Z inicjatywy Ośrodka „Brama Grodzka – Teatr NN” i dzięki wsparciu Ministerstwa Kultury i Dziedzictwa Narodowego powstał projekt szlaku upamiętniającego zagładę społeczności żydowskiej Lublina.

Szlak pamięci obejmuje oznaczenie granic getta na Podzamczu oraz ostatniej drogi lubelskich Żydów prowadzącej na  Umschlagplatz - miejsca, skąd wywieziono do obozu zagłady w Bełżcu ok. 28 tysięcy mężczyzn, kobiet i dzieci. Na szlaku znalazły się także inne nieupamiętnione dotąd obszary, takie jak dzielnica żydowska na Wieniawie, getto na Majdanie Tatarskim oraz miejsce śmierci dzieci i ich opiekunek z ochronki.

Z inicjatywy Ośrodka „Brama Grodzka – Teatr NN” i dzięki wsparciu Ministerstwa Kultury i Dziedzictwa Narodowego powstał projekt szlaku upamiętniającego zagładę społeczności żydowskiej Lublina.

Szlak pamięci obejmuje oznaczenie granic getta na Podzamczu oraz ostatniej drogi lubelskich Żydów prowadzącej na  Umschlagplatz - miejsca, skąd wywieziono do obozu zagłady w Bełżcu ok. 28 tysięcy mężczyzn, kobiet i dzieci. Na szlaku znalazły się także inne nieupamiętnione dotąd obszary, takie jak dzielnica żydowska na Wieniawie, getto na Majdanie Tatarskim oraz miejsce śmierci dzieci i ich opiekunek z ochronki.

Teatr NN

Instalacja „Nie/Pamięć Miejsca”

Historia miejsca

Instalacja Nie/Pamięć Miejsca zlokalizowana jest w miejscu pamięci Umschlagplatz, znajdującym się na obszarze dawnej rzeźni miejskiej, gdzie przebiegała zakończona rampą bocznica kolejowa, z której od 17 marca do 14 kwietnia 1942 roku w ramach akcji „Reinhardt” niemieckie władze okupacyjne deportowały do obozu zagłady w Bełżcu blisko 28 tys. lubelskich Żydów.

Akcja „Reinhardt” to kryptonim programu „ostatecznego rozwiązania kwestii żydowskiej”, oznaczającego eksterminację polskich Żydów zamieszkujących obszar Generalnego Gubernatorstwa, a następnie obejmującego Żydów europejskich. Akcja „Reinhardt” stanowi w dziejach historii największe pod względem liczby ofiar ludobójstwo dokonane na obywatelach polskich. Trzy miliony polskich Żydów stanowiło połowę wszystkich ofiar Holokaustu – zbrodni przeciwko ludzkości, dokonanej w imię totalitarnej ideologii nazistowskich Niemiec. Obóz zagłady w Bełżcu był pierwszym obozem funkcjonującym w ramach akcji Reinhardt. Pełnił funkcję obozu eksperymentalnego – w oparciu o zastosowane w nim metody, Niemcy rozbudowali machinę zagłady w kolejnych obozach śmierci w Sobiborze, Treblince i KL Lublin.

 

 

 

Miejsce pamięci Umschlagplatz

Miejsce pamięci Umschlagplatz zajmuje działkę przy ulicy Zimnej o wielkości 44 m x 10 m, której właścicielem jest Miasto Lublin. W 2008 roku działka została przekazana w dzierżawę Ośrodkowi „Brama Grodzka – Teatr NN”.

W 2009 roku Ośrodek Brama Grodzka – Teatr NN przeprowadził Konkurs na opracowanie projektu trwałej przestrzennej formy Miejsca Pamięci – pn. Lubelski Plac Śmierci wraz z koncepcją zagospodarowania terenu. Pomimo wyłonienia zwycięskiego projektu, problemy techniczno-prawne uniemożliwiły podjęcie na terenie działki planowanych prac w celu stworzenia upamiętnienia miejsca deportacji lubelskich Żydów oraz udostępnienia dla osób zwiedzających i chcących oddać cześć ofiarom Zagłady.

Dzięki staraniom Ośrodka Brama Grodzka – Teatr NN w 2012 roku w planie zagospodarowania przestrzennego działkę przewidziano jako „teren usług kultury – Miejsca Pamięci Umschlagplatz”, przeznaczając ten obszar na Miejsce Pamięci Umschlagplatz (§ 17 ust. 1 Uchwała Nr 374/XVIII/2012). Zapisy uchwały przewidują aranżację placu w sposób zapewniający rangę miejsca pamięci, z wpisaną w otoczenie czytelną kompozycją przestrzenną oraz pozostawienie muru lub jego fragmentów jako ochronę historycznego elementu miejsca pamięci oraz lokalizację głównego wejścia dla zwiedzających na osi wieży ciśnień znajdującej się na terenie dawnej rzeźni miejskiej.

