Ogród Saski w Lublinie

Ogród Saski w Lublinie – park miejski przy Alejach Racławickich w Lublinie, założony według projektu inż. Feliksa Bieczyńskiego w 1837 roku, w stylu angielskim. Nazwa, użyta po raz pierwszy w 1860 roku, nawiązywała do Ogrodu Saskiego w Warszawie.

 


Spis treści:
1. Historia powstania
2. Kalendarium
3. Roślinność i charakterystyka parku
4. Obiekty na terenie Ogrodu Saskiego
5. Literatura



Historia powstania

W drugim dziesięcioleciu XIX wieku rząd Królestwa Kongresowego podjął decyzję porządkowania miasta Lublina. Powstała wówczas inicjatywa założenia parku publicznego (1828), której pomysłodawcą był Ignacy Lubowiecki, prezes Komisji Województwa Lubelskiego. Na projektanta wybrano inżyniera guberni lubelskiej Feliksa Bieczyńskiego. Dodatkowo zatrudniono puławskiego botanika Piotra Verniera.
Pierwszą lokalizację parku, nad rzeką Czechówką (między ulicą Lubartowską a Szeroką), uznano za błędną ze względu na niszczące wylewy rzeki, bliskość ubogiej dzielnicy żydowskiej, a także znaczną odległość od Śródmieścia. Prace na tych terenach zostały przerwane, a park nad rzeką nigdy nie powstał. Nową lokalizację zaproponował w 1837 roku Feliks Bieczyński. Zdecydował się na grunty należące dawniej do dominikanów lubelskich, za rogatkami warszawskimi, w okolicach Wieniawy. Pomysł ten został zaakceptowany 17 lutego 1837 roku. Falisty teren oraz koncepcja założenia ogrodu miała nawiązywać do parku w Puławach i stanowić prestiżowe miejsce dla „towarzystwa”. Dla uboższej ludności Bieczyński zaprojektował park na Bronowicach, za rogatkami zamojskimi (niezrealizowany).

W pierwszych latach budowy uporządkowano odcinek między drogą Wieniawską (nieistniejąca dziś droga na terenie parku) a rogatką warszawską (Aleje Racławickie). Ukształtowano teren, sprowadzono rośliny, park ogrodzono fosą obsadzoną krzakami agrestu i krzewami ozdobnymi. Zaprojektowano budowle, altany i fontanny. Wprowadzano również wiele udogodnień dla mieszkańców Lublina. W 1841 roku wybudowano drogę bitą łączącą Wieniawę z traktem warszawskim, co pozwoliło na zmianę trasy dróg w parku (dzisiejsza aleja Długosza). Sprowadzano i sadzono ceną roślinność, m.in. w 1851 roku założono centralny kwietnik z 700 różami hamburskimi. Celem zmniejszenia kosztów, wydzierżawiono altanę ogrodową cukiernikowi Andrzejowi Semadeniemu. Jednak z powodu epidemii cholery w 1855 roku, zakazano sprzedaży lodów, a niedochodową cukiernię zamknięto. Dbano także o ograniczenie szkód i zniszczeń, m.in. w 1859 roku pogłębiono rów otaczający park, w celu zabezpieczenia go przed niszczeniami wyprowadzanej trzody chlewnej i bydła.  
Wszystko to przyczyniło się do ogromnej popularności parku wśród mieszkańców Lublina. Uchodził on wówczas za atrakcyjne miejsce spacerów i wypoczynku, dlatego zaczęto go nazywać Ogrodem Saskim, na wzór warszawskiego Ogrodu Saskiego, któremu, zdaniem Lublinian, dorównywał. Nazwa ta przyjęła się około 1860 roku.

W następnych latach park ulegał znacznym zniszczeniom i przechodził wiele zmian, m.in. stworzono murowane ogrodzenie (1890) i utworzono sadzawkę przy wejściu głównym (1900). Po II wojnie światowej rozebrano ogrodzenie i bramę wejściową. Do ich odbudowy przystąpiono dopiero w 2001 roku, a następnie w 2007 roku. W lutym 2012 roku rozpoczęto gruntowną rewitalizację Ogrodu. Prace zakładały m.in. wymianę ogrodzenia, wymianę nawierzchni ścieżek, uporządkowanie roślinności, remont stawu, budowę kanalizacji deszczowej, sieci światłowodowej, wprowadzenie monitoringu i bezprzewodowego internetu na terenie parku, przebudowę placu zabaw, rewitalizację muszli koncertowej i szaletu. Prace remontowe zakończono w 2013 roku.



