Przewodnik po Lublinie – śladami lubelskich Żydów

Szlak obejmuje isniejące i nieistniejące miejsca związne z historią i kulturą Żydów zamieszkujących w Lublinie przed II wojną światową.

 


Spis treści:
1. Mapa szlaku
2. Przystanek 1: Brama Grodzka
3. Przystanek 2: Latarnia Pamięci
4. Przystanek 3: plac Zamkowy. Tablica upamiętniająca miasto żydowskie
5. Przystanek 4: miejsce po domu Widzącego z Lublina
6. Przystanek 5: miejsce po synagodze Maharszala
7. Przystanek 6: studzienka z dawnej ulicy Szerokiej
8. Przystanek 7: stary cmentarz żydowski przy ulicy Kalinowszczyzna
9. Przystanek 8: nowy cmentarz żydowski przy ulicy Walecznych
10. Przystanek 9: Jeszywas Chachmej Lublin (Jesziwa Mędrców Lublina, Wyższa Uczelnia Rabinacka)
11. Przystanek 10: dawny szpital żydowski
12. Przystanek 11: dawny Dom Pereca
13. Przystanek 12: dom Anny Langfus
14. Przystanek 13: synagoga Chewra Nosim
15. Przystanek 14: miejsce po bramie do getta
16. Przystanek 15: ulica Kowalska
17. Przystanek 16: siedziba komitetów żydowskich
18. Przystanek 17: sierociniec dla dzieci żydowskich (ochronka)
19. Przystnek 18: dom Henia Żytomirskiego
20. Przystanek 19: pomnik ofiar getta



Mapa szlaku


Pokaż Przewodnik po Lublinie – śladami lubelskich Żydów na większej mapie



Przystanek 1: Brama Grodzka

ulica Grodzka

Brama Grodzka jest jednym z pierwszych murowanych elementów obwarowań miasta wybudowanych w 1342 roku po zezwoleniu Kazimierza Wielkiego. U schyłku XVIII wieku przeprowadzono przebudowę budynku według projektu Dominika Merliniego. Przez wieki Brama Grodzka zwana była także Bramą Żydowską, ponieważ była przejściem pomiędzy Starym Miastem a dzielnicą żydowską. Z czasem stała się miejscem na pograniczu dwóch światów: chrześcijańskiego i żydowskiego. Obecnie mieści się tu Ośrodek „Brama Grodzka – Teatr NN”, gdzie gromadzone są materiały związane historią i dziedzictwem kulturowym Lublina.

>>> czytaj więcej o historii budynku
>>> czytaj więcej o działalności Ośrodka „Brama Grodzka – Teatr NN”

 



Przystanek 2: Latarnia Pamięci

ulica Podwale

Latarnia Pamięci – „wieczna lampka” – została zapalona w miejscu po dawnej dzielnicy żydowskiej z inicjatywy Ośrodka „Brama Grodzka – Teatr NN” jesienią 2004 roku jako upamiętnienie świata, którego już nie ma. Jest to jedna z ostatnich ocalałych w Lublinie, przedwojennych latarni ulicznych. Zapalona latarnia nie gaśnie ani w dzień, ani w nocy. Świecąc przez całą dobę, przypomina o żydowskim mieście i jego mieszkańcach. Jest świadectwem naszej pamięci o świecie, którego już nie ma. Przed II wojną światową latarnia ta była zlokalizowana na skrzyżowaniu ulic Krawieckiej i Podwala.

>>> czytaj więcej o ulicy Krawieckiej



Przystanek 3: plac Zamkowy. Tablica upamiętniająca miasto żydowskie

plac Zamkowy

U podnóża Zamku Lubelskiego, po prawej stronie wiodących do niego schodów, znajduje się tablica przedstawiająca plan dawnego miasta żydowskiego. Podane na niej informacje są napisane w języku polskim i jidysz – w codziennym języku mieszkańców tej dzielnicy. Ze znajdujących się na planie budynków czy ulic pozostało zaledwie kilka domów. Tablica powstała w latach 80. XX wieku dzięki staraniom Symchy Wajsa. Przed II wojną światową w miejscu jej usytułowania znajdowały się zabudowania ulicy Szerokiej.

>>> czytaj więcej o ulicy Szerokiej

>>> obejrzyj film z fragmentem makiety 3D dzielnicy żydowskiej



Przystanek 4: miejsce po domu Widzącego z Lublina

plac Zamkowy 10

Tablica znajdująca się na budynku przy placu Zamkowym upamiętnia postać wybitnego Lublinina – Jakowa Icchaka Horowica czyli Widzącego z Lublina. Był to jasnowidz, cadyk, jeden z duchowych przywódców ruchu chasydzkiego, uczeń Elimelecha z Leżajska. Widzący z Lublina w kamienicy przy ulicy Szerokiej 28 założył dwór oraz otworzył bożnicę.

>>> czytaj więcej o Widzącym z Lublina

 

 

 

 


 



