Z inicjatywy Ośrodka „Brama Grodzka – Teatr NN” i dzięki wsparciu Ministerstwa Kultury i Dziedzictwa Narodowego powstał projekt szlaku upamiętniającego zagładę społeczności żydowskiej Lublina.

Szlak pamięci obejmuje oznaczenie granic getta na Podzamczu oraz ostatniej drogi lubelskich Żydów prowadzącej na  Umschlagplatz - miejsca, skąd wywieziono do obozu zagłady w Bełżcu ok. 28 tysięcy mężczyzn, kobiet i dzieci. Na szlaku znalazły się także inne nieupamiętnione dotąd obszary, takie jak dzielnica żydowska na Wieniawie, getto na Majdanie Tatarskim oraz miejsce śmierci dzieci i ich opiekunek z ochronki.

Z inicjatywy Ośrodka „Brama Grodzka – Teatr NN” i dzięki wsparciu Ministerstwa Kultury i Dziedzictwa Narodowego powstał projekt szlaku upamiętniającego zagładę społeczności żydowskiej Lublina.

Szlak pamięci obejmuje oznaczenie granic getta na Podzamczu oraz ostatniej drogi lubelskich Żydów prowadzącej na  Umschlagplatz - miejsca, skąd wywieziono do obozu zagłady w Bełżcu ok. 28 tysięcy mężczyzn, kobiet i dzieci. Na szlaku znalazły się także inne nieupamiętnione dotąd obszary, takie jak dzielnica żydowska na Wieniawie, getto na Majdanie Tatarskim oraz miejsce śmierci dzieci i ich opiekunek z ochronki.

Teatr NN

Dom Jakuba Glatsztejna

Spis treści

[RozwińZwiń]

Teren nieistniejącej dzielnicy żydowskiej na PodzamczuBezpośredni odnośnik do tego akapituWróć do spisu treściWróć do spisu treści

Dzielnica żydowska kształtowała się na Podzamczu od XVI wieku i funkcjonowała do czasów II wojny światowej. W okresie międzywojennym centralną ulicą Podzamcza była ulica Szeroka, gdzie m.in. znajdowała się siedziba Sejmu Czterech Ziem (Waad Arba Aracot) i mieszkał Widzący z Lublina. Tutaj przy ulicy Jatecznej funkcjonowała największa lubelska synagoga – Maharszala. Inna synagoga – Saula Wahla – znajdowała się przy ulicy Podzamcze. Natomiast przy ulicy Krawieckiej 41 był budynek, w którym mieściły się: ochronka dla dzieci żydowskich, kierowana przez Belę Dobrzyńską; siedziba instytucji żydowskich pomagających ubogim, organizacji syjonistycznych oraz przedwojenna fabryka tytoniu. W tym okresie Żydzi stanowili 1/3 wszystkich mieszkańców Lublina. Podczas wojny i po jej zakończeniu dzielnica żydowska na Podzamczu została wyburzona. Ulice, budynki, synagogi, domy i przylegająca do nich zabudowa zostały zrównane z ziemią. Dużą część tego terenu pokrywa betonowa nawierzchnia, pod którą wciąż znajdują się fundamenty domów zniszczonych podczas II wojny światowej. Pozostała część dzielnicy żydowskiej na Podzamczu została przebudowana.

W ramach projektu Lublin. Pamięć Zagłady zostały oznakowane dwa miejsca wchodzące w skład dawnej dzielnicy żydowskiej. Są to: miejsce budynku, w którym mieszkał pisarz języka jidysz Jakub Glatsztejn oraz Latarnia Pamięci.

 

Jakub GlatsztejnBezpośredni odnośnik do tego akapituWróć do spisu treściWróć do spisu treści

W Lublinie urodził się i wychował poeta Jakub Glatsztejn. W jego twórczości Lublin stał się symbolicznym miejscem zagłady Żydów. Poeta postawił sobie za główny cel opłakiwanie i przywracanie o nich pamięci, a od tej chwili swoje wiersze pisał wyłącznie w języku jidysz. Był to dla niego wybór o charakterze moralnym, zobowiązanie do pamiętania o tych, których zabito. W utworze Lublinie, moje święte miasto zamknął obraz odchodzącego na zawsze lubelskiego miasta żydowskiego.

Jakub (Jankew) Glatsztejn urodził się 20 sierpnia 1896 roku w Lublinie, w tradycyjnej rodzinie żydowskiej, uczył się w chederach, ale uczęszczał też do nauczycieli prywatnych i ukończył gimnazjum. Znajomość literatury jidysz posiadł dzięki ojcu. W 1914 roku wyemigrował do Stanów Zjednoczonych. Zadebiutował w 1919 roku, jego pierwszy tomik pt. Jankew Glatsztejn ukazał się w 1921 roku. Pisał w języku jidysz, prof. Monika Adamczyk-Garbowska podkreśla: „Mimo że większość życia spędził w Ameryce, nigdy nie porzucił rodzinnej mowy […] określającej jego głęboką tożsamość jako poety”.