Kalendarium

1828 – Ignacy Lubowiecki podjął inicjatywę założenia ogrodu publicznego w Lublinie;
1837 – początek prac w parku miejskim, za rogatkami warszawskimi;
1838 – projekt Feliksa Bieczyńskiego na adaptację starej prochowni w zachodniej części parku (niezrealizowany);
1841 – projekt Feliksa Bieczyńskiego na budowę drogi bitej łączącej Wieniawę z traktem warszawskim;
1843 – projekt Feliksa Bieczyńskiego na Dom Gościnny (niezrealizowany);
1843 – projekt Feliksa Bieczyńskiego na Altanę Małą (nie istnieje);
1848 – studnia z pompą (nie istnieje);
1848 – projekt zegara słonecznego dla parku, jego autorami byli Dawid i Douglas Baird;
1855 – zamknięcie cukierni Andrzeja Semadeniego znajdującej się na terenie parku;
1851 – założenie kwietnika z 700 różami hamburskimi w centralnej części parku;
1859 – pogłębienie rowu otaczającego park, w celu zabezpieczenia go przed niszczeniami wyprowadzanej trzody chlewnej i bydła;
1860 – pierwszy raz pojawia się nazwa Ogród Saski;
1885 – wzniesienie drewnianej Altany-Rotundy w centralnej części Ogrodu Saskiego (nie istnieje);
1887 – wzniesienie pomnika upamiętniającego datę założenia parku;
1888 – projekt Mariana Jarzyńskiego na Domek Odźwiernego przy Ogrodzie Saskim;
1889 – projekt Juliana Ankiewicza na Główną Altanę Ogrodową dla Ogrodu Saskiego (rozebrana);
1889 – projekt fontanny dla Ogrodu Saskiego (nie istnieje);
1890 – otoczenie parku murowanym ogrodzeniem z żeliwną balustradą i kolcami na szczycie, oraz projekt bramy wejściowej;
1900 – utworzenie sadzawki w Ogrodzie Saskim;
1930 – projekt fontanny ośmiobocznej w Ogrodzie Saskim;
1937 – zastąpienie murowanego ogrodzenia konstrukcją z poziomych rur mocowanych na cokole;
około 1945 – całkowite rozebranie ogrodzenia i bramy Ogrodu Saskiego;
2007–2008 – remont ogrodzenia Ogrodu Saskiego;
2012–2013 – rewitalizacja Ogrodu Saskiego.



Roślinność i charakterystyka parku

Ogród Saski w Lublinie początkowo zajmował około 13 ha powierzchni i posiadał około 4396 drzew, krzewów oraz bylin. Został założony na wzór ogrodów angielskich. Był to popularny od końca XVIII wieku typ ogrodu, zrywający z geometryzacją, symetrią i regularnością, łączący naturalny krajobraz z nastrojowością i sentymentalizmem wzbogaconym gotyckimi budowlami. W Ogrodzie Saskim obszary zieleni urozmaicano wyspami kwiatów i przeróżnych krzewów. Zachowano naturalne nierówności terenu. Ścieżki wyłożono kamieniem. Grupowo sadzone drzewa przypominały naturalne lasy. Nie zabrakło także zgrupowania partii jodeł i świerków, które tworzyły leczniczy zakątek. Istotną rolę odgrywały róże, występujące w wielu gatunkach. Park zdobiło m.in. około 180 gatunków róż i liczne drzewa morwowe, których propagatorem na Lubelszczyźnie był Feliks Bieczyński.

Historyk Juliusz Willaume tak opisuje roślinność ogrodu: „W 1854 r. w lubelskim ogrodzie publicznym było 391 gatunków ozdobnych drzew i krzewów, 94 odmiany georgiń, 20 gatunków kwiatów cebulkowych, 126 odmian bylin, 230 gatunków kwiatów jednoletnich, razem 861 gatunków. Z Hamburga otrzymano cztery transporty drzew ozdobnych, które w założonych przez Bieczyńskiego szkółkach szczepiono, okulizowano lub kopulizowano. W pierwszym transporcie było 450 sztuk takich odmian, jak: klony, dęby, sosny, cisy, cedry, jesiony, buki, kasztany, orzechy, begonie, liliodendrony czyli tulipanowce itp. Wszystkie rośliny i drzewa były zaopatrzone w blaszane tabliczki olejno malowane z nazwami roślin oraz numerami porządkowymi”1.



