Ośrodek „Brama Grodzka - Teatr NN” jest samorządową instytucją kultury działającą w Lublinie na rzecz ochrony dziedzictwa kulturowego i edukacji. Jej działania nawiązują do symbolicznego i historycznego znaczenia siedziby Ośrodka - Bramy Grodzkiej, dawniej będącej przejściem pomiędzy miastem chrześcijańskim i żydowskim, jak również do położenia Lublina w miejscu spotkania kultur, tradycji i religii.

Częścią Ośrodka są Dom Słów oraz Lubelska Trasa Podziemna.

Ośrodek „Brama Grodzka - Teatr NN” jest samorządową instytucją kultury działającą w Lublinie na rzecz ochrony dziedzictwa kulturowego i edukacji. Jej działania nawiązują do symbolicznego i historycznego znaczenia siedziby Ośrodka - Bramy Grodzkiej, dawniej będącej przejściem pomiędzy miastem chrześcijańskim i żydowskim, jak również do położenia Lublina w miejscu spotkania kultur, tradycji i religii.

Częścią Ośrodka są Dom Słów oraz Lubelska Trasa Podziemna.

Codzienne życie na Lubelszczyźnie

Życie na wsi związane było z codzienna pracą, która pozwalała przetrwać koleje dni, miesiące, lata. Toczyło się ono na roli, przy uprawie roślin, czy na łąkach i w obejściu, przy pracach inwentarskich związanych z hodowlą zwierząt, ale także w samym domu i jego najbliższym otoczeniu, kiedy to starano zapewnić sobie pożywienie i ubranie.

Czytaj więcej

Etnografia Lubelszczyzny - rzemiosło: plecionkarstwo

W 1964 roku profesor Roman Reinfuss - etnograf z Krakowa - jako konsultant naukowy Muzeum Okręgowego w Lublinie, namówił pracow­ników tej instytucji do zorganizowania konkursu (pierwszego w Polsce) i wystawy ludowych wyrobów plecionkarskich1. Muzeum Okręgowe w Lublinie, a później także i Muzeum Wsi Lubelskiej, przez następne lata konsekwentnie penetrowały Lubelszczyznę, by w efekcie zgromadzić blisko 960 wyrobów plecionkarskich, najwięcej ze wszystkich muzeów w Polsce. W placówkach muzealnych omawianego regionu zgromadzono łącznie 1413 eksponatów plecionkarskich, reprezentujących wszystkie spotykane rodzaje plecionek, wykonywanych wieloma technikami i z różnych surowców2.

Do grona twórców, którzy 35 lat temu potrafili wykonywać swoje wyroby na wysokim poziomie artystycznym i technicznym należeli: w dziedzinie wyrobów z wik­liny - Antoni Chilimoniuk z Zaliszcza (pow. włodawski), Aleksander Filimon z Wólki Krzymowskiej (pow. radzyński), Jan Dudzik z Łukowa i Marian Kobyłka ze Szczekarkowa (pow. lubartowski) oraz Stanisława Niewczas z Lubartowa; w dzie­dzinie wyrobów z korzeni sosny - Włodzimierz Bryzga z Hanny (pow. włodawski), Jan Dudyk z Dołhobrodów (pow. włodawski); w dziale wyrobów ze słomy - Józef Tarnowski z Busówna (pow. chełmski), Władysław Bakun z Krasnego (pow. parczewski), Jan Krasowski z Kozieńca (pow. krasnostawski), Czesław Sarnacki z Do­łhobrodów (pow. włodawski), Seweryna Świder z Wojcieszkowa (pow. łukowski), Ignacy Abramik z Jam (pow. lubartowski), Antonina Musiatowicz z Białej (pow. radzyński); w dziale wyrobów z rogożyny - Władysław Bakun z Krasnego, Albin Kowalik z Maśluchów (pow. parczewski), Zofia Barańska i Józef Rułka z Borysowa (pow. puławski), Henryk Gawda, Stanisław Grobel i Henryk Kędziora z Jaworowa (pow. puławski); zaś w dziale wyrobów z trawy - Stanisław Olszak z Żyrzyna (pow. puławski) oraz Antoni Chilimoniuk z Zaliszcza.4
 

Czytaj więcej

Rzemiosła na Lubelszczyźnie – Kowalstwo

Ludowe kowalstwo, od okresu swojego szczytowego rozkwitu (druga połowa XIX wieku) co jakiś czas przeżywało okresy upadku i ożywienia. W drugiej połowie XIX wieku, po zniesieniu pańszczyzny, powszechnym zjawiskiem stało się dążenie do okazania swojej zamożności. Okazywano to na różne sposoby. Elementy metalowe również pełniły tę funkcję.

Czytaj więcej

Etnografia Lubelszczyzny – inne zabudowania wsi na Lubelszczyźnie

Zabudowę wsi stanowiły nie tylko chałupy, lecz także budynki gospodarcze, jak i obiekty, które w większości przeszły już do architektonicznej przeszłości. Były nimi areszty gminne, tzw. kozy, łaźnie wiejskie i gorzelnie. W miarę dobrze utrzymały się za to karczmy i zajazdy. Wielu przeróbkom i przekształceniom uległy budynki dawnych szkół wiejskich i urzędów gminnych. Z dworków i plebani zaś zachowało się kilkanaście przykładów, dopełniających obrazu wsi lubelskiej początku XX wieku.