Przystanek 5: miejsce po synagodze Maharszala

aleja Tysiąclecia

Przy ulicy Jatecznej znajdowała się najstarsza i największa lubelska synagoga, zwana synagogą Maharszala od imienia Salomona Lurii (1510-1573) jednego z największych rabinów lubelskich i rektorów miejscowej jesziwy z okresu staropolskiego. Obiekt został wybudowany około 1567 roku, po nadaniu przez króla Zygmunta Augusta pozwolenia na budowę synagogi i gimnazjum. Przedtem znajdowała się tu synagoga drewniana, zbudowana na działce ofiarowanej Żydom lubelskim przez Izaaka Maja. Pod jednym dachem z synagogą Maharszala funkcjonowała mniejsza synagoga Maharama oraz mała bożnica Szywe Kryjem. Przebudowa bożnicy miała miejsce w latach 1855–1862, po zawaleniu się stropu świątyni. Ze starej synagogi pozostały jedynie mury i Aron Ha-Kodesz. Cała społeczność żydowska Lublina składała się na odbudowę swojego głównego obiektu modlitewnego.
W okresie II wojny światowej synagoga Maharszala przestała służyć jako obiekt religijny. Obiekt zamieniono na przytułek dla wysiedlonych i uchodźców. Tu też mieściła się kuchnia wydająca posiłki najuboższym mieszkańcom getta. W momencie likwidacji getta lubelskiego, hitlerowcy zamienili synagogę Maharszala na punkt zborny dla osób, z których formowano transporty do obozu zagłady w Bełżcu. Po likwidacji getta budynek synagogi, podobnie jak większość budynków na Podzamczu, został rozebrany. Obecnie na miejscu usytuowania synagogi znajduje się tablica pamiątkowa.

>>> czytaj więcej o synagodze Maharszala

 



Przystanek 6: studzienka z dawnej ulicy Szerokiej

plac manewrowy dworca PKS

Zdrój znajdujący się dziś na środku placu manewrowego dworca PKS do końca II wojny światowej pełnił funkcję studni zaopatrującej w wodę mieszkańców tej części miasta. Dziś to zapomniany, niemy świadek historii, wokół którego w okresie przedwojennym koncentrowało się życie mieszkańców ulicy Szerokiej, przy której zdrój się znajdował. Powstanie zdroju należy datować na rok 1865. Do chwili obecnej budyneczek przetrwał niemal w pierwotnej formie. Od 1970 roku zdrój był już nieczynny, bez właściciela i użytkownika, wskazywany jako „rudera do zlikwidowania”. Przeciwdziałało temu wpisanie go do rejestru zabytków w dniu 30 września 1972 roku.

>>> czytaj więcej o architekturze zdroju

 

 

 



Przystanek 7: stary cmentarz żydowski przy ulicy Kalinowszczyzna

ulicy Kalinowszczyzna 5-7

Od XV do XIX wieku było to miejsce pochówku ludności żydowskiej. Odnajdujemy na nim najstarszy zachowany do dziś nagrobek stojący na swoim pierwotnym miejscu. Upamiętnia on zmarłego w 1541 roku Jakuba Kopelmana. Obok niego znajdują się nagrobki rabina Szaloma Szachny i Salomona Lurii. Najbardziej okazały jest okratowany ohel zbudowany nad grobem Jakuba Izaaka Horowica, czyli Widzącego z Lublina. Na lubelskim cmentarzu żydowskim są zachowane nagrobki z różnych okresów, dzięki czemu można w jednym miejscu prześledzić rozwój plastyki nagrobnej charakterystycznej dla kirkutów.

Do XVII wieku nagrobki żydowskie były ubogie w zdobieniach, ograniczano się głównie do inskrypcji opisującej życie i charakter zmarłej osoby. Jednak od wieku XVII rozwinęła się sztuka zdobnicza macew. Na macewach odnajdziemy wiele przedstawień, głównie wyrażonych za pomocą motywów roślinnych i zwierzęcych. Judaizm zabrania obrazowania człowieka, dlatego jedynym rysunkiem pojawiającym się na nagrobkach związanym z postacią ludzką są ręce (przedstawione w geście błogosławienia – oznaczają groby ludzi z rodu kapłanów; tam, gdzie ręka trzyma dzban – został pochowany ktoś z rodu lewitów, którzy obmywali ręce kapłanom; groby pisarzy przepisujących Torę oznaczano zazwyczaj rysunkiem ręki trzymającej pióro lub książki). Poza tym znajdujemy także wizerunki przedmiotów związanych z kultem (siedmioramienne świeczniki to znak judaizmu i świątyni jerozolimskiej) lub z wykonywanym zawodem. Jako ciekawostkę warto dodać, iż często zwierzęta oznaczały imię zmarłego, np. lew przedstawia imię Arie i Lejb, jeleń – imię Cwi i Hersz, a gołąb – Jonę. Charakterystyczne są nagrobki kobiet. Na nich najczęściej przedstawiono złamane drzewo lub świece (kobieta zapala świece szabatowe w piątkowy wieczór). Groby kobiet znajdowały się w osobnych kwaterach, z dala od grobów męskich.



Przystanek 8: nowy cmentarz żydowski przy ulicy Walecznych

ulica Walecznych 5

W związku z brakiem miejsca do pochówków na starym cmentarzu, w 1831 roku otwarto nowy kirkut. Wraz z upływem czasu zostali tu pochowani najwybitniejsi przedstawiciele lubelskiej gminy żydowskiej, m.in. Majer Szapiro, członkowie dynastii Eigerów, Marek Arnsztajn. Cmentarz został całkowicie zniszczony przez hitlerowców w 1942 roku. Uporządkowanie i upamiętnienie na terenie cmentarza nastąpiło w latach 80. XX wieku z inicjatywy Fundacji Frenklów.

 

 

 

 

 



Przystanek 9: Jeszywas Chachmej Lublin (Jesziwa Mędrców Lublina, Wyższa Uczelnia Rabinacka)

ulica Lubartowska 85

Budynek projektował inż. Agenor Smoluchowski w 1926 roku. Wzniesiono go w latach 1928–1930. W 1930 roku dzięki zaangażowaniu rabina Meira Szapiry otworzono słynną Wyższą Szkołę Rabinacką, której potężny gmach zachował się bez większych zmian. Znalazła się tu m.in. sala modlitwy na planie prostokąta z wbudowanymi galeriami, wspartymi na okrągłych kolumnach. Szkoła słynęła z wnikliwych nauczycieli i bogatej biblioteki. W 1939 roku Niemcy zamienili szkołę na szpital. Po wojnie budynek służył Akademii Medycznej. W 2002 roku został oddany gminie warszawskiej. W odremontowanej części na parterze w jednym z pokojów mieści się sala modlitw. 11 lutego 2007 roku została ponownie otwarta synagoga. W salach przylegających do synagogi można oglądać wystawę dokumentującą historię jesziwy oraz upamiętniającą postać jej założyciela, rabina Majera Szapiry. 4 listopada 2008 roku, w 75 rocznicę śmierci rabina Majera Jehudy Szapiry, odsłonięto odrestaurowany Aron Ha Kodesz oraz oddano do użytku gminy odremontowaną mykwę.