Obiekty na terenie Ogrodu Saskiego

W 1838 roku Feliks Bieczyński wykonał projekt adaptacji starej prochowni, w zachodniej części parku, z przeznaczeniem na mieszkanie dla ogrodnika, skład narzędzi plantacji morwowej oraz sale przędzalne. Projekt zakładał znaczne rozbudowanie bryły budynku i nadanie mu cech architektury neogotyckiej, jednak ze względu na wyczerpanie funduszy projekt został niezrealizowany. Następnie w 1843 roku Bieczyński zaprojektował Dom Gościnny. Była to neogotycka budowla, na rzucie litery T, parterowa i podpiwniczona. Wnętrze rozplanowano na pokoje gościnne, sale bilardowe oraz na skład narzędzi i mieszkanie ogrodnika. Projekt ten również nie został zrealizowany. Realizacji doczekały się natomiast projekty architekta na studnię z pompą ssąco-tłoczącą (1848), pomnik upamiętniający datę założenia parku (powstał dopiero w 1887 roku, obecnie niemal zapomniany, wciąż znajduje się na terenie parku) oraz Altanę Małą (1843). Altana i studnia nie przetrwały do czasów dzisiejszych, wiemy tylko, że były usytuowane w pobliżu fontanny i zegara słonecznego.
Zegar słoneczny dla Ogrodu Saskiego wykonano w 1848 roku. Jego autorami byli Dawid i Douglas Baird ze szkockiej firmy odlewniczej działającej na terenie Lublina. Cyfry zegara wykonano z bukszpanu, podstawa składała się z dokładnie ułożonych kwiatów, a wskazówką była włócznia z lanego, pozłacanego żelaza, podparta pionowym wahadłem, wyprofilowanym u podstawy. W 1994 roku włócznia została zniszczona. Obecnie zegar odrestaurowano.
Z Ogrodem Saskim wiąże się także budowla dawnego Domku Odźwiernego (przy ulicy Krakowskie Przedmieście 61). Niewielki budynek, na rzucie kwadratu, zaprojektował w 1888 roku Marian Jarzyński. Usytuowany był w narożniku parku, przy głównym wejściu, i stanowił przedłużenie elewacji ogrodu. Na początku XX wieku budynek powiększono od strony wschodniej. Obecnie zachowany w niemal niezmienionej formie.

Ogrodzenie ogrodu przechodziło liczne renowacje i przebudowy. Początkowo park otaczała fosa wysadzana topolami i krzewami. Została ona przekształcona około 1890 roku na wysoki mur z żeliwną balustradą, z kolcami na szczycie zabezpieczającymi park przed dewastacją. Brama wejściowa była ażurowa, żeliwna, ujęta filarami z ozdobnymi latarniami. Zamykano ją o godzinie 9 wieczorem, co dozorcy obwieszczali ręcznymi dzwonkami. W 1937 roku murowane ogrodzenie zostało rozebrane i zastąpione konstrukcją z poziomych rur mocowanych na cokole. Podczas okupacji hitlerowskiej zamurowano bramę, a nowe wejście utworzono od strony dzisiejszej alei Długosza. Po II wojnie światowej całość zniszczono. Ogrodzenie i brama wejściowa odzyskały pierwotny wygląd dopiero w 2007 roku.
Kapliczka, mieszcząca się obecnie przy Alejach Racławickich, jest najstarszym elementem parku. Powstała w 1736 roku dla upamiętnienia zarazy morowej, jaka nawiedziła Lublin w XVII wieku. Wokół kapliczki powstało wiele legend. Jedna z nich mówi, że stoi ona na kurhanie kryjącym szczątki powstańców z 1863 roku, według innej kapliczka została postawiona w miejscu, w którym kiedyś znajdowała się szubienica, w pobliżu Domu Kata (przy alei Długosza). Najbardziej nieprawdopodobna historia głosi, że obok kapliczki miało się znajdować jedno z wejść do starych lochów, znajdujących się pod Ogrodem Saskim, których korytarze prowadziły na Zamek oraz dalej, aż do Sandomierza.

Altana-Rotunda, znajdująca się dawniej w centralnej części ogrodu, została wybudowana około 1885 roku. Budynek miał kształt ośmiokąta, przykrytego dachem kopułowym o złożonej konstrukcji. Centralna część, zwieńczona iglicą, łączyła się z czterema trójkątnymi przyczółkami na osiach. Całość podpierały drewniane słupy, oplecione roślinnością. Altana nie zachowała się do czasów obecnych.
W 1889 roku architekt Julian Ankiewicz zaprojektował dla Ogrodu Saskiego Główną Altanę Ogrodową na rzucie krzyża. Dwukondygnacyjna część środkowa została przykryta dwuspadowym dachem, boczne, niższe skrzydła stanowiły zaś widokowe werandy. Okazała budowla pełniła funkcje reprezentacyjne. Stanowiła także punkt sprzedaży wody pitnej. Obecnie rozebrana.
W Ogrodzie znajdowały się także dwie fontanny. Pierwsza z 1889 roku, usytuowana między Główną Altaną a zegarem słonecznym, miała rzut koła, z kulistym zbiornikiem i bogato zdobionym, trójdzielnym trzonem. Jej projektantami byli majster Czyżkowski i majster Balum, a fundatorem Lubelska Straż Ogniowa2. Fontanna ta obecnie nie istnieje. Druga fontanna powstała w okresie międzywojennym w miejscu rozebranej altany w kształcie ośmioboku (1930). Cechował ją ośmioboczny rzut i bogate zdobienia. Wielokrotnie przebudowywana istnieje do dziś.
Podczas okupacji niemieckiej w Ogrodzie Saskim znajdowała się Karczma Saska, usytuowana w pobliżu dzisiejszej muszli koncertowej (prawdopodobnie powstałej w latach 50. XX wieku). Był to prostokątny budynek przykryty strzechą. Została zniszczona po wojnie jako symbol okupacji.

