Ośrodek „Brama Grodzka - Teatr NN” jest samorządową instytucją kultury działającą w Lublinie na rzecz ochrony dziedzictwa kulturowego i edukacji. Jej działania nawiązują do symbolicznego i historycznego znaczenia siedziby Ośrodka - Bramy Grodzkiej, dawniej będącej przejściem pomiędzy miastem chrześcijańskim i żydowskim, jak również do położenia Lublina w miejscu spotkania kultur, tradycji i religii.

Częścią Ośrodka są Dom Słów oraz Lubelska Trasa Podziemna.

Ośrodek „Brama Grodzka - Teatr NN” jest samorządową instytucją kultury działającą w Lublinie na rzecz ochrony dziedzictwa kulturowego i edukacji. Jej działania nawiązują do symbolicznego i historycznego znaczenia siedziby Ośrodka - Bramy Grodzkiej, dawniej będącej przejściem pomiędzy miastem chrześcijańskim i żydowskim, jak również do położenia Lublina w miejscu spotkania kultur, tradycji i religii.

Częścią Ośrodka są Dom Słów oraz Lubelska Trasa Podziemna.

Życie polityczne lubelskich Żydów w dwudziestoleciu międzywojennym

Życie polityczne lubelskich Żydów w dwudziestoleciu międzywojennym

Na przełomie XIX i XX wieku dokonały się ważne zmiany w procesie samoidentyfikacji dużej części Żydów zamieszkujących tereny dawnej Polski. Zmiany ta polegały na odejściu od spostrzegania tożsamości zbiorowej w kategoriach religijnych na rzecz perspektywy narodowej lub klasowej. Również do Lublina zaczęły docierać nowe prądy społeczno-polityczne. Największy rozwój życia społecznego miał miejsce po 1915 r., kiedy to Lublin znalazł się pod okupacją austro-węgierską, oraz w dwudziestoleciu międzywojennym.

Czytaj więcej

Getto na Podzamczu – warunki życia

Getto na Podzamczu – warunki życia

Niemcy utworzyli oficjalnie getto pod koniec marca 1941 roku na terenie historycznej dzielnicy żydowskiej na Podzamczu. Obszar ten już od pierwszych dni okupacji stanowił rejon osiedlania się uchodźców i przesiedleńców żydowskich. Na początku 1940 roku liczba mieszkańców wynosiła ponad 40 000 osób. Przeludnienie, trudności aprowizacyjne, jak również fatalne warunki sanitarno-higieniczne i brak wystarczającej opieki medycznej doprowadziły do pogorszenia się kondycji ludności, a w rezultacie do wybuchu epidemii tyfusu. Pomimo różnych działań podejmowanych przez Judenrat, Żydowską Samopomoc Społeczną (ŻSS) i American Jewish Joint Distribution Committee (Joint), sytuacja nie uległa zasadniczej zmianie do akcji likwidacyjnej w połowie marca 1942 roku.

Czytaj więcej

Getto na Podzamczu – akcja wysiedleńcza

Getto na Podzamczu – akcja wysiedleńcza

Szesnastego marca 1942 roku niemieckie organa bezpieczeństwa przystąpiły do likwidacji getta na Podzamczu w Lublinie, rozpoczynając tym samym ludobójczą operację, która w ciągu następnych miesięcy objęła całe Generalne Gubernatorstwo (GG) i miała na celu biologiczną eksterminację ludności żydowskiej, połączoną z grabieżą jej mienia. Był to fragment realizowanego przez Trzecią Rzeszę „ostatecznego rozwiązania kwestii żydowskiej”. Początkowo zagładą objęto przede wszystkim polskich Żydów, lecz z czasem rozszerzono ją również na Żydów pochodzących z Rzeszy, okupowanych państw Europy Zachodniej i Południowej oraz państw satelickich, jak chociażby Słowacja. Większość transportów z ofiarami skierowano w bydlęcych wagonach bezpośrednio do komór gazowych obozów zagłady, a tylko nieliczne początkowo trafiły do gett tranzytowych, które stanowiły jedynie etap pośredni. W celu zamaskowania zbrodni obozy zagłady zlokalizowano w peryferyjnych i słabo zaludnionych rejonach Generalnego Gubernatorstwa w okolicy niewielkich miejscowości, takich jak Bełżec, Sobibór i Treblinka. W czerwcu 1942 roku operacji nadano kryptonim Reinhardt, oddając tym samym hołd jednemu z głównych architektów „ostatecznego rozwiązania kwestii żydowskiej” i szefowi Głównego Urzędu Bezpieczeństwa Rzeszy, Reinhardowi Heydrichowi.

Czytaj więcej

Getto na Podzamczu – granice i obszar

Getto na Podzamczu – granice i obszar

Pierwsze miesiące 1941 roku przyniosły zaostrzenie polityki władz niemieckich względem ludności żydowskiej na terenie całego Generalnego Gubernatorstwa (GG). Postępujący wówczas proces gettoizacji objął wiele miast i miasteczek, jak chociażby Kraków, Radom, Częstochowa czy Kielce. W tym czasie utworzono również getto w Lublinie. Poza terenem dzielnicy mogła pozostać jedynie nieliczna grupa Żydów, którzy otrzymali od władz niemieckich specjalne zezwolenie lub byli skoszarowani na placówkach pracy. Wśród uprzywilejowanych znaleźli się niektórzy radni i urzędnicy Judenratu, lekarze, jak również wybrani rzemieślnicy, którzy pracowali na indywidualne zlecenie Niemców. W kolejnych miesiącach warunki egzystencji dla większości Żydów znacznie się pogorszyły, na co wpływ miała epidemia tyfusu, prowadząc do wzrostu liczby zgonów. Wielu mieszkańców getta żyło na skraju ubóstwa, a Judenrat przy stale kurczących się dostawach żywności i środków finansowych, nie był w stanie zatrzymać zaostrzającej się pauperyzacji. Pomimo skrajnie trudnych warunków lubelscy Żydzi nie umierali na ulicach, lecz śmierć przychodziła po cichu do domu. Sytuacja nie uległa poprawie do początku 1942 roku, gdy nastąpił podział getta na części A i B.

