Historia lubelskiej fotografii do 1939 roku

Fotografia rozwijała się w Lublinie od II połowy XIX wieku. Początkowo fotografie przedstawiające miasto były wykonywane na potrzeby pocztówek, dlatego zawierały widoki najbardziej charakterystycznych miejsc i budowli. Grupa lubelskich fotografów i współpracujących z nimi wydawców była bardzo liczna.


Jednym z zakładów fotograficznych, który dostarczał zdjęć do wydawnictw był zakład Stepanoff, w którym pracowała Zofia Grzybowska. Grzybowska była autorką zdjęć do Kalendarza Lubelskiego na 1904 rok, zawierającego 25 widoków Lublina (m.in. Krakowskie Przedmieście, Gmach Rządu Gubernialnego, Katedra).
Kolejne wydawnictwo było prowadzone przez Andrzeja Teodora Semadeniego, który w 1901 roku wydał widokówkę-składankę z panoramą Lublina wykonaną ze wzgórza Czwartek z wykorzystaniem zdjęć Wiktorii Sierocińskiej.
Z wydawnictwa Braci Kiesewetter, działającego do 1909 roku, wyszła największa liczba pocztówek, m.in. widokówki z 1903 roku uważane za jedne z najlepszych jakościowo serii w historii lubelskiej pocztówki (widoki Lublina są wkomponowane w ozdobną quasi-secesyjną ramkę).
W Zakładzie Artystyczno-Fotograficznym „Zofia” prowadzonym przez Zofię Mikłaszewską i Ludwika Radzikowskiego wykonano fotografie Lublina wydane później w pierwszej podkolorowanej serii. Działalnością wydawniczą zajmowała się założona w 1914 roku księgarnia Witolda Cholewińskiego, gdzie m.in. drukowano pocztówki z fotografiami Ludwika Hartwiga.
W 1916 roku zakład Adama Jarzyńskiego wykonał pocztówki z rysunkami przedstawiającymi Lublin, autorstwa Władysława Barwickiego i Konstantego Kietlicza-Rayskiego, a w 1919 roku z okazji 350 rocznicy Unii Lubelskiej wydał okolicznościowy album z widokami najważniejszych budowli. W 1924 roku Polskie Towarzystwo Księgarni Kolejowych „Ruch” wydrukowało jedną z najsłynniejszych serii pocztówek lubelskich z fotografiami Jana Bułhaka. Około 1927 roku wydano serię pocztówek nakładem księgarni Braci Kestenberg z fotografiami Witolda Boguskiego.
W dwudziestoleciu międzywojennym pocztówki z widokami Lublina wydawało wielu wydawców, nie tylko lubelskich, m.in. Salon Malarzy Polskich z Krakowa. Drukowano także nakładem różnych instytucji, na przykład Towarzystwa Przyjaciół KUL, Polskiego Towarzystwa Krajoznawczego. Seria pocztówek wydana przez lwowską „Książnicę Atlas” z wykorzystaniem zdjęć Jana Bułhaka była najprawdopodobniej ostatnią z wydanych przed II wojną światową.
Serie widokówek były wielokrotnie powtarzane i dość często wykorzystywały zdjęcia z widokami nieaktualnymi, nawet z końca XIX wieku. Matryce były używane wielokrotnie; przykładowo wykonane w 1899 roku dla firmy Jozafata Pietrzykowskiego były ponownie użyte w 1915 roku przez zakład Józefa Pigłowskiego.
Dość liczną grupę stanowią pocztówki okolicznościowe, m.in. z Wystawy Higienicznej w 1908 roku, manifestacji patriotycznej z 3 maja 1916 roku na placu Litewskim (na podstawie zdjęć Adama Kłossowskiego), a także pocztówki, z których dochód był przeznaczany na określone cele, na przykład seria z 1916 roku ze zdjęciami Janusza Świeżego, z której dochód był przeznaczony na cele legionów. Interesującą serią były pocztówki etnograficzne, z których najsłynniejsze były karty z rysunkami Konstantego Kietlicza-Rayskiego, przedstawiające „typy lubelskie”, wykonane z okazji Wystawy Rolniczo-Przemysłowej w 1901 roku, a później kilkakrotnie powtarzane. 