 

Opracowała Katarzyna Puczyńska

 


1 J. Willaume, Początki Ogrodu Miejskiego w Lublinie, „Kalendarz lubelski” 1961.
2 Nazwiska wykonawców za: G. Kotyłło, Pamiętajcie o Ogrodzie, „Kurier Lubelski” 2001.


 

Literatura

Archiwum Wojewódzkiego Urzędu Ochrony Zabytków, Dokumentacja badań archeologicznych I ćwiartki kopca oraz z nadzoru archeologicznego nad kapliczką w Ogrodzie Saskim, D. Włodarczyk, Lublin 2001, sygn.13984.
Archiwum Wojewódzkiego Urzędu Ochrony Zabytków, Sprawozdanie z nadzoru archeologicznego nad pracami związanymi z wykonaniem ekspertyzy konstrukcyjno-geotechnicznej kapliczki na kopcu w Ogrodzie Saskim w Lublinie, M. Matyszewski, Lublin 1999, sygn 12645.
Archiwum Wojewódzkiego Urzędu Ochrony Zabytków, Kapliczka w Ogrodzie Saskim. Aleje Racławickie. Lublin. Dokumentacja konserwatorska, M. Konkolewska, Lublin 2000, sygn 13770.  
Archiwum Wojewódzkiego Urzędu Ochrony Zabytków, Monografia historyczna zieleni miejskiej Lublina, J. Teodorowicz-Czerepińska, Lublin 1979, sygn 3161.
Ciołek G., Ogrody Lublina w XIX w., „Ochrona Zabytków”, nr 4, Warszawa 1954.
Domański C.W., Bieczyński Feliks Tomasz, [w:] Słownik Biograficzny Miasta Lublin, t. 1.
Fiszman-Sznajdman R., Mój Lublin, Lublin 1989.
Gawarecki H., O dawnym Lublinie: szkice z przeszłości Lublina, Lublin 1974.
Gawarecki H., Gawdzik C., Ulicami Lublina, Lublin 1976.
Historia Lublina w zarysie 1317–1968, pod red. H. Zinsa, Lublin 1972.
Ilustrowany przewodnik po Lublinie, Lubelskie Towarzystwo Krajoznawcze, Lublin 1931.
Kałamucka W., Rodzoś J., Miejsca znaczące Lublina, „Prace Komisji Krajobrazu Kulturowego”, nr 15, Sosnowiec 2011.
Kot J., „Boża męka murowana stara” w ogrodzie miejskim w Lublinie, „Express Lubelsko i Wołyński”, 29.05.1938.
Kotyłło G., Pamiętajcie o Ogrodzie, „Kurier Lubelski” 2001.
Lublin w dziejach i kulturze Polski, pod red. T. Radzika, A.A. Witusika, Lublin 1997.
MAD, Tylko dla eleganckich, „Dziennik Wschodni”, 2004.
Niedźwiedź J., Ogrody Lublina w planistycznej twórczości Feliksa Bieczyńskiego, „Czasopismo Techniczne”, z. 10, Kraków 2007.
Ogród saski, „Tygodnik Ilustrowany”, t. 2, 1860.
Przesmycka N., Przeobrażenia historycznych terenów zielonych Lublina do 1939 roku, „Teka Komisji Architektury i Urbanistyki”, Lublin 2005.
Radliński M.A., Przewodnik po Lublinie, Lublin 1901.
Ronikierowa M., Ilustrowany przewodnik po Lublinie, Lublin 1992.
Rycina nr 6 przedstawiająca Ogród Saski w Lublinie, rys. Wł. Sandecki, ryc. E. Gorazdowski, „Tygodnik Ilustrowany” 1891.
Sierpiński Z., Historyczny obraz miasta Lublina, Warszawa 1848.
Słownik Geograficzny Królestwa Polskiego i innych krajów słowiańskich, pod red. F. Sulimierskiego, B. Chlebowskiego, W. Walewskiego, t. 6, Warszawa 1880–1914.
Targoński M., Ogrody starego Lublina. Pomniki historii i przyrody, „Sztandar Ludu” 1975, nr 67.
Teodorowicz-Czerepińska J., Dawna szubienica miejska w Lublinie, „Na Przykład” 1995, nr 35.
Willaume J., Początki Ogrodu Miejskiego w Lublinie, „Kalendarz Lubelski” 1961.

