Józef Piłsudski (1867–1935)

Józef Klemens Piłsudski – polityk, działacz niepodległościowy, Naczelnik Państwa Polskiego (1918–1922), Wódz Naczelny Wojska Polskiego (1918), pierwszy Marszałek Polski (1920), premier Polski (1926–1928, 1930).

 


Spis treści:
1. Młodość i wczesna działalność konspiracyjna
2. Przystąpienie do PPS
3. Rewolucja 1905 roku
4. Wybuch I wojny światowej
5. Legiony Polskie
6. Objęcie władzy w odradzającej się Polsce
7. Wojna z ZSRR
8. II Rzeczpospolita
9. Ostatnie lata
10. Literatura



Młodość i wczesna działalność konspiracyjna

Józef Piłsudski urodził się 1867 roku w Zułowie pod Wilnem. Jego rodzina kultywowała patriotyczne tradycje, ojciec w czasie powstania styczniowego był komisarzem Rządu Narodowego. Po przeniesieniu się rodziny do Wilna uczęszczał do I Gimnazjum Państwowego, gdzie prowadzono politykę rusyfikacyjną. Młody Piłsudski wraz z bratem i innymi uczniami założył tajne kółko samokształceniowe „Spójnia”. Tam po raz pierwszy zetknął się z socjalizmem, który wielu uczniów uważało za przyszły ustrój dla niepodległej Polski. W 1885 roku Piłsudski zdał maturę i rozpoczął studia medyczne w Charkowie. Podjął tam działalność konspiracyjną w antycarskiej organizacji rosyjskiej Narodna Wola. Po wzięciu udziału w zamieszkach studenckich w marcu 1886 roku został aresztowany przez rosyjską policję. Usiłował się przenieść na uniwersytet w Dorpacie, ale jego podanie zostało odrzucone ze względów politycznych. Na początku 1887 roku wziął udział w spisku Frakcji Terrorystycznej Narodnej Woli, mającym na celu dokonanie zamachu na cara Aleksandra III. Zamach nie powiódł się, Piłsudski został aresztowany i skazany na pięć lat zesłania na Syberię. Gdy w październiku 1887 roku przebywał w Irkucku, wybuchł tam bunt więźniów – za udział w nim Piłsudski został skazany na kolejne pół roku więzienia. 



Przystąpienie do PPS

Na zesłaniu przebywał od grudnia 1887 do lipca 1892 roku, początkowo w Kireńsku, potem we wsi Tunki. Spotkał się tam z wieloma polskimi zesłańcami, w większości powstańcami styczniowymi. Nawiązał też kontakty wśród socjalistów.
Gdy w lipcu 1892 roku Piłsudski powrócił z zesłania do Wilna, szybko włączył się do ruchu socjalistyczno-niepodległościowego. Przystąpił wtedy do tworzącej się Polskiej Partii Socjalistycznej, redagował konspiracyjne pismo „Przedświt”. Szybko zdobywał poparcie działaczy, zwłaszcza po przetrzebieniu szeregów PPS przez carską policję w 1894 roku. Zajął się wtedy finansami, zdobywał fundusze na dalszą działalność partii. W roku 1896 wyjechał do Londynu, gdzie wraz z Ignacym Daszyńskim i Ignacym Mościckim reprezentował Polskę na kongresie Międzynarodówki Socjalistycznej

Po powrocie do kraju wziął ślub z Marią Juszkiewicz. Ponieważ należała ona do Kościoła ewangelicko-augsburskiego, Piłsudski był zmuszony do zmiany wyznania. Jesienią 1899 roku przeniósł się wraz z żoną do Łodzi, gdzie rozpoczął wydawanie pisma „Robotnik”. W lutym 1900 roku został aresztowany i osadzony w warszawskiej Cytadeli. Zaczął tam symulować chorobę psychiczną, dzięki czemu trafił do szpitala w Petersburgu. Udało mu się stamtąd zbiec do Galicji, znajdującej się po zaborem austriackim. Ucieczka zyskała mu uznanie PPS-owców. Piłsudski przejął faktyczną kontrolę nad partią i rozpoczął jej energiczną reorganizację. Po raz pierwszy utworzył bojówki, podporządkowując je Aleksandrowi Prystorowi. Oddziały te zostały następnie przekształcone w Organizację Spiskowo-Bojową. W 1902 roku rozpoczęto też wydawanie pisma „Walka”. 