>>> czytaj o budynku jesziwy
>>> czytaj o historii jesziwy



Przystanek 10: dawny szpital żydowski

ulica Lubartowska 83

Szpital powstał w 1886 roku z funduszy Gminy Wyznaniowej Żydowskiej. Pomimo ciągłych kłopotów finansowych w okresie dwudziestolecia międzywojennego była to placówka bardzo dobrze wyposażona w sprzęt medyczny. Leczyli tu wybitni żydowscy lekarze. Pierwszym ordynatorem był dr Beniamin Tec. Pracowali tu również m.in. Jakub Cynberg, Marek Arnsztajn – mąż poetki Franciszki Arnsztajnowej, czy Henryk Mandelbaum. Dziś znakiem przeszłości jest upamiętniająca jego dzieje tablica wmurowana w ścianę szpitala.

>>> czytaj więcej o budynku szpitala żydowskiego



Przystanek 11: dawny Dom Pereca

ulica Szkolna 18

Żydowski Dom Kultury im. I.L. Pereca obecnie jest siedzibą NFZ. Obiekt zaczęto budować w latach 30. XX wieku. Inicjatorami budowy byli działacze Bundu, którzy chcieli wybudować centrum kultury mieszczące szkołę, bibliotekę, salę teatralną i kinową. Uroczyste otwarcie obiektu miało się odbyć 1 września 1939 roku. W okresie II wojny światowej budynek został zaadaptowany na szpital. Po wojnie Dom Pereca stał się centrum życia żydowskiego w Lublinie, pełnił funkcję schroniska dla osób, które utraciły podczas wojny swoje mienie. Do 1949 roku w budynku funkcjonowała szkoła podstawowa dla dzieci żydowskich. Po 1949 roku Dom Pereca został przekazany Akademii Medycznej.



Przystanek 12: dom Anny Langfus

ulica Lubartowska 24

Anna Langfus urodziła się w 1920 roku w Lublinie. Była powieściopisarką i dramaturgiem, autorką tekstów o Zagładzie i dramacie ocalałych. Jako jedna z pierwszych poruszała te kwestie w literaturze. Po wojnie mieszkała w Paryżu, zyskała uznanie jako pisarka francuskojęzyczna. Jej utwory zostały przetłumaczone na kilka języków. W 1962 roku za powieść Bagaże z piasku otrzymała najważniejszą francuską nagrodę literacką, Prix Goncourt.
W Polsce twórczość Anny Langfus jest prawie nieznana. Pierwsze polskojęzyczne wydanie książki Anny Langfus – Skazana na życie (Le sel et le soufre) to autobiograficzna relacja z czasów okupacji, ujęta w formie powieściowej fikcji.

>>> czytaj więcej o Annie Langfus



Przystanek 13: synagoga Chewra Nosim

ulica Lubartowska 10

Powstała w 1889 roku jako jeden z licznych prywatnych domów modlitwy. W dwudziestoleciu międzywojennym służyła Bractwu Tragarzy Zwłok – „Chewra Nosim”. W jej murach prowadzili sławne wykłady talmudyczne Mosze Ajzenberg i Dawid Muszkatblit. Bożnica przetrwała II wojnę światową tylko dlatego, iż nie znajdowała się na terenie getta. Jako dom modlitwy funkcjonowała do 1984 roku. Po remoncie od 1987 roku pełni funkcję Izby Pamięci Żydów Lubelskich. Dawniej w jej zbiorach odnaleźć można było wspaniałe eksponaty. Po kradzieży w 1995 roku pozostało ich znacznie mniej. Jednak jest to miejsce niezwykłe, ściśle związane z tradycją i kulturą żydowską. Jedyne w swoim wymiarze, starające się przedstawić zwiedzającym, najważniejsze aspekty związane z życiem religijnym i codziennym Żydów. Wśród eksponatów znajduje się m.in. kilka książek należących do byłej biblioteki Jeszywas Chachmej Lublin oraz przedmioty związane z kultem religijnym.

>>> czytaj więcej o synagodze Chewra Nosim



Przystanek 14: miejsce po bramie do getta

ulica Kowalska

Brama do getta znajdowała się na skrzyżowaniu ulic Nowej, Kowalskiej i Lubartowskiej. Getto w Lublinie powstało 20 marca 1941 roku, na mocy zarządzenia gubernatora dystryktu lubelskiego, Ernsta Emila Zörnera w sprawie utworzenia zamkniętej dzielnicy żydowskiej w Lublinie. Getto rozciągało się od ulicy Grodzkiej aż po rogatkę lubartowską i obejmowało niemal całe Podzamcze. Odnosząc się do początkowego  okresu funkcjonowania getta, prof. Tadeusz Radzik stwierdził: „Getto lubelskie nie było w tym czasie zamknięte. Była to w zasadzie – w nomenklaturze niemieckiej – Żydowska Dzielnica Mieszkaniowa nie ogrodzona, z dużą możliwością poruszania się po mieście (z wyjątkiem określonych ulic). Na tym etapie chodziło przede wszystkim o skoncentrowanie ludności żydowskiej w jednej części miasta”. Na przełomie 1940 i 1941 roku społeczność żydowska Lublina szacowana była na 43 195 osób i była to wartość rosnąca. Ernst Emil Zörner w czerwcu 1941 roku wydał rozporządzenie o zbudowaniu muru okalającego getto, wysokiego na co najmniej 3 m. Mur jednak nigdy nie powstał. W 1942 roku getto zostało podzielone na dwie części A i B. Akcja likwidacyjna getta trwała pomiędzy 17 marca a 15 kwietnia 1942 roku. Około 28 tysięcy mieszkańców zostało wywiezionych do obozu zagłady w Bełżcu.