Ogród Saski w Lublinie

Ogród Saski w Lublinie – park miejski przy Alejach Racławickich w Lublinie, założony według projektu inż. Feliksa Bieczyńskiego w 1837 roku, w stylu angielskim. Nazwa, użyta po raz pierwszy w 1860 roku, nawiązywała do Ogrodu Saskiego w Warszawie.

 

Spis treści:
1. Historia powstania
2. Kalendarium
3. Roślinność i charakterystyka parku
4. Obiekty na terenie Ogrodu Saskiego
5. Literatura

Historia powstania

W drugim dziesięcioleciu XIX wieku rząd Królestwa Kongresowego podjął decyzję porządkowania miasta Lublina. Powstała wówczas inicjatywa założenia parku publicznego (1828), której pomysłodawcą był Ignacy Lubowiecki, prezes Komisji Województwa Lubelskiego. Na projektanta wybrano inżyniera guberni lubelskiej Feliksa Bieczyńskiego. Dodatkowo zatrudniono puławskiego botanika Piotra Verniera.
Pierwszą lokalizację parku, nad rzeką Czechówką (między ulicą Lubartowską a Szeroką), uznano za błędną ze względu na niszczące wylewy rzeki, bliskość ubogiej dzielnicy żydowskiej, a także znaczną odległość od Śródmieścia. Prace na tych terenach zostały przerwane, a park nad rzeką nigdy nie powstał. Nową lokalizację zaproponował w 1837 roku Feliks Bieczyński. Zdecydował się na grunty należące dawniej do dominikanów lubelskich, za rogatkami warszawskimi, w okolicach Wieniawy. Pomysł ten został zaakceptowany 17 lutego 1837 roku. Falisty teren oraz koncepcja założenia ogrodu miała nawiązywać do parku w Puławach i stanowić prestiżowe miejsce dla „towarzystwa”. Dla uboższej ludności Bieczyński zaprojektował park na Bronowicach, za rogatkami zamojskimi (niezrealizowany).

W pierwszych latach budowy uporządkowano odcinek między drogą Wieniawską (nieistniejąca dziś droga na terenie parku) a rogatką warszawską (Aleje Racławickie). Ukształtowano teren, sprowadzono rośliny, park ogrodzono fosą obsadzoną krzakami agrestu i krzewami ozdobnymi. Zaprojektowano budowle, altany i fontanny. Wprowadzano również wiele udogodnień dla mieszkańców Lublina. W 1841 roku wybudowano drogę bitą łączącą Wieniawę z traktem warszawskim, co pozwoliło na zmianę trasy dróg w parku (dzisiejsza aleja Długosza). Sprowadzano i sadzono ceną roślinność, m.in. w 1851 roku założono centralny kwietnik z 700 różami hamburskimi. Celem zmniejszenia kosztów, wydzierżawiono altanę ogrodową cukiernikowi Andrzejowi Semadeniemu. Jednak z powodu epidemii cholery w 1855 roku, zakazano sprzedaży lodów, a niedochodową cukiernię zamknięto. Dbano także o ograniczenie szkód i zniszczeń, m.in. w 1859 roku pogłębiono rów otaczający park, w celu zabezpieczenia go przed niszczeniami wyprowadzanej trzody chlewnej i bydła.  
Wszystko to przyczyniło się do ogromnej popularności parku wśród mieszkańców Lublina. Uchodził on wówczas za atrakcyjne miejsce spacerów i wypoczynku, dlatego zaczęto go nazywać Ogrodem Saskim, na wzór warszawskiego Ogrodu Saskiego, któremu, zdaniem Lublinian, dorównywał. Nazwa ta przyjęła się około 1860 roku.

W następnych latach park ulegał znacznym zniszczeniom i przechodził wiele zmian, m.in. stworzono murowane ogrodzenie (1890) i utworzono sadzawkę przy wejściu głównym (1900). Po II wojnie światowej rozebrano ogrodzenie i bramę wejściową. Do ich odbudowy przystąpiono dopiero w 2001 roku, a następnie w 2007 roku. W lutym 2012 roku rozpoczęto gruntowną rewitalizację Ogrodu. Prace zakładały m.in. wymianę ogrodzenia, wymianę nawierzchni ścieżek, uporządkowanie roślinności, remont stawu, budowę kanalizacji deszczowej, sieci światłowodowej, wprowadzenie monitoringu i bezprzewodowego internetu na terenie parku, przebudowę placu zabaw, rewitalizację muszli koncertowej i szaletu. Prace remontowe zakończono w 2013 roku.