Pierwsza ćwierć XX wieku to okres bardzo szybkiego rozwoju fotografii jako autonomicznej dziedziny sztuki. W tym czasie zaczęła działać w Lublinie grupa fotografów, którzy utrwalali na kliszach fotograficznych widoki miasta dla celów dokumentacyjnych i artystycznych. Grupę tworzyli zawodowi fotograficy i fotoamatorzy mieszkający w Lublinie. Część z nich w 1937 roku założyła Lubelskie Towarzystwo Fotograficzne. Lublin utrwalali też fotograficy przybywający do Lublina w rodzaj podróży artystycznej.


Wymieniając lubelskich fotografów, warto wspomnieć o malarzu Witoldzie Boguskim (1878–1949), który wykonał pierwsze w historii lubelskiej fotografii zdjęcie z lotu ptaka.
Nestorem fotografiki lubelskiej był Ludwik Hartwig (1883–1975). Po przybyciu z Rosji w 1921 roku otworzył zakład fotograficzny przy ulicy Namiestnikowskiej 19 (dziś Narutowicza) przeniesiony następnie do „Hotelu Europejskiego”. Oprócz zdjęć portretowych, wykonywał widoki Lublina. Na pocztówkach wykorzystujących fotografie Hartwiga, oglądamy m.in.: Krakowskie Przedmieście z widokiem na kościół św. Ducha, Krakowskie Przedmieście z placem Litewskim, gmach poczty, róg Krakowskiego Przedmieścia i ulicy Szopena, gmach Gimnazjum im. S. Staszica, a także ulicę Misjonarską, czy trębacza wygrywającego hejnał Lublina. Ludwik Hartwig dokumentował sceny z Teatru Miejskiego, wykonywał zdjęcia dla ówczesnej prasy, m.in. „Ziemi lubelskiej” i „Głosu lubelskiego”, zajmował się także fotografią reportażową – w „Przeglądzie Lubelsko-Kresowym” z 1925 roku siedem fotografii ilustrowało reportaż z więzienia na Zamku. Był także autorem zdjęć do wydawnictwa pamiątkowego Dom Żołnierza w Lublinie. Zdjęcia Ludwika Hartwiga są statyczne, w pewien sposób akademickie.
Zupełnie inaczej fotografował Wiktor Ziółkowski (1893–1978), malarz i grafik, który w swoich wszechstronnych zainteresowaniach zajmował się także fotografią. Interesowały go nietypowe ujęcia popularnych miejsc (Brama Krakowska, Brama Grodzka, kościół bernardynów, klasztor dominikanów). Tematów poszukiwał także w obrębie dzielnicy żydowskiej. Na zdjęciach utrwalił ulicę Mostową, róg Krawieckiej i Zamkowej, róg Ruskiej i Mostowej, ulicę Krawiecką. Ponadto dokumentował przejawy codziennego życia w Lublinie w okresie dwudziestolecia międzywojennego – na jednym ze zdjęć oglądamy kataryniarza, na innym targ przy Świętoduskiej.
Znany przede wszystkim z dorobku literackiego Józef Czechowicz (1903–1939) zimą 1933 lub wczesną wiosną 1934 roku wykonał kilkadziesiąt widoków Lublina. Zdjęcia powstały w ścisłym związku z opublikowanym w 1934 roku tomem poetyckim Stare kamienie i przygotowywanym Poematem o mieście Lublinie. Ukazują miejsca charakterystyczne dla pejzażu Starego Miasta – Bramę Krakowską, ulicę Jezuicką, Rynek Starego Miasta, katedrę, dzielnicę żydowską, Zamek od strony placu Krawieckiego, ulicę Zamkową z przejścia Bramy Grodzkiej, dom przy ulicy Zamkowej 2, a także przedmieścia Kalinowszczyzna, Czwartek i Wieniawa. Zdjęcia opowiadają indywidualne historie, są rodzajem subiektywnego, artystycznego spojrzenia na miasto.
W latach 30. XX wieku fotografował Stanisław Magierski (1904–1957). Interesowały go motywy ze Śródmieścia i Starego Miasta, takie jak Brama Krakowska, kościół dominikanów, Krakowskie Przedmieście, ulica Jezuicka, a także motywy z dzielnicy żydowskiej – Porta Sordida, Podzamcze, Brama Grodzka. Zbiór zawiera zdjęcia dokumentujące codzienność Lublina – sprzedawców balonów, sprzedawczynię pączków.
Edward Hartwig (1909–2003) od wczesnego dzieciństwa pomagał ojcu w zakładzie fotograficznym. Około 1920 roku, na polecenie Ludwika Hartwiga, z aparatem fotograficznym, statywem i trzema kasetami formatu 9x12 cm udał się na Stare Miasto i wtedy wykonał pierwsze samodzielne zdjęcia. Później, po powrocie ze studiów w Wiedniu, przejął zakład przy ulicy Narutowicza po Ludwiku Hartwigu i zaczął w pełni zajmować się fotografią. Oprócz fotografii portretowej wykonywał wiele widoków miasta, które były sprzedawane jako pocztówki w formie oryginalnych fotografii z ręcznymi podpisami pod zdjęciem. Wiele zdjęć robił, jak sam to określał, „do tapczanu”. Były to widoki Starego Miasta(Rynek, Brama Krakowska), Śródmieścia (Krakowskie Przedmieście z Bramy Krakowskiej, Magistrat), dzielnicy żydowskiej (do której fotografowania przekonał go Wiktor Ziółkowski), a także bliższych i dalszych okolic Lublina, takich jak Wrotków, Rury, Kalinowszczyna, Wieniawa. Zdjęcia Edwarda Hartwiga są artystyczne, nastrojowe i tajemnicze, powstawały wczesnym rankiem, prawie bez wykorzystania światła słonecznego, wykazują fascynacje autora mgłami i chmurami. Nie są to zdjęcia dokumentacyjne ale poszukujące artystycznych ujęć, np. przez liście, ozdobną kratę. W tym czasie Hartwig eksperymentował nie tylko przy fotografowaniu ale także przy obróbce odbitek. Większość zdjęć z „okresu lubelskiego” przepadła w czasie wojny, szczególnie podczas bombardowania Lublina w dniu 9 września 1939 roku, kiedy jedna z bomb zniszczyła pracownię ojca, w której Edward Hartwig przechowywał swoje prace. Podobnie nieznany jest los wykonanej na zamówienie dokumentacji otwarcia Jesziwy w 1930 roku.
Zupełnie inny charakter mają zdjęcia Stefana Kiełszni (1911–1987), który w 1938 roku na zlecenie Magistratu wykonał dokumentację śródmieścia Lublina i dzielnicy żydowskiej. Z 600 wykonanych fotografii do dziś zachowało się 120 wizerunków domów z ulicy Kowalskiej, Krawieckiej, Lubartowskiej, Nowej, Świętoduskiej, Szerokiej. Zdjęcia mają charakter dokumentacyjny, przedstawiają partery i pierwsze piętra kamienic, były wykonywane krok po kroku, tworząc zwartą, systematycznie tworzoną kolekcję fotografii.


