Z inicjatywy Ośrodka „Brama Grodzka – Teatr NN” i dzięki wsparciu Ministerstwa Kultury i Dziedzictwa Narodowego powstał projekt szlaku upamiętniającego zagładę społeczności żydowskiej Lublina.

Szlak pamięci obejmuje oznaczenie granic getta na Podzamczu oraz ostatniej drogi lubelskich Żydów prowadzącej na  Umschlagplatz - miejsca, skąd wywieziono do obozu zagłady w Bełżcu ok. 28 tysięcy mężczyzn, kobiet i dzieci. Na szlaku znalazły się także inne nieupamiętnione dotąd obszary, takie jak dzielnica żydowska na Wieniawie, getto na Majdanie Tatarskim oraz miejsce śmierci dzieci i ich opiekunek z ochronki.

Z inicjatywy Ośrodka „Brama Grodzka – Teatr NN” i dzięki wsparciu Ministerstwa Kultury i Dziedzictwa Narodowego powstał projekt szlaku upamiętniającego zagładę społeczności żydowskiej Lublina.

Szlak pamięci obejmuje oznaczenie granic getta na Podzamczu oraz ostatniej drogi lubelskich Żydów prowadzącej na  Umschlagplatz - miejsca, skąd wywieziono do obozu zagłady w Bełżcu ok. 28 tysięcy mężczyzn, kobiet i dzieci. Na szlaku znalazły się także inne nieupamiętnione dotąd obszary, takie jak dzielnica żydowska na Wieniawie, getto na Majdanie Tatarskim oraz miejsce śmierci dzieci i ich opiekunek z ochronki.

Teatr NN

Droga na Umschlagplatz

Historia

Droga na Umschlagplatz to trasa, jaką prowadzeni byli Żydzi na rampę kolejową, znajdującą się na terenie rzeźni miejskiej przy ulicy Zimnej. Kolumny Żydów prowadzono ulicami: Ruską, Kalinowszczyzna, Turystyczną. Żydzi lubelscy nie mieli świadomości, dokąd są prowadzeni. Byli pierwszymi ofiarami ludobójstwa na masową skalę, prowadzonego w komorach gazowych obozu zagłady w Bełżcu. Miejscem, w którym ich gromadzono przed wymarszem na rampę była synagoga Maharszala, znajdująca się u podnóża Zamku.

Ta największa w przedwojennym Lublinie synagoga, w czasie okupacji niemieckiej przestała pełnić funkcje sakralne i wykorzystywana była jako miejsce przetrzymywania ofiar przed deportacjami do obozu zagłady w Bełżcu. W pobliżu synagogi przez kilkaset lat działała najstarsza w Lublinie drukarnia żydowska. Tu została wydrukowana w 1623 roku Księga Zohar, najważniejsze dzieło mistyki żydowskiej. Dla Żydów słowo drukowane miało olbrzymie znaczenie, mówiono o nich jako o Narodzie Księgi. Synagoga została zburzona w czasie wojny, po likwidacji getta, jako jeden z ostatnich materialnych śladów kultury żydowskiej.

 

 

Ustalanie trasy marszów ludności żydowskiej

Żydów przeznaczonych do wysiedlenia pędzono pieszo z terenu getta – z budynku synagogi Maharszala – na teren rzeźni miejskiej, pod eskortą niemieckiej policji porządkowej. Mimo że akcję tę przeprowadzano nocą, oprawcom nie udało się utrzymać jej w tajemnicy. Zachowały się relacje zarówno Żydów ocalałych z getta, jak i Polaków obserwujących te wydarzenia z okien domów. Świadkowie wspominają, że w trakcie przemarszów strażnicy strzelali do ludzi pozostających w tyle, próbujących uciekać i opóźniających marsz. Wiadomo, że doraźnych egzekucji dokonywano także na terenie rzeźni, na rampie kolejowej.

 

 

W ramach projektu „Lublin. Pamięć Zagłady” nagrano wspomnienia z jedną z najstarszych rozmówczyń programu Historii Mówionej – panią Wiesławą Majczak. Jej relacja dotyczy różnych aspektów sytuacji ludności żydowskiej podczas okupacji w Lublinie. Szczególnie cenna jest jej relacja jako świadka zagłady lubelskich Żydów, opisująca represje w stosunku do żydowskiej ludności.

Na podstawie tej relacji udało się ustalić trasę przemarszu Żydów, którzy prowadzeni byli z terenu getta na Podzamczu (synagoga Maharszala) przez ulicę Mostową (obok cerkwi prawosławnej), ulicę Kalinowszczyzna, przedwojenną ulicę Łęczyńską (obecnie Turystyczna) na Umschlagplatz przy ulicy Zimnej.

