NN” i dzięki wsparciu Ministerstwa Kultury i Dziedzictwa Narodowego powstał projekt szlaku upamiętniającego zagładę społeczności żydowskiej Lublina.

Szlak pamięci obejmuje oznaczenie granic getta na Podzamczu oraz ostatniej drogi lubelskich Żydów prowadzącej na  Umschlagplatz - miejsca, skąd wywieziono do obozu zagłady w Bełżcu ok. 28 tysięcy mężczyzn, kobiet i dzieci. Na szlaku znalazły się także inne nieupamiętnione dotąd obszary, takie jak dzielnica żydowska na Wieniawie, getto na Majdanie Tatarskim oraz miejsce śmierci dzieci i ich opiekunek z ochronki.

Teatr NN

Miejsce egzekucji dzieci z ochronki

Spis treści

[RozwińZwiń]

Historia ochronkiBezpośredni odnośnik do tego akapituWróć do spisu treściWróć do spisu treści

Ochronkę (sierociniec) dla dzieci żydowskich założono w drugiej połowie XIX wieku. Ochronka była dotowana przez Magistrat miasta Lublina i Gminę Żydowską. W czasie wojny budynek wchodził w obręb getta. Z relacji świadków wiadomo, że w czasie wojny niektóre rodziny żydowskie oddawały tam swoje dzieci, wierząc że dzięki temu będą bezpieczne. Oprócz miejsca pobytu dzieci i starców budynek był także siedzibą Judenratu.

24 marca 1942 roku, w trakcie akcji likwidacyjnej lubelskiego getta na Podzamczu, niemieckie władze okupacyjne wywiozły samochodami ciężarowymi ponad sto dzieci z żydowskiej ochronki wraz z ich trzema opiekunkami. Według zachowanych przekazów pracownice Ochronki – Anna Taubenfeld, Chana Kuperberg i p. Rechtman – nie chciały opuścić dzieci i dobrowolnie zdecydowały się na śmierć. Wszyscy zostali rozstrzelani na terenie dawnej kopalni piasku. Ciała ofiar pochowano na miejscu w masowym grobie. Po wojnie, w 1948 roku, na miejscu egzekucji odbyła się ekshumacja zwłok i szczątki przeniesiono na teren nowego cmentarza żydowskiego w Lublinie przy ulicy Walecznych, gdzie w 1987 roku postawiono pomnik.

 

Historia miejscaBezpośredni odnośnik do tego akapituWróć do spisu treściWróć do spisu treści

Miejsce egzekucji znajdowało się na terenie kopalni piasku przy ulicy Łęczyńskiej. Zachowały się fotografie lotnicze wykonane przez Niemców w 1944 roku, na których widoczny jest ten obszar.

Istnieją także tzw. mapy pamięci, rozrysowane przez mieszkańców tego terenu, bezpośrednich świadków egzekucji dzieci i ich opiekunek.

Ośrodek Brama Grodzka – Teatr NN od 2004 roku realizuje działania artystyczne, mające na celu upamiętnienie śmierci dzieci i ich opiekunek. Od początku w działania te włączyła się lokalna społeczność dzielnicy Tatary. Upamiętnienie powstałe w ramach projektu Lublin. Pamięć Zagłady wyszło naprzeciw potrzebie mieszkańców włączenia się w opiekę nad tym miejscem, za które już czuli się odpowiedzialni.

Ustalenie miejsca masowego grobuBezpośredni odnośnik do tego akapituWróć do spisu treściWróć do spisu treści

Współcześnie miejsce rozstrzelania dzieci i ich opiekunek jest usytuowane u zbiegu ulic Maszynowej, Łęczyńskiej i Odlewniczej w dzielnicy Tatary. Jest to osiedlowy obszar zieleni. W ramach działań projektowych na obszarze tym zostały wykonane nieinwazyjne badania sondażowe, mające na celu zlokalizowanie miejsca masowego grobu.

Wyniki nieinwazyjnych badań sondażowychBezpośredni odnośnik do tego akapituWróć do spisu treściWróć do spisu treści

W celu potwierdzenia relacji opisujących miejsce egzekucji dzieci przeprowadzono nieinwazyjne badania archeologiczne.

Na ich podstawie udało się ustalić z dużym prawdopodobieństwem, że miejsce zbrodni znajdowało się na terenie dzisiejszego boiska. W tym miejscu odkryto trzy wkopy o wymiarach około 20 x 6 – 7 m, 12 x 4 m, 7 x 6 – 14 m, a ich głębokość sięgała co najmniej 1,5 m. Ich wielkości wskazują, że można interpretować je jako doły, w których spoczęły ciała rozstrzelanych dzieci.