Lublin pojawia się na fotografiach fotografików polskich, którzy przybywali do Lublina.
Jednym z pierwszych fotografów przebywających w Lublinie był Juliusz Kłos (1881–1933), działający dla Towarzystwa Opieki nad Zabytkami Przeszłości, który podczas wyprawy inwentaryzacyjnej w 1916 roku wykonał m.in. fotografię portyku katedry i zabudowań dawnego kolegium jezuickiego. Jego zdjęcia reprezentują nurt konserwatorski w fotografii
W 1924 roku przebywał w Lublinie Jan Bułhak (1876–1950). W tym czasie wykonał kilkanaście ujęć najbardziej znanych miejsc w Lublinie, m.in.: katedrę z Wieżą Trynitarską, Krakowskie Przedmieście, Ogród Saski, Rynek, Zamek oraz panoramę Starego Miasta i dzielnicy żydowskiej. 14 zdjęć zostało opublikowanych w serii pocztówkowej oraz w albumie zatytułowanym Lublin.
Nieco później – dokładnie w 1931 roku – przebywał w Lublinie Henryk Poddębski (1890–1945). Wykonał w Lublinie kilka fotografii, z których najbardziej znane to: Krakowskie Przedmieście, widok na Zamek i Podzamcze z placu Po Farze, widok Lublin z Czwartku.
Z krótkimi wizytami przebywali w Lublinie fotograficy pochodzenia żydowskiego, dokumentujący życie Żydów w Europie Środkowo-Wschodniej: Alter Kacyzne i Roman Vishniak. Alter Kacyzne (1885–1941) przebywał w Lublinie w 1924 roku. Wtedy sfotografował dom na rogu ulicy Mostowej i Krawieckiej, tak zwaną „Psią górkę”, ulicę Szeroka, ulicę Grodzką od strony ulicy Podwale, ulicę Krawiecką, fragment wnętrza synagogi Maharszala. Znaczna część zdjęć zawiera wizerunki ludzi modlących się w synagodze, uczących się w chederze, pracujących. Z kolei w spuściźnie Romana Vishniaka (1897–1990) zachowały się zaledwie cztery zdjęcia Lublina.