Czytaj więcej

Etnografia Lubelszczyzny – budownictwo sakralne na Lubelszczyźnie

Charakterystycznym elementem krajobrazu wsi także na Lubelszczyźnie są świątynie oraz inne obiekty małej architektury związane z kultem religijnym, jak kapliczki i krzyże przydrożne. Świątynie sytuowano najczęściej w centralnym miejscu lub na wzniesieniu, często w otoczeniu drzew (lipy, wiązy, jesiony, dęby), aby mogły górować nad zabudową wiejską.

Czytaj więcej

Etnografia Lubelszczyzny - wnętrza izby tradycyjnego domu we wsi lubelskiej

Na Lubelszczyźnie występują dwa zasadnicze typy chałup: szerokofrontowe – z wejściem umieszczonym w szerszej ścianie oraz wąskofrontowe - z wejściem w ścianie szczytowej.Chałupy szerokofrontowe mogą mieć wejście usytuowane asymetrycznie przy końcu dłuższej ściany, lub symetrycznie – z drzwiami po środku. Przyjmują one różne formy w zależności od faz rozwoju. Charakterystyczną odmianą są chałupy z narożnym podcieniem –posiadają wnękę narożną, wspartą na jednym słupie zwaną podoknem, podkomórką. Zabudowana część wnęki, pełniąca funkcję komory, nie miała bezpośredniego połączenia z częścią mieszkalną.

 

>>> czytaj więcej o domach na Lubelszczyźnie

 

Chałupy wąskofrontowe to forma starsza i rzadko występująca. Różnią się one między sobą ilością wejść do komory. Komora mogła mieć wejście tylko z izby, lub również z zewnątrz. Wejście z zewnątrz używane było przy wnoszeniu zboża, wietrzeniu, suszeniu odzieży. Tradycyjne wnętrza mieszkalne we wsiach Lubelszczyzny były urządzone dość skromnie, a ich wyposażenie zależało od sytuacji materialnej gospodarzy.
 
 

 

Czytaj więcej

Etnografia Lubelszczyzny - łodzie dłubane - czółna jednopienne

Więc dawszy pokój kmieć inszej robocie,
Parąbił olszę na rudowam błocie,
I tak w porywczą koryto urobił,
Dłutem wygłobił.
I czółnem nazwał ono dzieło nowe,
Uciosał k niemu wiosło jesionowe…


Klonowic S. F., Flis, to jest spuszczanie statków Wisłą i inszymi rzekami do niej przypadającymi, Warszawa 1984, (I wydanie 1595)

 

Termin „czółno” (czołn, czołen, czołniak, czółn, czołnik) oznacza łódź wyżłobioną z jednego pnia. Była to dawniej podstawowa, prototypowa forma szkutnicza na ziemiach polskich, a wykonywać ją umiał każdy mieszkaniec miejscowości nadwodnej; w przypadku Lubelszczyzny – Pojezierza Łęczyńsko-Włodawskiego, okolic Kuzawki i Hanny.

Wśród małych form pojazdów wodnych zgromadzonych w polskich muzeach łodzie jednopienne są jak dotąd najliczniej reprezentowane – ponad 200 egzemplarzy znalezionych przypadkowo lub pozyskanych w wyniku badań archeologicznych czy etnograficznych.

Czytaj więcej

Etnografia Lubelszczyzny – pożywienie na lubelskiej wsi

Na przełomie XIX i XX wieku samowystarczalność gospodarcza wsi determinowała poziom i strukturę pożywienia, nadając mu znamię lokalne, które przejawiało się w spożywaniu żywności produkowanej w obrębie wsi, bądź pozyskiwanej drogą zbieractwa, rzadziej rybołówstwa i łowiectwa. Przetwórstwo i konserwacja produktów spożywczych również były samowystarczalne – gospodarstwa były wyposażone w sprzęty służące do przemiału ziarna na mąkę, wyrobu kaszy, sera, masła, itp.

Czytaj więcej

Etnografia Lubelszczyzny - rzemiosło: garncarstwo

Garncarstwo lubelskie posiada bogatą i odległą tradycję i do niedawna sta­nowiło jedno z najstarszych oraz najliczniej reprezentowanych rzemiosł w Polsce. W połowie lat 50. XX wieku woj. lubelskie zajmowało drugie miejsce (po warszawskim) pod względem liczby ośrodków garn­carskich w Polsce.

Czytaj więcej

Etnografia Lubelszczyzny - rzemiosło: tkactwo

Na terenie północnej i częściowo środkowej Lubelszczyzny czynne są jeszcze warsztaty tkackie, ale ich liczba zmniejsza się z każdym rokiem.
Już w okresie międzywojennym obserwowano tendencję do zamierania pewnych wytworów. Po drugiej wojnie świato­wej proces ten postępuje nadal mimo, że obserwujemy intensywne dzia­łania w zakresie ochrony sztuki ludowej. Placówki muzealne organizują liczne kon­kursy, w których tkactwo jest widoczne z pełną gamą wyrobów. Uwidocznił się równocześnie podział Lubelszczyzny na część północno-wschodnią z wielką liczbą czynnych warsztatów, oraz na połud­niową, w której pracowali nieliczni specjaliści.
 

Czytaj więcej