Fragment wypowiedzi Wiesławy Majczak został wykorzystany jako cytat umieszczony na wybranych betonowych płytach oznakowujących ostatnią drogę na Umschlagplatz. Znajduje się także na afiszu typograficznym przygotowanym na potrzeby projektu w Izbie Drukarstwa Ośrodka „Brama Grodzka – Teatr NN”.

 

Upamiętnienie

Trasa ostatniej drogi, którą przeszli Żydzi przed deportacją do obozu zagłady w Bełżcu została oznakowana za pomocą 21 betonowych płyt z tekstami i metalowymi opaskami, w których wycięte są litery alfabetu hebrajskiego. Litery nie zostały rozmieszczone w alfabetycznej kolejności, ale całkiem przypadkowo tak, jakby ktoś rozrzucił kasztę drukarską z czcionkami w przestrzeni miasta. Symbolizuje to zniszczenie fundamentu kultury żydowskiej – słowa drukowanego, a jednocześnie koniec życia przedwojennej społeczności żydowskiej w Lublinie.

 

Liczba betonowych płyt rozmieszczonych wzdłuż trasy marszu Żydów na rampę nawiązuje do liczby liter w alfabecie hebrajskim, ostatnia – 22 litera – jest umieszczona w dachu kontenera, będącego częścią instalacji artystycznej „Nie/Pamięć Miejsca”, znajdującej się w miejscu pamięci Umschlagplatz.
Graficznie litery są powtórzeniem czcionki użytej w Księdze Zohar wydrukowanej w drukarni działającej nieopodal synagogi Maharszala, miejsca gromadzenia ofiar.

Na odcinku 4,5 km znajdują się płyty wykonane z betonu, o jednakowych wymiarach: 1 m x 1 m. Na płytach umieszczone są dwa rodzaje tekstów:

 

Szlak Pamięci wyznaczający drogę, którą Żydzi z getta na Podzamczu prowadzeni byli na bocznicę kolejową, znajdującą się na terenie rzeźni miejskiej. Od 17 marca do 14 kwietnia 1942 r. ze znajdującej się tam rampy niemieckie władze okupacyjne deportowały ok. 28 tysięcy mężczyzn, kobiet i dzieci do obozu zagłady w Bełżcu.

Oraz

 

Widziałam trasę ludności żydowskiej, która szła na rampę do rzeźni. Ten tłum tak sunął. To nie było tak, że oni przeszli – tylko szli, szli i szli. To był taki szurgot – ja ten dźwięk pamiętam. Szurgot butów po bruku. I do tego rozmowy, i do tego dodatkowo strzały. Patrzyłam z drugiego piętra, więc mi się wydawało, że same głowy widzę i tobołki. Tak, jakby kamienny bruk szedł, bo głowy okrągłe i tobołki okrągłe. Tak jakby szła ulica, kamienny bruk.
Wiesława Majczak. Relacja Świadka Historii

 

Droga na Umschlagplatz – spis miejsc

 

  1.  miejsce po synagodze Maharszala, aleja Tysiąclecia, przy wzgórzu zamkowym;
  2. teren na tyłach cerkwi prawosławnej, pomiędzy ulicami Ruską i Lwowską;
  3. ulica Podzamcze 2;
  4. plac Singera;
  5. skrzyżowanie ulic Lwowskiej i Kalinowszczyzna, obok kościoła oo. salezjanów;
  6. skrzyżowanie ulic Kalinowszczyzna i Floriańskiej;
  7. skrzyżowanie ulic Kalinowszczyzna i Białkowskiej Góry;
  8. skrzyżowanie ulic Kalinowszczyzna i Tatarskiej;
  9. skrzyżowanie ulic Kalinowszczyzna i Towarowej;
  10. ulica Kalinowszczyzna, Słomiany Rynek, naprzeciw studni;
  11. ulica Kalinowszczyzna, Słomiany Rynek;
  12. skrzyżowanie ulic Kalinowszczyzna i Andersa;
  13. skrzyżowanie ulic Kalinowszczyzna i Andersa;
  14. ulica Andersa, przy rondzie rowerowym, przed Bystrzycą;
  15. ścieżka piesza za Bystrzycą w stronę ulicy Turystycznej;
  16. ulica Turystyczna 2, obok budynku dawnej Czerwonej Karczmy;
  17. ulica Turystyczna 1;
  18. ulica Turystyczna 5;
  19. ulica Turystyczna 7;
  20.  ulica Turystyczna 9;
  21. skrzyżowanie ulic Turystycznej i Zimnej.