Istnieje liczna grupa zdjęć z okresu pomiędzy 1901 a 1939 rokiem o nieznanym autorstwie, znacznie poszerzających naszą wiedzę na temat wyglądu miasta w tym okresie. Przykładem są trzy panoramy lotnicze z lat 30., znajdujące się w zasobie Instytutu Sztuki PAN. Niezastąpionym źródłem informacji są albumy znajdujące się w Wydziale Architektury i Urbanistyki Urzędu Miasta Lublina z robót publicznych finansowanych przez Fundusz Pracy w Lublinie w latach 1938–1939 roku, dokumentacja prac konserwatorskich Starego Miasta prowadzona przez Wydział Budownictwa Zarządu Miasta w latach 1938–1939, wraz z dokumentacją Józefa Dutkiewicza, dotyczącą odkrycia fundamentów kościoła św. Michała w latach 1936–1938.
W zasobie Archiwum Dokumentacji Mechanicznej znajdują się zdjęcia wykonane na potrzeby „Ilustrowanego Kuriera Codziennego”. Pośród nich znajduje się panorama Lublina z Bielszczyzny, widok katedry, kościoła Św. Piotra i Pawła, zdjęcia wykonane podczas przebudowy gmachu KUL, prace prowadzone przy zasklepianiu Czechówki, dokumentacja uroczystości odsłonięcia pomnika Jana Kochanowskiego. Interesującym, nieopracowanym zbiorem, jest zespół fotografii z lipca 1939 roku, na których widnieją wizerunki najważniejszych miejsc w Lublinie: Bramy Krakowskiej, Ratusza, ulicy Jezuickiej.


Widoki Lublina były zamieszczane także na łamach gazet. W czasopismach ogólnopolskich „Świat”, „Tygodnik ilustrowany”, „Ziemia” publikowano zdjęcia zabytków. W gazetach lokalnych, a przede wszystkim w „Głosie Lubelskim”, „Gazecie lubelskiej”, „Expresie Lubelsko-Wołyńskim”, „Przeglądzie Lubelsko-Kresowym”, „Ziemi lubelskiej”, publikowano nie tylko zdjęcia miejsc i obiektów, ale także fotografie wydarzeń z życia miasta.

Obszar uwieczniony na zdjęciach i w plastyce pomiędzy 1901 a 1939 rokiem obejmuje właściwie cały teren ówczesnego Lublina. Najczęściej przedstawiane były widoki miasta i architektura, zlokalizowane w centrum i będące swoistymi wizytówkami Lublina. W obrębie Śródmieścia najczęściej pojawiają się: Krakowskie Przedmieście, plac Bernardyński z Wieżą Ciśnień, Ratusz, katedra, rzadziej ulica Świętoduska, ulica Namiestnikowska, kościół pobrygidkowski, teatr Osterwy. Znacznie więcej prac zawiera wizerunki budowli z terenu Starego Miasta. Brama Krakowska, Rynek, Brama Grodzka pojawiają się w pracach prawie wszystkich plastyków i fotografów, rzadziej uwieczniano ulicę Złotą i kościół dominikanów, ulicę Jezuicką, Szambelańską, Grodzką. Wielu artystów fascynował obszar dzielnicy żydowskiej, stąd wiele obrazów przedstawia całość lub wybrane fragmenty ulicy Szerokiej, Kowalskiej, Lubartowskiej, Krawieckiej; często uwieczniano widok Podzamcza z placu Po Farze. Równie popularne były widoki ze wzgórza Czwartek. Zdecydowanie rzadziej na obrazach i w fotografii pojawiają się widoki innych dzielnic. Zachowało się kilka fotografii dworca kolejowego, zabudowań KUL, Domu Żołnierza, pojawiają się też widoki Kalinowszczyzny, Wrotkowa znad Bystrzycy i Czechówki. Zaledwie kilka wydarzeń z życia miasta doczekało się autonomicznej dokumentacji, należą do nich: otwarcie Jesziwy, autorstwa Edwarda Hartwiga, i uroczystość odsłonięcia pomnika Jana Kochanowskiego.

Malarstwo, grafika i fotografia dziś stanowią dla nas podstawę do studiów porównawczych, a niekiedy podstawowe źródło wiedzy o wyglądzie miejsc i obszarów, które dziś nie istnieją (dzielnica żydowska, stara Wieniawa) lub które uległy znacznym przekształceniom.