Kalendarium

1828 – Ignacy Lubowiecki podjął inicjatywę założenia ogrodu publicznego w Lublinie;
1837 – początek prac w parku miejskim, za rogatkami warszawskimi;
1838 – projekt Feliksa Bieczyńskiego na adaptację starej prochowni w zachodniej części parku (niezrealizowany);
1841 – projekt Feliksa Bieczyńskiego na budowę drogi bitej łączącej Wieniawę z traktem warszawskim;
1843 – projekt Feliksa Bieczyńskiego na Dom Gościnny (niezrealizowany);
1843 – projekt Feliksa Bieczyńskiego na Altanę Małą (nie istnieje);
1848 – studnia z pompą (nie istnieje);
1848 – projekt zegara słonecznego dla parku, jego autorami byli Dawid i Douglas Baird;
1855 – zamknięcie cukierni Andrzeja Semadeniego znajdującej się na terenie parku;
1851 – założenie kwietnika z 700 różami hamburskimi w centralnej części parku;
1859 – pogłębienie rowu otaczającego park, w celu zabezpieczenia go przed niszczeniami wyprowadzanej trzody chlewnej i bydła;
1860 – pierwszy raz pojawia się nazwa Ogród Saski;
1885 – wzniesienie drewnianej Altany-Rotundy w centralnej części Ogrodu Saskiego (nie istnieje);
1887 – wzniesienie pomnika upamiętniającego datę założenia parku;
1888 – projekt Mariana Jarzyńskiego na Domek Odźwiernego przy Ogrodzie Saskim;
1889 – projekt Juliana Ankiewicza na Główną Altanę Ogrodową dla Ogrodu Saskiego (rozebrana);
1889 – projekt fontanny dla Ogrodu Saskiego (nie istnieje);
1890 – otoczenie parku murowanym ogrodzeniem z żeliwną balustradą i kolcami na szczycie, oraz projekt bramy wejściowej;
1900 – utworzenie sadzawki w Ogrodzie Saskim;
1930 – projekt fontanny ośmiobocznej w Ogrodzie Saskim;
1937 – zastąpienie murowanego ogrodzenia konstrukcją z poziomych rur mocowanych na cokole;
około 1945 – całkowite rozebranie ogrodzenia i bramy Ogrodu Saskiego;
2007–2008 – remont ogrodzenia Ogrodu Saskiego;
2012–2013 – rewitalizacja Ogrodu Saskiego.


Roślinność i charakterystyka parku

Ogród Saski w Lublinie początkowo zajmował około 13 ha powierzchni i posiadał około 4396 drzew, krzewów oraz bylin. Został założony na wzór ogrodów angielskich. Był to popularny od końca XVIII wieku typ ogrodu, zrywający z geometryzacją, symetrią i regularnością, łączący naturalny krajobraz z nastrojowością i sentymentalizmem wzbogaconym gotyckimi budowlami. W Ogrodzie Saskim obszary zieleni urozmaicano wyspami kwiatów i przeróżnych krzewów. Zachowano naturalne nierówności terenu. Ścieżki wyłożono kamieniem. Grupowo sadzone drzewa przypominały naturalne lasy. Nie zabrakło także zgrupowania partii jodeł i świerków, które tworzyły leczniczy zakątek. Istotną rolę odgrywały róże, występujące w wielu gatunkach. Park zdobiło m.in. około 180 gatunków róż i liczne drzewa morwowe, których propagatorem na Lubelszczyźnie był Feliks Bieczyński.

Historyk Juliusz Willaume tak opisuje roślinność ogrodu: „W 1854 r. w lubelskim ogrodzie publicznym było 391 gatunków ozdobnych drzew i krzewów, 94 odmiany georgiń, 20 gatunków kwiatów cebulkowych, 126 odmian bylin, 230 gatunków kwiatów jednoletnich, razem 861 gatunków. Z Hamburga otrzymano cztery transporty drzew ozdobnych, które w założonych przez Bieczyńskiego szkółkach szczepiono, okulizowano lub kopulizowano. W pierwszym transporcie było 450 sztuk takich odmian, jak: klony, dęby, sosny, cisy, cedry, jesiony, buki, kasztany, orzechy, begonie, liliodendrony czyli tulipanowce itp. Wszystkie rośliny i drzewa były zaopatrzone w blaszane tabliczki olejno malowane z nazwami roślin oraz numerami porządkowymi”1.