W artykule przybliżającym postać Glatsztejna prof. Adamczyk-Garbowska pisze o jego swobodnych eksperymentach z różnymi formami poetyckimi i fascynacji językiem jidysz, który pisarz „nieustannie przetwarzał i celebrował”. Tuż przed wojną – w 1934 roku – Glatsztejn na krótko przyjechał do Lublina. Podróż zaowocowała publikacją dwóch powieści: Wen Jasz iz geforn (Kiedy Jaś pojechał) z 1938 roku i Wen Jasz iz gekumen (Kiedy Jaś powrócił) z 1940 roku. Był autorem ponad 10 tomów poetyckich, 2 powieści autobiograficznych, był felietonistą nowojorskich dzienników i tygodników. Zapoczątkował, jak pisze prof. Monika Adamczyk-Garbowska, „introspektywiczny nurt w amerykańskiej poezji jidysz [w którym] poeci przedstawili swoją misję ożywienia i unowocześnienia poezji żydowskiej”. Zmarł 19 listopada 1971 roku w Nowym Jorku.

 

Ustalanie lokalizacji domu Jakuba GlatsztejnaBezpośredni odnośnik do tego akapituWróć do spisu treściWróć do spisu treści

Dom Jakuba Glatsztejna znajdował się prawdopodobnie przy ulicy Jatecznej 25. Dotychczas przypuszczano, że była to Jateczna 19. Udało się zweryfikować ten adres. W akcie urodzenia Jakuba Glatsztejna widnieje numer policyjny 500 ½ . Jest to adres z ulicy Jatecznej. Po analizie danych z „Kalendarzy lubelskich”, m.in. z roku 1912, dr. hab. Adamowi Kopciowskiemu udało się ustalić z dużym prawdopodobieństwem, że numer policyjny odnosi się do adresu Jateczna 25. Był to róg ulic Jatecznej i placu Krawieckiego.

W ramach działań projektowych pracownicy Ośrodka Brama Grodzka – Teatr NN przeprowadzili wizję lokalną na terenie okolic Zamku, w celu ustalenia lokalizacji domu Jakuba Glatsztejna. Miejsce to znajduje się pomiędzy skrzyżowaniem al. Tysiąclecia i al. Unii Lubelskiej, nieopodal ogrodzenia Zamku Lubelskiego.

Zajęcia edukacyjneBezpośredni odnośnik do tego akapituWróć do spisu treściWróć do spisu treści

W ramach projektu opracowano program edukacyjny dla młodzieży uczęszczającej do szkół, które zlokalizowane są w sąsiedztwie miejsc znajdujących się na Szlaku Pamięci. Działania edukacyjne obejmowały warsztaty dotyczące historii upamiętnianych miejsc lub wydarzeń, podkreślając ich rolę w realizacji akcji „Reinhardt" w Lublinie i na terenie Generalnego Gubernatorstwa. W ramach programu realizowane były również spacery Szlakiem Pamięci, który upamiętnia zagładę żydowskich mieszkańców Lublina.

Na terenie byłej dzielnicy żydowskiej w działaniach edukacyjnych wzięła udział młodzież z Zespołu Szkół nr 1 im. Wł. Grabskiego i Liceum Śródziemnomorskiego im. św. Dominika Guzmana. Warsztaty dotyczące historii dzielnicy żydowskiej i likwidacji getta na Podzamczu odbyły się w szkole. Następnie młodzież wzięła udział w spacerze na teren byłej dzielnicy żydowskiej, pod mural przy rzece Czechówce oraz na miejsce pamięci Umschlagplatz, które stanowią elementy Szlaku Pamięci.

UpamiętnienieBezpośredni odnośnik do tego akapituWróć do spisu treściWróć do spisu treści

Miejsce, gdzie znajdował się dom, w którym urodził się i mieszkał Jakub Glatsztejn oznakowano za pomocą betonowej płyty, o wymiarach 1 m x 1 m z metalową opaską, na której znajduje się ostatnia litera hebrajskiego alfabetu, której krój zaczerpnięty jest z Księgi Zohar. Ponadto na płycie znajdują się napisy w języku polskim i angielskim, informujące o historii i znaczeniu tego miejsca:

Dom Jakuba Glatsztejna, ul. Jateczna 25

W tym miejscu do 1942 r. stał dom, w którym urodził się wybitny poeta i prozaik języka jidysz Jakub (Jankew) Glatsztejn (1896–1971). W 1914 r. wyjechał na stałe do USA i zamieszkał w Nowym Jorku, ale Lublin był stale obecny w jego twórczości. Po II wojnie światowej pisał m.in. utwory poetyckie będące reakcją na tragedię Zagłady.