Opracowała Joanna Zętar
 


Historia lubelskiej fotografii do 1939 roku

Fotografia rozwijała się w Lublinie od II połowy XIX wieku. Początkowo fotografie przedstawiające miasto były wykonywane na potrzeby pocztówek, dlatego zawierały widoki najbardziej charakterystycznych miejsc i budowli. Grupa lubelskich fotografów i współpracujących z nimi wydawców była bardzo liczna.

Jednym z zakładów fotograficznych, który dostarczał zdjęć do wydawnictw był zakład Stepanoff, w którym pracowała Zofia Grzybowska. Grzybowska była autorką zdjęć do Kalendarza Lubelskiego na 1904 rok, zawierającego 25 widoków Lublina (m.in. Krakowskie Przedmieście, Gmach Rządu Gubernialnego, Katedra).
Kolejne wydawnictwo było prowadzone przez Andrzeja Teodora Semadeniego, który w 1901 roku wydał widokówkę-składankę z panoramą Lublina wykonaną ze wzgórza Czwartek z wykorzystaniem zdjęć Wiktorii Sierocińskiej.
Z wydawnictwa Braci Kiesewetter, działającego do 1909 roku, wyszła największa liczba pocztówek, m.in. widokówki z 1903 roku uważane za jedne z najlepszych jakościowo serii w historii lubelskiej pocztówki (widoki Lublina są wkomponowane w ozdobną quasi-secesyjną ramkę).
W Zakładzie Artystyczno-Fotograficznym „Zofia” prowadzonym przez Zofię Mikłaszewską i Ludwika Radzikowskiego wykonano fotografie Lublina wydane później w pierwszej podkolorowanej serii. Działalnością wydawniczą zajmowała się założona w 1914 roku księgarnia Witolda Cholewińskiego, gdzie m.in. drukowano pocztówki z fotografiami Ludwika Hartwiga.
W 1916 roku zakład Adama Jarzyńskiego wykonał pocztówki z rysunkami przedstawiającymi Lublin, autorstwa Władysława Barwickiego i Konstantego Kietlicza-Rayskiego, a w 1919 roku z okazji 350 rocznicy Unii Lubelskiej wydał okolicznościowy album z widokami najważniejszych budowli. W 1924 roku Polskie Towarzystwo Księgarni Kolejowych „Ruch” wydrukowało jedną z najsłynniejszych serii pocztówek lubelskich z fotografiami Jana Bułhaka. Około 1927 roku wydano serię pocztówek nakładem księgarni Braci Kestenberg z fotografiami Witolda Boguskiego.
W dwudziestoleciu międzywojennym pocztówki z widokami Lublina wydawało wielu wydawców, nie tylko lubelskich, m.in. Salon Malarzy Polskich z Krakowa. Drukowano także nakładem różnych instytucji, na przykład Towarzystwa Przyjaciół KUL, Polskiego Towarzystwa Krajoznawczego. Seria pocztówek wydana przez lwowską „Książnicę Atlas” z wykorzystaniem zdjęć Jana Bułhaka była najprawdopodobniej ostatnią z wydanych przed II wojną światową.
Serie widokówek były wielokrotnie powtarzane i dość często wykorzystywały zdjęcia z widokami nieaktualnymi, nawet z końca XIX wieku. Matryce były używane wielokrotnie; przykładowo wykonane w 1899 roku dla firmy Jozafata Pietrzykowskiego były ponownie użyte w 1915 roku przez zakład Józefa Pigłowskiego.
Dość liczną grupę stanowią pocztówki okolicznościowe, m.in. z Wystawy Higienicznej w 1908 roku, manifestacji patriotycznej z 3 maja 1916 roku na placu Litewskim (na podstawie zdjęć Adama Kłossowskiego), a także pocztówki, z których dochód był przeznaczany na określone cele, na przykład seria z 1916 roku ze zdjęciami Janusza Świeżego, z której dochód był przeznaczony na cele legionów. Interesującą serią były pocztówki etnograficzne, z których najsłynniejsze były karty z rysunkami Konstantego Kietlicza-Rayskiego, przedstawiające „typy lubelskie”, wykonane z okazji Wystawy Rolniczo-Przemysłowej w 1901 roku, a później kilkakrotnie powtarzane. 