>>> czytaj więcej o getcie na Podzamczu



Przystanek 15: ulica Kowalska

Ulica Kowalska wraz z ulicami Lubartowską, Cyruliczą i Furmańską wyznacza kwartał kamienic, w którym zachowało się najwięcej autentycznych budynków z okresu istnienia w Lublinie dzielnicy żydowskiej. Pierwotnie była to droga komunikacyjna biegnąca u podnóża wzgórza staromiejskiego, prowadząca ze Śródmieścia, obok zamku, na Kalinowszczyznę. Przed II wojną światową ulica Kowalska łączyła się z ulicą Szeroką.

>>> czytaj więcej o ulicy Kowalskiej



Przystanek 16: siedziba komitetów żydowskich

ulica Noworybna 3

Od sierpnia 1944 roku w budynku funkcjonował Centralny Komitet Żydów w Polsce (przeniesiony w 1945 roku do Warszawy) oraz Wojewódzki Komitet Żydów w Lublinie (funkcjonujący do 1949 roku). Instytucje mieszczące się w budynku miały za zadanie reaktywować życie żydowskie w powojennej Polsce, m.in. poprzez prowadzenie szkoły żydowskiej, zbieranie relacji ocalałych.

 

 

 



Przystanek 17: sierociniec dla dzieci żydowskich (ochronka)

ulica Grodzka 11

Przy ulicy Grodzkiej, w budynku oznaczonym numerem 11, w latach 1867–1942 mieściły się: sierociniec dla dzieci żydowskich, biura Gminy Wyznaniowej w Lublinie i Sala Schronienia dla Żydowskich Starców i Kalek. Sierociniec powstał dzięki zaangażowaniu i ofiarności zwykłego szewca Berka Cwajga. Z czasem powstała szkoła dająca podstawowe i zawodowe wykształcenie mieszkańcom sierocińca. W czasie II wojny światowej mieścił się tu Judenrat(żydowska rada stworzona przez nazistów, mająca być pośrednikiem pomiędzy okupantem a żydowską społecznością). 24 marca 1942 roku naziści wywieźli dzieci, ich opiekunki oraz starców na łąki na Tatarach i tam wszystkich rozstrzelali.

>>> czytaj więcej o ochronce



Przystnek 18: dom Henia Żytomirskiego

ulica Szewska 3

Jest to dom, w którym urodził się Henio Żytomirski. Los Henia i jego rodziny jest świadectwem dziejów społeczności żydowskiej w Lublinie. Henio Żytomirski urodził się w 1933 roku. Z okresu do wybuchu II wojny światowej zachowało się kilkanaście zdjęć, na których widzimy chłopca ukazanego przy różnych okazjach: w objęciach ojca, z matką na placu Litewskim, z dziadkiem na Krakowskim Przedmieściu, podczas przyjęcia urodzinowego, podczas pożegnania stryja Leona wyjeżdżającego w 1937 roku do Palestyny. Nie są dokładnie znane losy Henia podczas wojny. Na pewno po założeniu getta na Podzamczu rodzina Żytomirskich przeniosła się z ulicy Szewskiej 3 do budynku przy ulicy Kowalskiej 11. Z dużym prawdopodobieństwem można stwierdzić, że po likwidacji getta na Podzamczu Henio wraz z ojcem został przeniesiony do getta na Majdanie Tatarskim. Stamtąd trafił na Majdanek. I tam jego los się urywa. Historia rodziny Żytomirskich została odtworzona dzięki jego krewnej Netcie Żytomirskiej-Avidar, która po wizycie w Ośrodku „Brama Grodzka – Teatr NN” przekazała albumy opowiadające o losach Henia i jego rodziny.

>>> czytaj o Heniu Żytomirskim
>>> czytaj o działaniu „Listy do Henia”

 

 



Przystanek 19: pomnik ofiar getta

ulica Niecała 1

Pomnik został odsłonięty w 1962 roku, w 20. rocznicę zagłady lubelskiego getta z inicjatywy Izydora Sznajdmana, wieloletniego prezesa Towarzystwa Społeczno-Kulturalnego Żydów w Polsce. Forma pomnika nawiązuje do kształtu macewy. Inskrypcja umieszczona na pomniku zawiera fragment wiersza Icchaka Kacenelsona W każdej garstce popiołu szukam swoich bliskich. Pierwotnie pomnik znajdował się przy ulicy Świętoduskiej, nieopodal miejsca, w którym znajdowała się główna brama prowadząca do getta. W 2002 roku został przeniesiony na ulicę Niecałą 1, obok Szkoły Podstawowej nr 24.

>>> czytaj więcej o pomniku

 

 

 

 

 

Opracowanie: Monika Szabłowska-Zaremba, Joanna Zętar
Redakcja: Monika Śliwińska

 

 

 

Możesz zwiedzić Lublin SZLAKIEM "ŚLADAMI LUBELSKICH ŻYDÓW" z telefonem komórkowym z wykorzystaniem poszerzonej rzeczywistości.
Więcej szczegółów na stronie:
Lublin. Przewodnik - Poszerzona Rzeczywistość
 


Przewodnik po Lublinie – śladami lubelskich Żydów

Szlak obejmuje isniejące i nieistniejące miejsca związne z historią i kulturą Żydów zamieszkujących w Lublinie przed II wojną światową.