Obiekty na terenie Ogrodu Saskiego

W 1838 roku Feliks Bieczyński wykonał projekt adaptacji starej prochowni, w zachodniej części parku, z przeznaczeniem na mieszkanie dla ogrodnika, skład narzędzi plantacji morwowej oraz sale przędzalne. Projekt zakładał znaczne rozbudowanie bryły budynku i nadanie mu cech architektury neogotyckiej, jednak ze względu na wyczerpanie funduszy projekt został niezrealizowany. Następnie w 1843 roku Bieczyński zaprojektował Dom Gościnny. Była to neogotycka budowla, na rzucie litery T, parterowa i podpiwniczona. Wnętrze rozplanowano na pokoje gościnne, sale bilardowe oraz na skład narzędzi i mieszkanie ogrodnika. Projekt ten również nie został zrealizowany. Realizacji doczekały się natomiast projekty architekta na studnię z pompą ssąco-tłoczącą (1848), pomnik upamiętniający datę założenia parku (powstał dopiero w 1887 roku, obecnie niemal zapomniany, wciąż znajduje się na terenie parku) oraz Altanę Małą (1843). Altana i studnia nie przetrwały do czasów dzisiejszych, wiemy tylko, że były usytuowane w pobliżu fontanny i zegara słonecznego.
Zegar słoneczny dla Ogrodu Saskiego wykonano w 1848 roku. Jego autorami byli Dawid i Douglas Baird ze szkockiej firmy odlewniczej działającej na terenie Lublina. Cyfry zegara wykonano z bukszpanu, podstawa składała się z dokładnie ułożonych kwiatów, a wskazówką była włócznia z lanego, pozłacanego żelaza, podparta pionowym wahadłem, wyprofilowanym u podstawy. W 1994 roku włócznia została zniszczona. Obecnie zegar odrestaurowano.
Z Ogrodem Saskim wiąże się także budowla dawnego Domku Odźwiernego (przy ulicy Krakowskie Przedmieście 61). Niewielki budynek, na rzucie kwadratu, zaprojektował w 1888 roku Marian Jarzyński. Usytuowany był w narożniku parku, przy głównym wejściu, i stanowił przedłużenie elewacji ogrodu. Na początku XX wieku budynek powiększono od strony wschodniej. Obecnie zachowany w niemal niezmienionej formie.

Ogrodzenie ogrodu przechodziło liczne renowacje i przebudowy. Początkowo park otaczała fosa wysadzana topolami i krzewami. Została ona przekształcona około 1890 roku na wysoki mur z żeliwną balustradą, z kolcami na szczycie zabezpieczającymi park przed dewastacją. Brama wejściowa była ażurowa, żeliwna, ujęta filarami z ozdobnymi latarniami. Zamykano ją o godzinie 9 wieczorem, co dozorcy obwieszczali ręcznymi dzwonkami. W 1937 roku murowane ogrodzenie zostało rozebrane i zastąpione konstrukcją z poziomych rur mocowanych na cokole. Podczas okupacji hitlerowskiej zamurowano bramę, a nowe wejście utworzono od strony dzisiejszej alei Długosza. Po II wojnie światowej całość zniszczono. Ogrodzenie i brama wejściowa odzyskały pierwotny wygląd dopiero w 2007 roku.
Kapliczka, mieszcząca się obecnie przy Alejach Racławickich, jest najstarszym elementem parku. Powstała w 1736 roku dla upamiętnienia zarazy morowej, jaka nawiedziła Lublin w XVII wieku. Wokół kapliczki powstało wiele legend. Jedna z nich mówi, że stoi ona na kurhanie kryjącym szczątki powstańców z 1863 roku, według innej kapliczka została postawiona w miejscu, w którym kiedyś znajdowała się szubienica, w pobliżu Domu Kata (przy alei Długosza). Najbardziej nieprawdopodobna historia głosi, że obok kapliczki miało się znajdować jedno z wejść do starych lochów, znajdujących się pod Ogrodem Saskim, których korytarze prowadziły na Zamek oraz dalej, aż do Sandomierza.

Altana-Rotunda, znajdująca się dawniej w centralnej części ogrodu, została wybudowana około 1885 roku. Budynek miał kształt ośmiokąta, przykrytego dachem kopułowym o złożonej konstrukcji. Centralna część, zwieńczona iglicą, łączyła się z czterema trójkątnymi przyczółkami na osiach. Całość podpierały drewniane słupy, oplecione roślinnością. Altana nie zachowała się do czasów obecnych.
W 1889 roku architekt Julian Ankiewicz zaprojektował dla Ogrodu Saskiego Główną Altanę Ogrodową na rzucie krzyża. Dwukondygnacyjna część środkowa została przykryta dwuspadowym dachem, boczne, niższe skrzydła stanowiły zaś widokowe werandy. Okazała budowla pełniła funkcje reprezentacyjne. Stanowiła także punkt sprzedaży wody pitnej. Obecnie rozebrana.
W Ogrodzie znajdowały się także dwie fontanny. Pierwsza z 1889 roku, usytuowana między Główną Altaną a zegarem słonecznym, miała rzut koła, z kulistym zbiornikiem i bogato zdobionym, trójdzielnym trzonem. Jej projektantami byli majster Czyżkowski i majster Balum, a fundatorem Lubelska Straż Ogniowa2. Fontanna ta obecnie nie istnieje. Druga fontanna powstała w okresie międzywojennym w miejscu rozebranej altany w kształcie ośmioboku (1930). Cechował ją ośmioboczny rzut i bogate zdobienia. Wielokrotnie przebudowywana istnieje do dziś.
Podczas okupacji niemieckiej w Ogrodzie Saskim znajdowała się Karczma Saska, usytuowana w pobliżu dzisiejszej muszli koncertowej (prawdopodobnie powstałej w latach 50. XX wieku). Był to prostokątny budynek przykryty strzechą. Została zniszczona po wojnie jako symbol okupacji.