Pierwsza ćwierć XX wieku to okres bardzo szybkiego rozwoju fotografii jako autonomicznej dziedziny sztuki. W tym czasie zaczęła działać w Lublinie grupa fotografów, którzy utrwalali na kliszach fotograficznych widoki miasta dla celów dokumentacyjnych i artystycznych. Grupę tworzyli zawodowi fotograficy i fotoamatorzy mieszkający w Lublinie. Część z nich w 1937 roku założyła Lubelskie Towarzystwo Fotograficzne. Lublin utrwalali też fotograficy przybywający do Lublina w rodzaj podróży artystycznej.

Wymieniając lubelskich fotografów, warto wspomnieć o malarzu Witoldzie Boguskim (1878–1949), który wykonał pierwsze w historii lubelskiej fotografii zdjęcie z lotu ptaka.
Nestorem fotografiki lubelskiej był Ludwik Hartwig (1883–1975). Po przybyciu z Rosji w 1921 roku otworzył zakład fotograficzny przy ulicy Namiestnikowskiej 19 (dziś Narutowicza) przeniesiony następnie do „Hotelu Europejskiego”. Oprócz zdjęć portretowych, wykonywał widoki Lublina. Na pocztówkach wykorzystujących fotografie Hartwiga, oglądamy m.in.: Krakowskie Przedmieście z widokiem na kościół św. Ducha, Krakowskie Przedmieście z placem Litewskim, gmach poczty, róg Krakowskiego Przedmieścia i ulicy Szopena, gmach Gimnazjum im. S. Staszica, a także ulicę Misjonarską, czy trębacza wygrywającego hejnał Lublina. Ludwik Hartwig dokumentował sceny z Teatru Miejskiego, wykonywał zdjęcia dla ówczesnej prasy, m.in. „Ziemi lubelskiej” i „Głosu lubelskiego”, zajmował się także fotografią reportażową – w „Przeglądzie Lubelsko-Kresowym” z 1925 roku siedem fotografii ilustrowało reportaż z więzienia na Zamku. Był także autorem zdjęć do wydawnictwa pamiątkowego Dom Żołnierza w Lublinie. Zdjęcia Ludwika Hartwiga są statyczne, w pewien sposób akademickie.
Zupełnie inaczej fotografował Wiktor Ziółkowski (1893–1978), malarz i grafik, który w swoich wszechstronnych zainteresowaniach zajmował się także fotografią. Interesowały go nietypowe ujęcia popularnych miejsc (Brama Krakowska, Brama Grodzka, kościół bernardynów, klasztor dominikanów). Tematów poszukiwał także w obrębie dzielnicy żydowskiej. Na zdjęciach utrwalił ulicę Mostową, róg Krawieckiej i Zamkowej, róg Ruskiej i Mostowej, ulicę Krawiecką. Ponadto dokumentował przejawy codziennego życia w Lublinie w okresie dwudziestolecia międzywojennego – na jednym ze zdjęć oglądamy kataryniarza, na innym targ przy Świętoduskiej.
Znany przede wszystkim z dorobku literackiego Józef Czechowicz (1903–1939) zimą 1933 lub wczesną wiosną 1934 roku wykonał kilkadziesiąt widoków Lublina. Zdjęcia powstały w ścisłym związku z opublikowanym w 1934 roku tomem poetyckim Stare kamienie i przygotowywanym Poematem o mieście Lublinie. Ukazują miejsca charakterystyczne dla pejzażu Starego Miasta – Bramę Krakowską, ulicę Jezuicką, Rynek Starego Miasta, katedrę, dzielnicę żydowską, Zamek od strony placu Krawieckiego, ulicę Zamkową z przejścia Bramy Grodzkiej, dom przy ulicy Zamkowej 2, a także przedmieścia Kalinowszczyzna, Czwartek i Wieniawa. Zdjęcia opowiadają indywidualne historie, są rodzajem subiektywnego, artystycznego spojrzenia na miasto.
W latach 30. XX wieku fotografował Stanisław Magierski (1904–1957). Interesowały go motywy ze Śródmieścia i Starego Miasta, takie jak Brama Krakowska, kościół dominikanów, Krakowskie Przedmieście, ulica Jezuicka, a także motywy z dzielnicy żydowskiej – Porta Sordida, Podzamcze, Brama Grodzka. Zbiór zawiera zdjęcia dokumentujące codzienność Lublina – sprzedawców balonów, sprzedawczynię pączków.
Edward Hartwig (1909–2003) od wczesnego dzieciństwa pomagał ojcu w zakładzie fotograficznym. Około 1920 roku, na polecenie Ludwika Hartwiga, z aparatem fotograficznym, statywem i trzema kasetami formatu 9x12 cm udał się na Stare Miasto i wtedy wykonał pierwsze samodzielne zdjęcia. Później, po powrocie ze studiów w Wiedniu, przejął zakład przy ulicy Narutowicza po Ludwiku Hartwigu i zaczął w pełni zajmować się fotografią. Oprócz fotografii portretowej wykonywał wiele widoków miasta, które były sprzedawane jako pocztówki w formie oryginalnych fotografii z ręcznymi podpisami pod zdjęciem. Wiele zdjęć robił, jak sam to określał, „do tapczanu”. Były to widoki Starego Miasta(Rynek, Brama Krakowska), Śródmieścia (Krakowskie Przedmieście z Bramy Krakowskiej, Magistrat), dzielnicy żydowskiej (do której fotografowania przekonał go Wiktor Ziółkowski), a także bliższych i dalszych okolic Lublina, takich jak Wrotków, Rury, Kalinowszczyna, Wieniawa. Zdjęcia Edwarda Hartwiga są artystyczne, nastrojowe i tajemnicze, powstawały wczesnym rankiem, prawie bez wykorzystania światła słonecznego, wykazują fascynacje autora mgłami i chmurami. Nie są to zdjęcia dokumentacyjne ale poszukujące artystycznych ujęć, np. przez liście, ozdobną kratę. W tym czasie Hartwig eksperymentował nie tylko przy fotografowaniu ale także przy obróbce odbitek. Większość zdjęć z „okresu lubelskiego” przepadła w czasie wojny, szczególnie podczas bombardowania Lublina w dniu 9 września 1939 roku, kiedy jedna z bomb zniszczyła pracownię ojca, w której Edward Hartwig przechowywał swoje prace. Podobnie nieznany jest los wykonanej na zamówienie dokumentacji otwarcia Jesziwy w 1930 roku.
Zupełnie inny charakter mają zdjęcia Stefana Kiełszni (1911–1987), który w 1938 roku na zlecenie Magistratu wykonał dokumentację śródmieścia Lublina i dzielnicy żydowskiej. Z 600 wykonanych fotografii do dziś zachowało się 120 wizerunków domów z ulicy Kowalskiej, Krawieckiej, Lubartowskiej, Nowej, Świętoduskiej, Szerokiej. Zdjęcia mają charakter dokumentacyjny, przedstawiają partery i pierwsze piętra kamienic, były wykonywane krok po kroku, tworząc zwartą, systematycznie tworzoną kolekcję fotografii.