Rewolucja 1905 roku

Po wybuchu wojny rosyjsko-japońskiej Piłsudski zdecydował się na podróż do Japonii, chcąc wykorzystać problemy caratu. Zaoferował usługi wywiadowcze i dywersyjne w zamian za poparcie niepodległości Polski na konferencji pokojowej. Misja nie powiodła się na skutek równoczesnej wizyty Romana Dmowskiego, który przedstawił PPS jako organizację marginesową. W 1905 roku wybuchła rewolucja w Rosji. PPS włączyła się do działań zbrojnych. „Bojowcy” Piłsudskiego angażowali się w zamieszki uliczne, przeprowadzali zamachy na carskich urzędników i szpiclów, ataki na carskie posterunki oraz akcje ekspropriacyjne. W roku 1906 doszło do rozłamu w szeregach PPS, która rozpadła się na internacjonlistyczną Lewicę i niepodległościową Frakcję Rewolucyjną. Piłsudski objął kierownictwo tej drugiej partii. Rewolucja nie miała jednak szans powodzenia. By zakończyć działalność bojową efektownym wyczynem, Piłsudski zdecydował o ataku na przewożący kasę carską pociąg. Do akcji doszło pod Bezdanami; w brawurowym napadzie PPS zdobyła 200–300 tysięcy rubli. W czasie wygasania rewolucji w roku 1908, Piłsudski zdecydował o utworzeniu ponadpartyjnej organizacji zbrojnej, mającej na celu odzyskanie niepodległości. Powstał wtedy Związek Walki Czynnej pod kierownictwem Kazimierza Sosnkowskiego.



Wybuch I wojny światowej

Przed I wojną światową Piłsudski uważał, że Polacy powinni oprzeć się o państwa centralne i walczyć z Rosją. Opierał się na przekonaniu, że w Austro-Węgrach, gdzie Polacy mieli pełne prawa obywatelskie i reprezentację w parlamencie, łatwiej będzie wybić się na niepodległość. W 1914 roku, po wybuchu I wojny światowej, oddziały wierne Piłsudskiemu przystąpiły do energicznego działania. W porozumieniu z rządem austriackim rozpoczęto werbunek do Pierwszej Kompanii Kadrowej. Na czele swoich żołnierzy Piłsudski wkroczył na teren zaboru rosyjskiego, licząc na wybuch powstania. Zamiary te nie powiodły się; ludność Kielecczyzny ignorowała wezwania do walki. Mimo początkowej decyzji władz austriackich o rozwiązaniu polskich oddziałów, Piłsudskiemu udało się utrzymać w mocy postanowienia dotyczące utworzenia formacji zbrojnych. W sierpniu 1914 roku utworzono Legiony Polskie, a już dwa miesiące później doszło do ich pierwszego starcia z Rosjanami. W październiku tego samego roku Piłsudski rozpoczął tworzenie Polskiej Organizacji Wojskowej, konspiracyjnej siły zbrojnej, działającej we wszystkich trzech zaborach. Jednocześnie nawiązał porozumienie z endeckim Naczelnym Komitetem Narodowym, dzięki czemu możliwe stało się zjednoczenie wysiłków organizacji walczących o niepodległość Polski.



