Z inicjatywy Ośrodka „Brama Grodzka – Teatr NN” i dzięki wsparciu Ministerstwa Kultury i Dziedzictwa Narodowego powstał projekt szlaku upamiętniającego zagładę społeczności żydowskiej Lublina.

Szlak pamięci obejmuje oznaczenie granic getta na Podzamczu oraz ostatniej drogi lubelskich Żydów prowadzącej na  Umschlagplatz - miejsca, skąd wywieziono do obozu zagłady w Bełżcu ok. 28 tysięcy mężczyzn, kobiet i dzieci. Na szlaku znalazły się także inne nieupamiętnione dotąd obszary, takie jak dzielnica żydowska na Wieniawie, getto na Majdanie Tatarskim oraz miejsce śmierci dzieci i ich opiekunek z ochronki.

Z inicjatywy Ośrodka „Brama Grodzka – Teatr NN” i dzięki wsparciu Ministerstwa Kultury i Dziedzictwa Narodowego powstał projekt szlaku upamiętniającego zagładę społeczności żydowskiej Lublina.

Szlak pamięci obejmuje oznaczenie granic getta na Podzamczu oraz ostatniej drogi lubelskich Żydów prowadzącej na  Umschlagplatz - miejsca, skąd wywieziono do obozu zagłady w Bełżcu ok. 28 tysięcy mężczyzn, kobiet i dzieci. Na szlaku znalazły się także inne nieupamiętnione dotąd obszary, takie jak dzielnica żydowska na Wieniawie, getto na Majdanie Tatarskim oraz miejsce śmierci dzieci i ich opiekunek z ochronki.

Teatr NN

Granice getta na Podzamczu

Historia miejsca

Getto na Podzamczu w Lublinie, utworzone w marcu 1941 roku z rozkazu gubernatora dystryktu lubelskiego Ernsta Zörnera, zostało wytyczone w obrębie dawnej dzielnicy żydowskiej, istniejącej w Lublinie od początku XVI wieku. Obszar getta na Podzamczu obejmował getto A – fragment dzisiejszej dzielnicy Śródmieście, i getto B – fragment dzisiejszego Starego Miasta. Na tym terenie zgromadzono ok. 43 tys. Żydów.

W obwieszczeniu Utworzenie w Lublinie zamkniętej, żydowskiej dzielnicy mieszkaniowej (getta) z dnia 24 marca 1941 roku czytamy:

 

Ze względu na dobro publiczne zostaje z natychmiastową mocą utworzona zamknięta dzielnica mieszkaniowa (getto). Granice getta są wyznaczone następującymi ulicami: od rogu Kowalskiej, przez Kowalską, Krawiecką wzdłuż bloku domów, przecinając wolne pole Siennej od Kalinowszczyzny aż do rogu Franciszkańskiej, następnie przez Unicką aż do rogu Lubartowskiej, Lubartowską aż do rogu Kowalskiej. We wspomnianej dzielnicy winni zamieszkać wszyscy osiadli w Lublinie Żydzi. Ludności żydowskiej zabroniony jest stały pobyt poza gettem.

 

 

Getto było ogrodzone drutem kolczastym, jedna z bram prowadzących do getta znajdowała się na skrzyżowaniu ulic Lubartowskiej i Kowalskiej. Żydów obowiązywał zakaz jego opuszczania pod karą śmierci. Getto na Podzamczu było pierwszym gettem zlikwidowanym w ramach akcji „Reinhardt”. Akcja likwidacyjna trwała miesiąc, od nocy 16/17 marca do 14 kwietnia 1942 roku. W tym czasie blisko 28 tys. ludzi zostało deportowanych do obozu zagłady w Bełżcu.

Utworzenie getta było fundamentalnym wykluczeniem społeczności żydowskiej z życia miasta i jego historii, którą Żydzi wraz z Polakami współtworzyli przez kilkaset lat. Znakiem stygmatyzacji Żydów był także żółty kolor gwiazdy Dawida, którą musieli nosić na ubraniu. Utworzenie getta było też pierwszym krokiem do zagłady tej społeczności.

Ze wspomnień Anny Langfus:

 

[...] po drugiej stronie życie toczy się nadal. Ludzie chodzą tam, wolnym albo szybkim krokiem, zgodnie z ich zwyczajem. Kilka metrów dalej, na brzegu chodnika, dwie kobiety pochłonięte są żywą rozmową. Wydaje się, że mnie nie widzą. W rzeczywistości znajdują się w odległości nie do zmierzenia. Pomiędzy nami jest ta siatka z drutu najeżonego kolcami [...].

 

Wyznaczanie granic getta na Podzamczu

Pracownicy Ośrodka „Brama Grodzka – Teatr NN” wraz z ekspertami projektu, m.in. Miejskim Konserwatorem Zabytków, przeprowadzili wizję lokalną zmierzającą do ustalenia przebiegu granic getta w obecnej przestrzeni miasta. W tym celu porównywane były materiały archiwalne, dokumenty, wspomnienia świadków historii ze współczesną topografią.

Udało się ustalić, że granice getta A można wyznaczyć współcześnie od Bramy Grodzkiej wzdłuż Błoni do zakola Czechówki przy Tarasach Zamkowych, dalej przecinając ulicę Lwowską do ulicy Podzamcze i wzdłuż ulicy Podzamcze do ulicy Unickiej i skrzyżowania z ulicą Lubartowską. Następnie Lubartowską do ulicy Kowalskiej, wzdłuż Kowalskiej do placu Zamkowego. Getto B zaczynało się od skrzyżowania ulicy Kowalskiej z Noworybną przy Zaułku Hartwigów. Włączając fragment Starego Miasta po parzystej stronie ulicy Rybnej i Grodzkiej, granica biegła w dół aż do Bramy Grodzkiej.

 

 

Upamiętnienie

W przestrzeni miasta na odcinku 4,1 km zostały oznakowane granice getta na Podzamczu. W obrębie chodników, wzdłuż granic getta zostały umieszczone 43 betonowe płytki chodnikowe. Ich liczba odnosi się, w sposób symboliczny, do liczby żydowskich mieszkańców Lublina przed II wojną światową.

Płytki chodnikowe zostały wykonane z betonu barwionego na żółto, o różnych wymiarach, dopasowanych do wielkości już istniejących płytek chodnikowych: od 25 cm x 25 cm do 50 cm x 50 cm. Na każdej płytce są umieszczone znaki graficzne, stanowiące dla przechodniów widzialny znak granic getta w przestrzeni miasta oraz napis Granice getta / Ghetto Boundary 1941–1942.

Ponadto w wybranych miejscach w obrębie terenu getta znajdują się murale. Ich treść wykorzystuje dokument, m.in. archiwalne fotografie, oryginalne teksty wspomnień świadków historii oraz utwory literackie.