Lublin pojawia się na fotografiach fotografików polskich, którzy przybywali do Lublina.
Jednym z pierwszych fotografów przebywających w Lublinie był Juliusz Kłos (1881–1933), działający dla Towarzystwa Opieki nad Zabytkami Przeszłości, który podczas wyprawy inwentaryzacyjnej w 1916 roku wykonał m.in. fotografię portyku katedry i zabudowań dawnego kolegium jezuickiego. Jego zdjęcia reprezentują nurt konserwatorski w fotografii
W 1924 roku przebywał w Lublinie Jan Bułhak (1876–1950). W tym czasie wykonał kilkanaście ujęć najbardziej znanych miejsc w Lublinie, m.in.: katedrę z Wieżą Trynitarską, Krakowskie Przedmieście, Ogród Saski, Rynek, Zamek oraz panoramę Starego Miasta i dzielnicy żydowskiej. 14 zdjęć zostało opublikowanych w serii pocztówkowej oraz w albumie zatytułowanym Lublin.
Nieco później – dokładnie w 1931 roku – przebywał w Lublinie Henryk Poddębski (1890–1945). Wykonał w Lublinie kilka fotografii, z których najbardziej znane to: Krakowskie Przedmieście, widok na Zamek i Podzamcze z placu Po Farze, widok Lublin z Czwartku.
Z krótkimi wizytami przebywali w Lublinie fotograficy pochodzenia żydowskiego, dokumentujący życie Żydów w Europie Środkowo-Wschodniej: Alter Kacyzne i Roman Vishniak. Alter Kacyzne (1885–1941) przebywał w Lublinie w 1924 roku. Wtedy sfotografował dom na rogu ulicy Mostowej i Krawieckiej, tak zwaną „Psią górkę”, ulicę Szeroka, ulicę Grodzką od strony ulicy Podwale, ulicę Krawiecką, fragment wnętrza synagogi Maharszala. Znaczna część zdjęć zawiera wizerunki ludzi modlących się w synagodze, uczących się w chederze, pracujących. Z kolei w spuściźnie Romana Vishniaka (1897–1990) zachowały się zaledwie cztery zdjęcia Lublina.