Legiony Polskie

Jesienią 1915 roku trzy brygady Legionów wzięły udział w zaciętej bitwie pod Kostiuchnówką. Za cenę wielkich strat uniemożliwiono Rosjanom przerwanie frontu. Tak państwa centralne, jak też ententa, zaczęły postrzegać Polaków jako liczącą się w wojnie siłę. Dwudziestego dziewiątego lipca 1916 roku, aby wymóc na Austriakach ustępstwa w sprawie niepodległości, Piłsudski podał się do dymisji jako dowódca Legionów. Wielu jego współpracowników również zdecydowało się na odejście z armii. Chcąc zachować kontrolę nad Legionami, państwa centralne zdecydowały się na utworzenie państwa polskiego. W „akcie 5 listopada” Austro-Węgry i Niemcy zapowiedziały utworzenie Królestwa Polskiego z ziem odebranych Rosji. To z kolei skłoniło państwa ententy do wywarcia presji na rząd carski, który również obiecał Polakom niezależność. W 1916 roku, po ciężkiej chorobie, Piłsudski powrócił do religii katolickiej. Ze względu na sytuację polityczną, znów stał się cenionym współpracownikiem Niemców – wraz z generał-gubernatorem Beselerem rozpoczął organizację polskiej armii, mającej walczyć u boku państw centralnych. Wszedł w skład Tymczasowej Rady Stanu, pierwszej namiastki polskiego rządu. By TRS uzyskała władzę militarną, podporządkował jej POW. Wybuch rewolucji w Rosji zmienił całkowicie dotychczasowe sojusze polityczne polskich socjalistów niepodległościowych. Piłsudski uznał, że jeden z wrogów Polski został wyeliminowany i należy się przygotować na wyzwolenie z zależności od państw centralnych. Podjął decyzję o odmowie przysięgi na wierność cesarzom Niemiec i Austrii (mimo że wcześniej uzgodniono jej rotę). Doprowadziło to do tzw. kryzysu przysięgowego. Legiony polskie zostały internowane, a Piłsudski aresztowany i osadzony w Magdeburgu. Państwa centralne usiłowały go skłonić do podpisania dokumentu, w którym oświadczał, że nie będzie działał na szkodę Niemiec, jednakże ta próba nie powiodła się. W listopadzie 1918 roku, gdy niepodległość Polski stawała się faktem, a w Berlinie wybuchła rewolucja listopadowa, Piłsudski został zwolniony z więzienia. Prawdopodobnie zawdzięczał to układowi z wywiadem niemieckim, który chciał wykorzystać go do stłumienia nastrojów wyzwoleńczych. Zakładając prawdziwość tej wersji, można przypuszczać, że od początku zamierzał wymanewrować swoich „opiekunów” i objąć władzę odradzającej się Polski.



Objęcie władzy w odradzającej się Polsce

Po przyjeździe do Warszawy 10 listopada 1918 roku, Piłsudski został szybko poinformowany o sytuacji w kraju. W ciągu następnych dni władzę w jego ręce złożyły Rada Regencyjna Królestwa Polskiego oraz Tymczasowy Rząd Ludowy Republiki Polskiej. Po utworzeniu rządu Moraczewskiego, Piłsudski piastował w nim stanowisko ministra spraw wojskowych. Szybko porzucił ten urząd, przejmując pełnię władzy i ogłaszając się Naczelnikiem Państwa. Zawarł porozumienie z Komitetem Narodowym Polskim Dmowskiego, pozwalając by ten reprezentował rząd polski przed zachodnimi mocarstwami. W 1919 roku powierzył utworzenie rządu Ignacemu Paderewskiemu. 



Wojna z ZSRR

Gdy w roku 1920 wybuchła wojna polsko-bolszewicka, Piłsudski otrzymał najwyższy stopnień wojskowy w polskiej armii – rangę marszałka. Był twórcą planu „wyprawy wileńskiej”, która zakończyła się zajęciem stolicy Litwy przez wojska polskie. Następnie, po zawarciu układu z ukraińskim atamanem Semenem Petlurą, uderzył na Kijów. Gdy wojska radzieckie pod dowództwem Tuchaczewskiego i Budionnego rozpoczęły ofensywę, podjął decyzję o wycofywaniu się na zachód. Utracono Kijów i Wilno. W momencie, gdy Armia Czerwona stała pod Warszawą, Piłsudski, wspólnie z generałami Rozwadowskim, Sosnowskim i Weygandem, opracował plan uderzenia znad Wieprza na odsłonięte skrzydło wojsk radzieckich. Doszło do bitwy warszawskiej, w której Armia Czerwona został rozbita. Kolejne uderzenie znad Niemna zapewniło Polakom zwycięstwo. Po podpisaniu pokoju w Rydze w 1921 roku unormowano stosunki z ZSRR, a polska polityka zagraniczna uległa ustabilizowaniu.