 

Opracowała Katarzyna Puczyńska

 



1 J. Willaume, Początki Ogrodu Miejskiego w Lublinie, „Kalendarz lubelski” 1961.
2 Nazwiska wykonawców za: G. Kotyłło, Pamiętajcie o Ogrodzie, „Kurier Lubelski” 2001.

 


Literatura

Archiwum Wojewódzkiego Urzędu Ochrony Zabytków, Dokumentacja badań archeologicznych I ćwiartki kopca oraz z nadzoru archeologicznego nad kapliczką w Ogrodzie Saskim, D. Włodarczyk, Lublin 2001, sygn.13984.
Archiwum Wojewódzkiego Urzędu Ochrony Zabytków, Sprawozdanie z nadzoru archeologicznego nad pracami związanymi z wykonaniem ekspertyzy konstrukcyjno-geotechnicznej kapliczki na kopcu w Ogrodzie Saskim w Lublinie, M. Matyszewski, Lublin 1999, sygn 12645.
Archiwum Wojewódzkiego Urzędu Ochrony Zabytków, Kapliczka w Ogrodzie Saskim. Aleje Racławickie. Lublin. Dokumentacja konserwatorska, M. Konkolewska, Lublin 2000, sygn 13770.  
Archiwum Wojewódzkiego Urzędu Ochrony Zabytków, Monografia historyczna zieleni miejskiej Lublina, J. Teodorowicz-Czerepińska, Lublin 1979, sygn 3161.
Ciołek G., Ogrody Lublina w XIX w., „Ochrona Zabytków”, nr 4, Warszawa 1954.
Domański C.W., Bieczyński Feliks Tomasz, [w:] Słownik Biograficzny Miasta Lublin, t. 1.
Fiszman-Sznajdman R., Mój Lublin, Lublin 1989.
Gawarecki H., O dawnym Lublinie: szkice z przeszłości Lublina, Lublin 1974.
Gawarecki H., Gawdzik C., Ulicami Lublina, Lublin 1976.
Historia Lublina w zarysie 1317–1968, pod red. H. Zinsa, Lublin 1972.
Ilustrowany przewodnik po Lublinie, Lubelskie Towarzystwo Krajoznawcze, Lublin 1931.
Kałamucka W., Rodzoś J., Miejsca znaczące Lublina, „Prace Komisji Krajobrazu Kulturowego”, nr 15, Sosnowiec 2011.
Kot J., „Boża męka murowana stara” w ogrodzie miejskim w Lublinie, „Express Lubelsko i Wołyński”, 29.05.1938.
Kotyłło G., Pamiętajcie o Ogrodzie, „Kurier Lubelski” 2001.
Lublin w dziejach i kulturze Polski, pod red. T. Radzika, A.A. Witusika, Lublin 1997.
MAD, Tylko dla eleganckich, „Dziennik Wschodni”, 2004.
Niedźwiedź J., Ogrody Lublina w planistycznej twórczości Feliksa Bieczyńskiego, „Czasopismo Techniczne”, z. 10, Kraków 2007.
Ogród saski, „Tygodnik Ilustrowany”, t. 2, 1860.
Przesmycka N., Przeobrażenia historycznych terenów zielonych Lublina do 1939 roku, „Teka Komisji Architektury i Urbanistyki”, Lublin 2005.
Radliński M.A., Przewodnik po Lublinie, Lublin 1901.
Ronikierowa M., Ilustrowany przewodnik po Lublinie, Lublin 1992.
Rycina nr 6 przedstawiająca Ogród Saski w Lublinie, rys. Wł. Sandecki, ryc. E. Gorazdowski, „Tygodnik Ilustrowany” 1891.
Sierpiński Z., Historyczny obraz miasta Lublina, Warszawa 1848.
Słownik Geograficzny Królestwa Polskiego i innych krajów słowiańskich, pod red. F. Sulimierskiego, B. Chlebowskiego, W. Walewskiego, t. 6, Warszawa 1880–1914.
Targoński M., Ogrody starego Lublina. Pomniki historii i przyrody, „Sztandar Ludu” 1975, nr 67.
Teodorowicz-Czerepińska J., Dawna szubienica miejska w Lublinie, „Na Przykład” 1995, nr 35.
Willaume J., Początki Ogrodu Miejskiego w Lublinie, „Kalendarz Lubelski” 1961.