Istnieje liczna grupa zdjęć z okresu pomiędzy 1901 a 1939 rokiem o nieznanym autorstwie, znacznie poszerzających naszą wiedzę na temat wyglądu miasta w tym okresie. Przykładem są trzy panoramy lotnicze z lat 30., znajdujące się w zasobie Instytutu Sztuki PAN. Niezastąpionym źródłem informacji są albumy znajdujące się w Wydziale Architektury i Urbanistyki Urzędu Miasta Lublina z robót publicznych finansowanych przez Fundusz Pracy w Lublinie w latach 1938–1939 roku, dokumentacja prac konserwatorskich Starego Miasta prowadzona przez Wydział Budownictwa Zarządu Miasta w latach 1938–1939, wraz z dokumentacją Józefa Dutkiewicza, dotyczącą odkrycia fundamentów kościoła św. Michała w latach 1936–1938.
W zasobie Archiwum Dokumentacji Mechanicznej znajdują się zdjęcia wykonane na potrzeby „Ilustrowanego Kuriera Codziennego”. Pośród nich znajduje się panorama Lublina z Bielszczyzny, widok katedry, kościoła Św. Piotra i Pawła, zdjęcia wykonane podczas przebudowy gmachu KUL, prace prowadzone przy zasklepianiu Czechówki, dokumentacja uroczystości odsłonięcia pomnika Jana Kochanowskiego. Interesującym, nieopracowanym zbiorem, jest zespół fotografii z lipca 1939 roku, na których widnieją wizerunki najważniejszych miejsc w Lublinie: Bramy Krakowskiej, Ratusza, ulicy Jezuickiej.

Widoki Lublina były zamieszczane także na łamach gazet. W czasopismach ogólnopolskich „Świat”, „Tygodnik ilustrowany”, „Ziemia” publikowano zdjęcia zabytków. W gazetach lokalnych, a przede wszystkim w „Głosie Lubelskim”, „Gazecie lubelskiej”, „Expresie Lubelsko-Wołyńskim”, „Przeglądzie Lubelsko-Kresowym”, „Ziemi lubelskiej”, publikowano nie tylko zdjęcia miejsc i obiektów, ale także fotografie wydarzeń z życia miasta.

Obszar uwieczniony na zdjęciach i w plastyce pomiędzy 1901 a 1939 rokiem obejmuje właściwie cały teren ówczesnego Lublina. Najczęściej przedstawiane były widoki miasta i architektura, zlokalizowane w centrum i będące swoistymi wizytówkami Lublina. W obrębie Śródmieścia najczęściej pojawiają się: Krakowskie Przedmieście, plac Bernardyński z Wieżą Ciśnień, Ratusz, katedra, rzadziej ulica Świętoduska, ulica Namiestnikowska, kościół pobrygidkowski, teatr Osterwy. Znacznie więcej prac zawiera wizerunki budowli z terenu Starego Miasta. Brama Krakowska, Rynek, Brama Grodzka pojawiają się w pracach prawie wszystkich plastyków i fotografów, rzadziej uwieczniano ulicę Złotą i kościół dominikanów, ulicę Jezuicką, Szambelańską, Grodzką. Wielu artystów fascynował obszar dzielnicy żydowskiej, stąd wiele obrazów przedstawia całość lub wybrane fragmenty ulicy Szerokiej, Kowalskiej, Lubartowskiej, Krawieckiej; często uwieczniano widok Podzamcza z placu Po Farze. Równie popularne były widoki ze wzgórza Czwartek. Zdecydowanie rzadziej na obrazach i w fotografii pojawiają się widoki innych dzielnic. Zachowało się kilka fotografii dworca kolejowego, zabudowań KUL, Domu Żołnierza, pojawiają się też widoki Kalinowszczyzny, Wrotkowa znad Bystrzycy i Czechówki. Zaledwie kilka wydarzeń z życia miasta doczekało się autonomicznej dokumentacji, należą do nich: otwarcie Jesziwy, autorstwa Edwarda Hartwiga, i uroczystość odsłonięcia pomnika Jana Kochanowskiego.

Malarstwo, grafika i fotografia dziś stanowią dla nas podstawę do studiów porównawczych, a niekiedy podstawowe źródło wiedzy o wyglądzie miejsc i obszarów, które dziś nie istnieją (dzielnica żydowska, stara Wieniawa) lub które uległy znacznym przekształceniom.

Opracowała Joanna Zętar