II Rzeczpospolita

Uchwalona przez sejm pierwszej kadencji konstytucja marcowa bardzo ograniczyła kompetencje Piłsudskiego jako głowy państwa. W grudniu 1922 roku, po zamachu na pierwszego prezydenta Polski Gabriela Narutowicza, Piłsudski wycofał się z czynnej polityki. W kraju nastąpił okres destabilizacji polityki – upadały kolejne rządy. Piłsudski podjął decyzję o przeprowadzeniu wojskowego zamachu stanu. W maju 1926 roku na czele wiernych mu oddziałów wojskowych wyruszył na Warszawę. Początkowo nie liczył się z możliwością walki zbrojnej, szybko jednak okazało się, że legalny rząd nie ma zamiaru ustąpić. Doszło do starć na ulicach, w których zginęło około 380 osób. Przewrót odbył się przy znacznym poparciu ludności Polski, lecz wbrew obowiązującemu prawu. Po przewrocie majowym Piłsudski ustanowił autorytarne rządy, tzw. sanację, między innymi wprowadzając ograniczoną cenzurę polityczną. W tworzonych przez niego rządach starał się uwzględniać wiele orientacji politycznych. W 1928 roku sformował Bezpartyjny Blok Współpracy z Rządem, grupę, która skupiała tak prawicowych, jak i lewicowych polityków popierających rządy sanacyjne. W 1930 roku Piłsudski rozkazał uwięzienie swoich przeciwników politycznych, w tym Wincentego Witosa i Wojciecha Korfantego. Aresztowanych przetrzymywano bez wyroku sądowego i przedstawienia zarzutów w bardzo ciężkich warunkach na terenie twierdzy Brzeskiej. Sam Piłsudski na skutek złego stanu zdrowia (rak wątroby) myślał już o ponownym wycofaniu się z polityki.
W momencie, gdy do władzy w Niemczech doszedł Adolf Hitler, Piłsudski dostrzegł zagrożenie. Próbował skłonić Francję do wspólnego prewencyjnego ataku, gdyby Niemcy rozpoczęli zbrojenia. Nie udało się jednak uzyskać pomocy mocarstw zachodnich. Piłsudski zawarł więc w 1934 roku dziesięcioletni pakt o nieagresji z rządem Hitlera



Ostatnie lata

Tymczasem w kraju nadal stosowano silne restrykcje wobec opozycji. Fakt zamordowania ministra Bronisława Pierackiego posłużył jako pretekst do utworzenia decyzją prezydenta Mościckiego obozu w Berezie Kartuskiej. Przetrzymywano tam najbardziej niebezpiecznych wrogów sanacji. Ponadto w kwietniu 1935 roku obóz sanacyjny uchwalił nową konstytucję, nadającą prezydentowi bardzo duże uprawnienia. Była ona pisana z myślą o Piłsudskim, ten jednak nie doczekał objęcia władzy. Dwunastego maja 1935 roku Józef Piłsudski zmarł w warszawskim Belwederze. Pogrzeb Marszałka stał się wielką demonstracją patriotyczną, w której wzięły udział wszystkie siły polityczne. Serce Piłsudskiego złożono w Wilnie, zaś jego ciało na Wawelu.

 

Opracował Ziemowit Karłowicz

 


Józef Piłsudski (1867–1935)

Józef Klemens Piłsudski – polityk, działacz niepodległościowy, Naczelnik Państwa Polskiego (1918–1922), Wódz Naczelny Wojska Polskiego (1918), pierwszy Marszałek Polski (1920), premier Polski (1926–1928, 1930).

 

Spis treści:
1. Młodość i wczesna działalność konspiracyjna
2. Przystąpienie do PPS
3. Rewolucja 1905 roku
4. Wybuch I wojny światowej
5. Legiony Polskie
6. Objęcie władzy w odradzającej się Polsce
7. Wojna z ZSRR
8. II Rzeczpospolita
9. Ostatnie lata
10. Literatura

Młodość i wczesna działalność konspiracyjna

Józef Piłsudski urodził się 1867 roku w Zułowie pod Wilnem. Jego rodzina kultywowała patriotyczne tradycje, ojciec w czasie powstania styczniowego był komisarzem Rządu Narodowego. Po przeniesieniu się rodziny do Wilna uczęszczał do I Gimnazjum Państwowego, gdzie prowadzono politykę rusyfikacyjną. Młody Piłsudski wraz z bratem i innymi uczniami założył tajne kółko samokształceniowe „Spójnia”. Tam po raz pierwszy zetknął się z socjalizmem, który wielu uczniów uważało za przyszły ustrój dla niepodległej Polski. W 1885 roku Piłsudski zdał maturę i rozpoczął studia medyczne w Charkowie. Podjął tam działalność konspiracyjną w antycarskiej organizacji rosyjskiej Narodna Wola. Po wzięciu udziału w zamieszkach studenckich w marcu 1886 roku został aresztowany przez rosyjską policję. Usiłował się przenieść na uniwersytet w Dorpacie, ale jego podanie zostało odrzucone ze względów politycznych. Na początku 1887 roku wziął udział w spisku Frakcji Terrorystycznej Narodnej Woli, mającym na celu dokonanie zamachu na cara Aleksandra III. Zamach nie powiódł się, Piłsudski został aresztowany i skazany na pięć lat zesłania na Syberię. Gdy w październiku 1887 roku przebywał w Irkucku, wybuchł tam bunt więźniów – za udział w nim Piłsudski został skazany na kolejne pół roku więzienia. 