Czytaj więcej

Ochronka na Grodzkiej 11 – funkcjonowanie i likwidacja

Ochronka dla Sierot i Starców została utworzona w 1862 roku przez Gminę Wyznaniową Żydowską, w celu roztoczenia opieki nad potrzebującymi sierotami i osobami starszymi1. Siedzibę zlokalizowano na Starym Mieście przy ulicy Grodzkiej 11. Pod wskazanym adresem placówka funkcjonowała do 24 marca 1942 roku, kiedy Niemcy dokonali jej likwidacji, mordując dzieci i starców.

 

Czytaj więcej

Przesiedlenia ludności żydowskiej w okupowanym Lublinie do czasu utworzenia getta

Funkcjonowanie dzielnicy żydowskiej na Podzamczu podczas okupacji można podzielić na cztery okresy. Pierwszy rozpoczął się w momencie wkroczenia wojsk niemieckich do Lublina i trwał do marca 1941 roku. Okres ten charakteryzował się przesiedleniami ludności żydowskiej z różnych części Lublina do historycznej dzielnicy żydowskiej, którą Niemcy wyznaczyli jako rejon zamieszkania dla Żydów, jednak nie ustanawiając oficjalnie getta. W tym czasie do miasta napływali również uchodźcy i przesiedleńcy z innych obszarów Generalnego Gubernatorstwa (GG), a nawet Kraju Warty i Pomorza. Drugi okres wyznacza rozporządzenie gubernatora dystryktu lubelskiego Ernsta Zörnera, na mocy którego utworzono getto. Charakteryzował się on znacznym pogorszeniem warunków życia, na co wpływ miało stłoczenie na stosunkowo niewielkim obszarze dużej liczby ludzi. Wiele domów było pozbawionych infrastruktury sanitarno-higienicznej, co w połączeniu z niedożywieniem i fatalnym stanem opieki medycznej, doprowadziło do wybuchu epidemii tyfusu. Trzeci okres rozpoczął się na przełomie 1941 i 1942 roku, gdy Niemcy przystąpili do podziału getta na części A i B, grupując w części B osoby uprzywilejowane, zaś cała reszta otrzymała nakaz pozostania w części A. Działania podjęte na tym etapie przez władze niemieckie stanowiły istotny element przygotowań do ostatecznej likwidacji społeczności żydowskiej w Lublinie, usprawniając tym samym logistykę wysiedlenia. W nocy 16/17 marca 1942 roku rozpoczął się ostatni okres funkcjonowania getta, który zakończył się w połowie kwietnia całkowitą likwidacją dzielnicy żydowskiej na Podzamczu. W ciągu miesiąca wysiedlono do obozu zagłady w Bełżcu większość miejscowej społeczności żydowskiej. Kilka tysięcy lubelskich Żydów przesiedlono do getta szczątkowego na Majdanie Tatarskim.

Czytaj więcej

Szlomo Herszenhorn (1888–1953)

Lekarz dermatolog, działacz społeczny, polityk partii Bund, a następnie członek Komitetu Centralnego Bundu, publicysta lubelskiego organu prasowego partii „Lubliner Sztyme”, członek rady Szpitala Żydowskiego przy ul. Lubartowskiej, prezes zarządu lubelskiego oddziału Towarzystwa Ochrony Zdrowia Ludności Żydowskiej w Polsce (TOZ) i członek prezydium krajowego TOZ, radny i wiceprezes Rady Miejskiej w Lublinie, delegat Rady Miejskiej w Komitecie Rozbudowy Lublina, przewodniczący Komisji Opieki Społecznej przy Radzie Miejskiej, inicjator Stowarzyszenia „Kultur-Liga”, wykładowca Uniwersytetu Ludowego, członek zarządu Kasy Pożyczek Bezprocentowych, członek zarządu Żydowskiej Gminy Wyznaniowej, po wojnie kierownik Samodzielnego Referatu dla Spraw Pomocy Ludności Żydowskiej przy Prezydium PKWN, członek i wiceprzewodniczący prezydium Centralnego Komitetu Żydów w Polsce, członek Komitetu Ziomków Lubelskich, przewodniczący Rady Nadzorczej Banku dla Produktywizacji Żydów, członek Plenum Żydowskiego Komitetu Ziomkostw Lubelskich, członek komitetu wydawniczego Księgi Pamięci Lublina, publicysta „Biuletynu Żydowskiej Agencji Prasowej”.

Czytaj więcej

„Biuletyn Żydowskiej Agencji Prasowej” (1944–1949)

Dwujęzyczny polsko-jidyszowy „Biuletyn Żydowskiej Agencji Prasowej” był pierwszym czasopismem żydowskim ukazującym się w wyzwolonym Lublinie. Czasopismo wydawano w Lublinie od 13 listopada 1944 roku do prawdopodobnie 29 grudnia tego roku, następnie redakcja gazety została przeniesiona do Łodzi, a potem Warszawy.

Czytaj więcej