 

Spis treści:
1. Mapa szlaku
2. Przystanek 1: Brama Grodzka
3. Przystanek 2: Latarnia Pamięci
4. Przystanek 3: plac Zamkowy. Tablica upamiętniająca miasto żydowskie
5. Przystanek 4: miejsce po domu Widzącego z Lublina
6. Przystanek 5: miejsce po synagodze Maharszala
7. Przystanek 6: studzienka z dawnej ulicy Szerokiej
8. Przystanek 7: stary cmentarz żydowski przy ulicy Kalinowszczyzna
9. Przystanek 8: nowy cmentarz żydowski przy ulicy Walecznych
10. Przystanek 9: Jeszywas Chachmej Lublin (Jesziwa Mędrców Lublina, Wyższa Uczelnia Rabinacka)
11. Przystanek 10: dawny szpital żydowski
12. Przystanek 11: dawny Dom Pereca
13. Przystanek 12: dom Anny Langfus
14. Przystanek 13: synagoga Chewra Nosim
15. Przystanek 14: miejsce po bramie do getta
16. Przystanek 15: ulica Kowalska
17. Przystanek 16: siedziba komitetów żydowskich
18. Przystanek 17: sierociniec dla dzieci żydowskich (ochronka)
19. Przystnek 18: dom Henia Żytomirskiego
20. Przystanek 19: pomnik ofiar getta

Mapa szlaku


Pokaż Przewodnik po Lublinie – śladami lubelskich Żydów na większej mapie


Przystanek 1: Brama Grodzka

ulica Grodzka

Brama Grodzka jest jednym z pierwszych murowanych elementów obwarowań miasta wybudowanych w 1342 roku po zezwoleniu Kazimierza Wielkiego. U schyłku XVIII wieku przeprowadzono przebudowę budynku według projektu Dominika Merliniego. Przez wieki Brama Grodzka zwana była także Bramą Żydowską, ponieważ była przejściem pomiędzy Starym Miastem a dzielnicą żydowską. Z czasem stała się miejscem na pograniczu dwóch światów: chrześcijańskiego i żydowskiego. Obecnie mieści się tu Ośrodek „Brama Grodzka – Teatr NN”, gdzie gromadzone są materiały związane historią i dziedzictwem kulturowym Lublina.

>>> czytaj więcej o historii budynku
>>> czytaj więcej o działalności Ośrodka „Brama Grodzka – Teatr NN”

 


Przystanek 2: Latarnia Pamięci

ulica Podwale

Latarnia Pamięci – „wieczna lampka” – została zapalona w miejscu po dawnej dzielnicy żydowskiej z inicjatywy Ośrodka „Brama Grodzka – Teatr NN” jesienią 2004 roku jako upamiętnienie świata, którego już nie ma. Jest to jedna z ostatnich ocalałych w Lublinie, przedwojennych latarni ulicznych. Zapalona latarnia nie gaśnie ani w dzień, ani w nocy. Świecąc przez całą dobę, przypomina o żydowskim mieście i jego mieszkańcach. Jest świadectwem naszej pamięci o świecie, którego już nie ma. Przed II wojną światową latarnia ta była zlokalizowana na skrzyżowaniu ulic Krawieckiej i Podwala.

>>> czytaj więcej o ulicy Krawieckiej


Przystanek 3: plac Zamkowy. Tablica upamiętniająca miasto żydowskie

plac Zamkowy

U podnóża Zamku Lubelskiego, po prawej stronie wiodących do niego schodów, znajduje się tablica przedstawiająca plan dawnego miasta żydowskiego. Podane na niej informacje są napisane w języku polskim i jidysz – w codziennym języku mieszkańców tej dzielnicy. Ze znajdujących się na planie budynków czy ulic pozostało zaledwie kilka domów. Tablica powstała w latach 80. XX wieku dzięki staraniom Symchy Wajsa. Przed II wojną światową w miejscu jej usytułowania znajdowały się zabudowania ulicy Szerokiej.

>>> czytaj więcej o ulicy Szerokiej

>>> obejrzyj film z fragmentem makiety 3D dzielnicy żydowskiej


Przystanek 4: miejsce po domu Widzącego z Lublina

plac Zamkowy 10

Tablica znajdująca się na budynku przy placu Zamkowym upamiętnia postać wybitnego Lublinina – Jakowa Icchaka Horowica czyli Widzącego z Lublina. Był to jasnowidz, cadyk, jeden z duchowych przywódców ruchu chasydzkiego, uczeń Elimelecha z Leżajska. Widzący z Lublina w kamienicy przy ulicy Szerokiej 28 założył dwór oraz otworzył bożnicę.

>>> czytaj więcej o Widzącym z Lublina

 

 

 

 

 