Porównanie planów z przedwojennych i powojennych map, zdjęć lotniczych z 1944 roku i obecnych pozwoliło na zaobserwowanie, że opisywany teren uległ dużym przeobrażeniom od czasów II wojny światowej. Krawędź skarpy, która jest częstym elementem topograficznym w relacjach o egzekucji uległa przesunięciu, a dokładniej cofnięciu, w kierunku ulicy Odlewniczej.

Wyniki badań zostały przekazane Wojewódzkiemu Konserwatorowi Zabytków.

WykonawcyBezpośredni odnośnik do tego akapituWróć do spisu treściWróć do spisu treści

Badania zostały przeprowadzone przez zespół ekspertów z Lublina

  • Marcin Piotrowski – Kierownik badań, wykonawca
  • Paulina Piotrowska – wykonawca
  • Artur Wdowiak – wykonawca
  • Jacek Jeremicz – wykonawca

 

PodziękowaniaBezpośredni odnośnik do tego akapituWróć do spisu treściWróć do spisu treści

Szczególne podziękowania kierujemy do Świadka Historii – pana Mariana Sobczyka za pomoc w ustaleniu szczegółów dotyczących miejsca zbrodni.

Dziękujemy ponadto naszym Partnerom z Miejskiej Biblioteki Publicznej – Filii nr 3 – pani Jolancie Niedzińskiej oraz Członkom Rady Dzielnicy Tatary – Przewodniczącemu Rady Dzielnicy – panu Józefowi Nowomińskiemu oraz Przewodniczącemu Zarządu – panu Mieczysławowi Stasiakowi za wsparcie we wszelkich działaniach związanych z realizacją upamiętnienia.

Spotkania z mieszkańcamiBezpośredni odnośnik do tego akapituWróć do spisu treściWróć do spisu treści

W ramach realizowanego projektu została nawiązana współpraca z Miejską Biblioteką Publiczną, Filią nr 3. Dzięki uprzejmości i zaangażowaniu Kierownik Filii, pani Jolanty Niedzińskiej zorganizowane zostały dwa spotkania dla mieszkańców. Pierwsze dotyczyło planów upamiętnienia miejsca śmierci dzieci i opiekunek z żydowskiego sierocińca oraz informacji o planowanym przeprowadzeniu nieinwazyjnych badań. Drugie spotkanie było podsumowaniem prac projektowych, połączonym z oficjalnym odsłonięciem upamiętnienia będącego elementem Szlaku Pamięci.

Zajęcia edukacyjneBezpośredni odnośnik do tego akapituWróć do spisu treściWróć do spisu treści

W ramach projektu opracowano program edukacyjny dla młodzieży uczęszczającej do szkół, które zlokalizowane są w sąsiedztwie miejsc znajdujących się na Szlaku Pamięci. Działania edukacyjne obejmowały warsztaty dotyczące historii upamiętnianych miejsc lub wydarzeń, podkreślając ich rolę w realizacji akcji Reinhardt w Lublinie i na terenie Generalnego Gubernatorstwa. W ramach programu realizowane były również spacery Szlakiem Pamięci, który upamiętnia zagładę żydowskich mieszkańców Lublina.

Na terenie dzielnicy Tatary w działaniach edukacyjnych wzięła udział młodzież z Zespołu Szkół nr 2. Warsztaty dotyczące historii ochronki, dzielnicy żydowskiej i likwidacji getta odbyły się w szkole. Następnie młodzież wzięła udział w spacerze na miejsce upamiętnienia dzieci i ich opiekunek, które stanowi element Szlaku Pamięci.

 

UpamiętnienieBezpośredni odnośnik do tego akapituWróć do spisu treściWróć do spisu treści

Miejsce egzekucji dzieci i opiekunek z żydowskiego sierocińca oznakowano za pomocą 2 betonowych płyt. Każda z betonowych płyt ma wymiary 1 m x 1 m oraz metalową opaskę, na której znajduje się ostatnia litera hebrajskiego alfabetu, której krój zaczerpnięty jest z Księgi Zohar. Ponadto na płytach znajdują się napisy w języku polskim i angielskim, informujące o historii i znaczeniu tego miejsca:

W tym miejscu, 24 marca 1942 r., policja niemiecka zamordowała ponad sto dzieci z żydowskiego sierocińca przy ul. Grodzkiej 11 oraz ich opiekunki. W 1948 r. szczątki ofiar ekshumowano i przeniesiono do wspólnej mogiły na nowym cmentarzu żydowskim w Lublinie przy ul. Walecznych.