Zarówno obszar działki, jaki i całego terenu dawnej rzeźni miejskiej nie są wpisane do rejestru zabytków, niemniej decyzje odnośnie zagospodarowania tego terenu konsultowane są z Wojewódzkim Lubelskim Konserwatorem Zabytków.

W 2016 roku w ramach projektu „Lublin. Pamięć Zagłady. Stworzenie trwałego upamiętnienia na terenie miejsca pamięci Umschlagplatz w Lublinie” zostało zrealizowane upamiętnienie w postaci instalacji artystycznej Nie/Pamięć Miejsca, pozwalające na fizyczne znalezienie się w przestrzeni miejsca pamięci. Instalacja artystyczna stanowi element Szlaku Pamięci.

Formalną zgodę na realizację upamiętnienia wydała Rada Miasta Lublin, na mocy uchwał z 17 listopada 2016 roku ws. wzniesienia na terenie Miasta Lublin pomników: Szlak Pamięci i Hitlerowska Rampa Zagłady Żydów. Pozytywną opinię o projekcie wydała Komisja Ścigania Zbrodni przeciwko Narodowi Polskiemu Biuro Upamiętniania Walk i Męczeństwa, działająca przy Instytucie Pamięci Narodowej w Warszawie oraz Zespół ds. wznoszenia pomników na terenie Miasta Lublin. Przedsięwzięcie zostało zrealizowane przy wsparciu finansowym Ministra Kultury i Dziedzictwa Narodowego w ramach programu Dziedzictwo kulturowe, priorytet: Miejsca Pamięci Narodowej.

W ramach realizacji projektu wykonano ekspertyzę dotyczącą stanu zachowania miejsca pamięci Umschlagplatz, z uwzględnieniem stanu fizycznego muru, będącego częściowo przedwojennym reliktem oraz budynku znajdującego się na obszarze miejsca pamięci.

 

Upamiętnienie

Na prostokątnym obszarze miejsca pamięci umieszczono metalowy kontener, do którego można wejść od strony ulicy Zimnej dzięki przebiciu fragmentu muru odgradzającego działkę od strony ulicy. Kontener ma wycięte w ścianach szczeliny w kształcie hebrajskich liter. Dzięki nim można obserwować przestrzeń lubelskiego Umschlagplatzu. Kształt liter nawiązuje do kroju liter użytego w Księdze Zohar, wydrukowanej w Lublinie w 1623 roku. Po obu stronach kontenera widoczne są dwie przestrzenie, których stan unaocznia proces naturalnej destrukcji, do jakiego doszło w tym miejscu – rozsypujący się mur, krusząca się betonowa nawierzchnia placu oraz rosnące, jak w ogrodzie, krzewy, drzewa i inne rośliny. Miejsce, które powinno być miejscem pamięci, zamieniło się w miejsce odchodzenia pamięci, miejsce niepamięci. To ten proces umierania pamięci jest główną ideą instalacji „Nie/Pamięć Miejsca”. W dachu kontenera wycięta jest ostatnia litera alfabetu hebrajskiego. Widać przez nią niebo. Cała przestrzeń miejsca pamięci otoczona jest murowanym ogrodzeniem. Wzdłuż muru od ulicy Zimnej na pasie metalowej blachy jest umieszczona informacja w trzech językach:

 

W tym miejscu przebiegała zakończona rampą bocznica kolejowa, z której od 17 marca do 14 kwietnia 1942 r. niemieckie władze okupacyjne deportowały do obozu zagłady w Bełżcu ok. 28 tysięcy Żydów. Zniszczenie żydowskiego Lublina było początkiem akcji "Reinhardt” mającej na celu wymordowanie wszystkich Żydów na terenie Generalnego Gubernatorstwa.
Mieszkańcy Lublina, marzec 2017

 

 

Proponowana koncepcja formy upamiętnienia nie ingeruje w jego strukturę i pozwala obserwować naturalne zmiany zachodzące w jego obrębie: z jednej strony proces naturalnej destrukcji, wywołanej upływem czasu w obrębie oryginalnego miejsca, a z drugiej proces tworzenia się czegoś nowego. Koncepcja taka zakłada, że forma upamiętnienia nie musi mieć trwałego charakteru w sensie niezniszczalnego elementu lub pomnika. Celem instalacji jest zachowanie autentyzmu miejsca pamięci oraz ochrona jego historycznej wartości.

Symbolika elementów instalacji artystycznej odwołuje się do Księgi Zohar, wydrukowanej w Lublinie w XVII wieku. Żydzi byli narodem księgi i stanowili społeczność, w której codziennym życiu książka i słowo drukowane odgrywały olbrzymią rolę. Obok synagogi Maharszala – miejsca, w którym Niemcy gromadzili osoby prowadzone następnie na Umschlagplatz – znajdowała się najstarsza drukarnia żydowska. W 1623 roku wydrukowano w niej najważniejszą księgę „mistycznego kanonu kultury” – Księgę Zohar. Otwory wycięte w ścianach kontenera mają kształt liter z Księgi Zohar.