Przystanek 5: miejsce po synagodze Maharszala

aleja Tysiąclecia

Przy ulicy Jatecznej znajdowała się najstarsza i największa lubelska synagoga, zwana synagogą Maharszala od imienia Salomona Lurii (1510-1573) jednego z największych rabinów lubelskich i rektorów miejscowej jesziwy z okresu staropolskiego. Obiekt został wybudowany około 1567 roku, po nadaniu przez króla Zygmunta Augusta pozwolenia na budowę synagogi i gimnazjum. Przedtem znajdowała się tu synagoga drewniana, zbudowana na działce ofiarowanej Żydom lubelskim przez Izaaka Maja. Pod jednym dachem z synagogą Maharszala funkcjonowała mniejsza synagoga Maharama oraz mała bożnica Szywe Kryjem. Przebudowa bożnicy miała miejsce w latach 1855–1862, po zawaleniu się stropu świątyni. Ze starej synagogi pozostały jedynie mury i Aron Ha-Kodesz. Cała społeczność żydowska Lublina składała się na odbudowę swojego głównego obiektu modlitewnego.
W okresie II wojny światowej synagoga Maharszala przestała służyć jako obiekt religijny. Obiekt zamieniono na przytułek dla wysiedlonych i uchodźców. Tu też mieściła się kuchnia wydająca posiłki najuboższym mieszkańcom getta. W momencie likwidacji getta lubelskiego, hitlerowcy zamienili synagogę Maharszala na punkt zborny dla osób, z których formowano transporty do obozu zagłady w Bełżcu. Po likwidacji getta budynek synagogi, podobnie jak większość budynków na Podzamczu, został rozebrany. Obecnie na miejscu usytuowania synagogi znajduje się tablica pamiątkowa.

>>> czytaj więcej o synagodze Maharszala

 


Przystanek 6: studzienka z dawnej ulicy Szerokiej

plac manewrowy dworca PKS

Zdrój znajdujący się dziś na środku placu manewrowego dworca PKS do końca II wojny światowej pełnił funkcję studni zaopatrującej w wodę mieszkańców tej części miasta. Dziś to zapomniany, niemy świadek historii, wokół którego w okresie przedwojennym koncentrowało się życie mieszkańców ulicy Szerokiej, przy której zdrój się znajdował. Powstanie zdroju należy datować na rok 1865. Do chwili obecnej budyneczek przetrwał niemal w pierwotnej formie. Od 1970 roku zdrój był już nieczynny, bez właściciela i użytkownika, wskazywany jako „rudera do zlikwidowania”. Przeciwdziałało temu wpisanie go do rejestru zabytków w dniu 30 września 1972 roku.

>>> czytaj więcej o architekturze zdroju

 

 

 


Przystanek 7: stary cmentarz żydowski przy ulicy Kalinowszczyzna

ulicy Kalinowszczyzna 5-7

Od XV do XIX wieku było to miejsce pochówku ludności żydowskiej. Odnajdujemy na nim najstarszy zachowany do dziś nagrobek stojący na swoim pierwotnym miejscu. Upamiętnia on zmarłego w 1541 roku Jakuba Kopelmana. Obok niego znajdują się nagrobki rabina Szaloma Szachny i Salomona Lurii. Najbardziej okazały jest okratowany ohel zbudowany nad grobem Jakuba Izaaka Horowica, czyli Widzącego z Lublina. Na lubelskim cmentarzu żydowskim są zachowane nagrobki z różnych okresów, dzięki czemu można w jednym miejscu prześledzić rozwój plastyki nagrobnej charakterystycznej dla kirkutów.

Do XVII wieku nagrobki żydowskie były ubogie w zdobieniach, ograniczano się głównie do inskrypcji opisującej życie i charakter zmarłej osoby. Jednak od wieku XVII rozwinęła się sztuka zdobnicza macew. Na macewach odnajdziemy wiele przedstawień, głównie wyrażonych za pomocą motywów roślinnych i zwierzęcych. Judaizm zabrania obrazowania człowieka, dlatego jedynym rysunkiem pojawiającym się na nagrobkach związanym z postacią ludzką są ręce (przedstawione w geście błogosławienia – oznaczają groby ludzi z rodu kapłanów; tam, gdzie ręka trzyma dzban – został pochowany ktoś z rodu lewitów, którzy obmywali ręce kapłanom; groby pisarzy przepisujących Torę oznaczano zazwyczaj rysunkiem ręki trzymającej pióro lub książki). Poza tym znajdujemy także wizerunki przedmiotów związanych z kultem (siedmioramienne świeczniki to znak judaizmu i świątyni jerozolimskiej) lub z wykonywanym zawodem. Jako ciekawostkę warto dodać, iż często zwierzęta oznaczały imię zmarłego, np. lew przedstawia imię Arie i Lejb, jeleń – imię Cwi i Hersz, a gołąb – Jonę. Charakterystyczne są nagrobki kobiet. Na nich najczęściej przedstawiono złamane drzewo lub świece (kobieta zapala świece szabatowe w piątkowy wieczór). Groby kobiet znajdowały się w osobnych kwaterach, z dala od grobów męskich.


Przystanek 8: nowy cmentarz żydowski przy ulicy Walecznych

ulica Walecznych 5

W związku z brakiem miejsca do pochówków na starym cmentarzu, w 1831 roku otwarto nowy kirkut. Wraz z upływem czasu zostali tu pochowani najwybitniejsi przedstawiciele lubelskiej gminy żydowskiej, m.in. Majer Szapiro, członkowie dynastii Eigerów, Marek Arnsztajn. Cmentarz został całkowicie zniszczony przez hitlerowców w 1942 roku. Uporządkowanie i upamiętnienie na terenie cmentarza nastąpiło w latach 80. XX wieku z inicjatywy Fundacji Frenklów.

 

 

 

 

 


Przystanek 9: Jeszywas Chachmej Lublin (Jesziwa Mędrców Lublina, Wyższa Uczelnia Rabinacka)

ulica Lubartowska 85

Budynek projektował inż. Agenor Smoluchowski w 1926 roku. Wzniesiono go w latach 1928–1930. W 1930 roku dzięki zaangażowaniu rabina Meira Szapiry otworzono słynną Wyższą Szkołę Rabinacką, której potężny gmach zachował się bez większych zmian. Znalazła się tu m.in. sala modlitwy na planie prostokąta z wbudowanymi galeriami, wspartymi na okrągłych kolumnach. Szkoła słynęła z wnikliwych nauczycieli i bogatej biblioteki. W 1939 roku Niemcy zamienili szkołę na szpital. Po wojnie budynek służył Akademii Medycznej. W 2002 roku został oddany gminie warszawskiej. W odremontowanej części na parterze w jednym z pokojów mieści się sala modlitw. 11 lutego 2007 roku została ponownie otwarta synagoga. W salach przylegających do synagogi można oglądać wystawę dokumentującą historię jesziwy oraz upamiętniającą postać jej założyciela, rabina Majera Szapiry. 4 listopada 2008 roku, w 75 rocznicę śmierci rabina Majera Jehudy Szapiry, odsłonięto odrestaurowany Aron Ha Kodesz oraz oddano do użytku gminy odremontowaną mykwę.

>>> czytaj o budynku jesziwy
>>> czytaj o historii jesziwy


Przystanek 10: dawny szpital żydowski

ulica Lubartowska 83

Szpital powstał w 1886 roku z funduszy Gminy Wyznaniowej Żydowskiej. Pomimo ciągłych kłopotów finansowych w okresie dwudziestolecia międzywojennego była to placówka bardzo dobrze wyposażona w sprzęt medyczny. Leczyli tu wybitni żydowscy lekarze. Pierwszym ordynatorem był dr Beniamin Tec. Pracowali tu również m.in. Jakub Cynberg, Marek Arnsztajn – mąż poetki Franciszki Arnsztajnowej, czy Henryk Mandelbaum. Dziś znakiem przeszłości jest upamiętniająca jego dzieje tablica wmurowana w ścianę szpitala.

>>> czytaj więcej o budynku szpitala żydowskiego


Przystanek 11: dawny Dom Pereca

ulica Szkolna 18

Żydowski Dom Kultury im. I.L. Pereca obecnie jest siedzibą NFZ. Obiekt zaczęto budować w latach 30. XX wieku. Inicjatorami budowy byli działacze Bundu, którzy chcieli wybudować centrum kultury mieszczące szkołę, bibliotekę, salę teatralną i kinową. Uroczyste otwarcie obiektu miało się odbyć 1 września 1939 roku. W okresie II wojny światowej budynek został zaadaptowany na szpital. Po wojnie Dom Pereca stał się centrum życia żydowskiego w Lublinie, pełnił funkcję schroniska dla osób, które utraciły podczas wojny swoje mienie. Do 1949 roku w budynku funkcjonowała szkoła podstawowa dla dzieci żydowskich. Po 1949 roku Dom Pereca został przekazany Akademii Medycznej.


Przystanek 12: dom Anny Langfus

ulica Lubartowska 24

Anna Langfus urodziła się w 1920 roku w Lublinie. Była powieściopisarką i dramaturgiem, autorką tekstów o Zagładzie i dramacie ocalałych. Jako jedna z pierwszych poruszała te kwestie w literaturze. Po wojnie mieszkała w Paryżu, zyskała uznanie jako pisarka francuskojęzyczna. Jej utwory zostały przetłumaczone na kilka języków. W 1962 roku za powieść Bagaże z piasku otrzymała najważniejszą francuską nagrodę literacką, Prix Goncourt.
W Polsce twórczość Anny Langfus jest prawie nieznana. Pierwsze polskojęzyczne wydanie książki Anny Langfus – Skazana na życie (Le sel et le soufre) to autobiograficzna relacja z czasów okupacji, ujęta w formie powieściowej fikcji.

>>> czytaj więcej o Annie Langfus


Przystanek 13: synagoga Chewra Nosim

ulica Lubartowska 10

Powstała w 1889 roku jako jeden z licznych prywatnych domów modlitwy. W dwudziestoleciu międzywojennym służyła Bractwu Tragarzy Zwłok – „Chewra Nosim”. W jej murach prowadzili sławne wykłady talmudyczne Mosze Ajzenberg i Dawid Muszkatblit. Bożnica przetrwała II wojnę światową tylko dlatego, iż nie znajdowała się na terenie getta. Jako dom modlitwy funkcjonowała do 1984 roku. Po remoncie od 1987 roku pełni funkcję Izby Pamięci Żydów Lubelskich. Dawniej w jej zbiorach odnaleźć można było wspaniałe eksponaty. Po kradzieży w 1995 roku pozostało ich znacznie mniej. Jednak jest to miejsce niezwykłe, ściśle związane z tradycją i kulturą żydowską. Jedyne w swoim wymiarze, starające się przedstawić zwiedzającym, najważniejsze aspekty związane z życiem religijnym i codziennym Żydów. Wśród eksponatów znajduje się m.in. kilka książek należących do byłej biblioteki Jeszywas Chachmej Lublin oraz przedmioty związane z kultem religijnym.

>>> czytaj więcej o synagodze Chewra Nosim


Przystanek 14: miejsce po bramie do getta

ulica Kowalska

Brama do getta znajdowała się na skrzyżowaniu ulic Nowej, Kowalskiej i Lubartowskiej. Getto w Lublinie powstało 20 marca 1941 roku, na mocy zarządzenia gubernatora dystryktu lubelskiego, Ernsta Emila Zörnera w sprawie utworzenia zamkniętej dzielnicy żydowskiej w Lublinie. Getto rozciągało się od ulicy Grodzkiej aż po rogatkę lubartowską i obejmowało niemal całe Podzamcze. Odnosząc się do początkowego  okresu funkcjonowania getta, prof. Tadeusz Radzik stwierdził: „Getto lubelskie nie było w tym czasie zamknięte. Była to w zasadzie – w nomenklaturze niemieckiej – Żydowska Dzielnica Mieszkaniowa nie ogrodzona, z dużą możliwością poruszania się po mieście (z wyjątkiem określonych ulic). Na tym etapie chodziło przede wszystkim o skoncentrowanie ludności żydowskiej w jednej części miasta”. Na przełomie 1940 i 1941 roku społeczność żydowska Lublina szacowana była na 43 195 osób i była to wartość rosnąca. Ernst Emil Zörner w czerwcu 1941 roku wydał rozporządzenie o zbudowaniu muru okalającego getto, wysokiego na co najmniej 3 m. Mur jednak nigdy nie powstał. W 1942 roku getto zostało podzielone na dwie części A i B. Akcja likwidacyjna getta trwała pomiędzy 17 marca a 15 kwietnia 1942 roku. Około 28 tysięcy mieszkańców zostało wywiezionych do obozu zagłady w Bełżcu.

>>> czytaj więcej o getcie na Podzamczu


Przystanek 15: ulica Kowalska

Ulica Kowalska wraz z ulicami Lubartowską, Cyruliczą i Furmańską wyznacza kwartał kamienic, w którym zachowało się najwięcej autentycznych budynków z okresu istnienia w Lublinie dzielnicy żydowskiej. Pierwotnie była to droga komunikacyjna biegnąca u podnóża wzgórza staromiejskiego, prowadząca ze Śródmieścia, obok zamku, na Kalinowszczyznę. Przed II wojną światową ulica Kowalska łączyła się z ulicą Szeroką.

>>> czytaj więcej o ulicy Kowalskiej


Przystanek 16: siedziba komitetów żydowskich

ulica Noworybna 3

Od sierpnia 1944 roku w budynku funkcjonował Centralny Komitet Żydów w Polsce (przeniesiony w 1945 roku do Warszawy) oraz Wojewódzki Komitet Żydów w Lublinie (funkcjonujący do 1949 roku). Instytucje mieszczące się w budynku miały za zadanie reaktywować życie żydowskie w powojennej Polsce, m.in. poprzez prowadzenie szkoły żydowskiej, zbieranie relacji ocalałych.

 

 

 


Przystanek 17: sierociniec dla dzieci żydowskich (ochronka)

ulica Grodzka 11

Przy ulicy Grodzkiej, w budynku oznaczonym numerem 11, w latach 1867–1942 mieściły się: sierociniec dla dzieci żydowskich, biura Gminy Wyznaniowej w Lublinie i Sala Schronienia dla Żydowskich Starców i Kalek. Sierociniec powstał dzięki zaangażowaniu i ofiarności zwykłego szewca Berka Cwajga. Z czasem powstała szkoła dająca podstawowe i zawodowe wykształcenie mieszkańcom sierocińca. W czasie II wojny światowej mieścił się tu Judenrat(żydowska rada stworzona przez nazistów, mająca być pośrednikiem pomiędzy okupantem a żydowską społecznością). 24 marca 1942 roku naziści wywieźli dzieci, ich opiekunki oraz starców na łąki na Tatarach i tam wszystkich rozstrzelali.

>>> czytaj więcej o ochronce


Przystnek 18: dom Henia Żytomirskiego

ulica Szewska 3

Jest to dom, w którym urodził się Henio Żytomirski. Los Henia i jego rodziny jest świadectwem dziejów społeczności żydowskiej w Lublinie. Henio Żytomirski urodził się w 1933 roku. Z okresu do wybuchu II wojny światowej zachowało się kilkanaście zdjęć, na których widzimy chłopca ukazanego przy różnych okazjach: w objęciach ojca, z matką na placu Litewskim, z dziadkiem na Krakowskim Przedmieściu, podczas przyjęcia urodzinowego, podczas pożegnania stryja Leona wyjeżdżającego w 1937 roku do Palestyny. Nie są dokładnie znane losy Henia podczas wojny. Na pewno po założeniu getta na Podzamczu rodzina Żytomirskich przeniosła się z ulicy Szewskiej 3 do budynku przy ulicy Kowalskiej 11. Z dużym prawdopodobieństwem można stwierdzić, że po likwidacji getta na Podzamczu Henio wraz z ojcem został przeniesiony do getta na Majdanie Tatarskim. Stamtąd trafił na Majdanek. I tam jego los się urywa. Historia rodziny Żytomirskich została odtworzona dzięki jego krewnej Netcie Żytomirskiej-Avidar, która po wizycie w Ośrodku „Brama Grodzka – Teatr NN” przekazała albumy opowiadające o losach Henia i jego rodziny.

>>> czytaj o Heniu Żytomirskim
>>> czytaj o działaniu „Listy do Henia”

 

 


Przystanek 19: pomnik ofiar getta

ulica Niecała 1

Pomnik został odsłonięty w 1962 roku, w 20. rocznicę zagłady lubelskiego getta z inicjatywy Izydora Sznajdmana, wieloletniego prezesa Towarzystwa Społeczno-Kulturalnego Żydów w Polsce. Forma pomnika nawiązuje do kształtu macewy. Inskrypcja umieszczona na pomniku zawiera fragment wiersza Icchaka Kacenelsona W każdej garstce popiołu szukam swoich bliskich. Pierwotnie pomnik znajdował się przy ulicy Świętoduskiej, nieopodal miejsca, w którym znajdowała się główna brama prowadząca do getta. W 2002 roku został przeniesiony na ulicę Niecałą 1, obok Szkoły Podstawowej nr 24.

>>> czytaj więcej o pomniku

 

 

 

 

 

Opracowanie: Monika Szabłowska-Zaremba, Joanna Zętar
Redakcja: Monika Śliwińska

 

 

 

Możesz zwiedzić Lublin SZLAKIEM "ŚLADAMI LUBELSKICH ŻYDÓW" z telefonem komórkowym z wykorzystaniem poszerzonej rzeczywistości.
Więcej szczegółów na stronie:
Lublin. Przewodnik - Poszerzona Rzeczywistość