Przystąpienie do PPS

Na zesłaniu przebywał od grudnia 1887 do lipca 1892 roku, początkowo w Kireńsku, potem we wsi Tunki. Spotkał się tam z wieloma polskimi zesłańcami, w większości powstańcami styczniowymi. Nawiązał też kontakty wśród socjalistów.
Gdy w lipcu 1892 roku Piłsudski powrócił z zesłania do Wilna, szybko włączył się do ruchu socjalistyczno-niepodległościowego. Przystąpił wtedy do tworzącej się Polskiej Partii Socjalistycznej, redagował konspiracyjne pismo „Przedświt”. Szybko zdobywał poparcie działaczy, zwłaszcza po przetrzebieniu szeregów PPS przez carską policję w 1894 roku. Zajął się wtedy finansami, zdobywał fundusze na dalszą działalność partii. W roku 1896 wyjechał do Londynu, gdzie wraz z Ignacym Daszyńskim i Ignacym Mościckim reprezentował Polskę na kongresie Międzynarodówki Socjalistycznej

Po powrocie do kraju wziął ślub z Marią Juszkiewicz. Ponieważ należała ona do Kościoła ewangelicko-augsburskiego, Piłsudski był zmuszony do zmiany wyznania. Jesienią 1899 roku przeniósł się wraz z żoną do Łodzi, gdzie rozpoczął wydawanie pisma „Robotnik”. W lutym 1900 roku został aresztowany i osadzony w warszawskiej Cytadeli. Zaczął tam symulować chorobę psychiczną, dzięki czemu trafił do szpitala w Petersburgu. Udało mu się stamtąd zbiec do Galicji, znajdującej się po zaborem austriackim. Ucieczka zyskała mu uznanie PPS-owców. Piłsudski przejął faktyczną kontrolę nad partią i rozpoczął jej energiczną reorganizację. Po raz pierwszy utworzył bojówki, podporządkowując je Aleksandrowi Prystorowi. Oddziały te zostały następnie przekształcone w Organizację Spiskowo-Bojową. W 1902 roku rozpoczęto też wydawanie pisma „Walka”. 


Rewolucja 1905 roku

Po wybuchu wojny rosyjsko-japońskiej Piłsudski zdecydował się na podróż do Japonii, chcąc wykorzystać problemy caratu. Zaoferował usługi wywiadowcze i dywersyjne w zamian za poparcie niepodległości Polski na konferencji pokojowej. Misja nie powiodła się na skutek równoczesnej wizyty Romana Dmowskiego, który przedstawił PPS jako organizację marginesową. W 1905 roku wybuchła rewolucja w Rosji. PPS włączyła się do działań zbrojnych. „Bojowcy” Piłsudskiego angażowali się w zamieszki uliczne, przeprowadzali zamachy na carskich urzędników i szpiclów, ataki na carskie posterunki oraz akcje ekspropriacyjne. W roku 1906 doszło do rozłamu w szeregach PPS, która rozpadła się na internacjonlistyczną Lewicę i niepodległościową Frakcję Rewolucyjną. Piłsudski objął kierownictwo tej drugiej partii. Rewolucja nie miała jednak szans powodzenia. By zakończyć działalność bojową efektownym wyczynem, Piłsudski zdecydował o ataku na przewożący kasę carską pociąg. Do akcji doszło pod Bezdanami; w brawurowym napadzie PPS zdobyła 200–300 tysięcy rubli. W czasie wygasania rewolucji w roku 1908, Piłsudski zdecydował o utworzeniu ponadpartyjnej organizacji zbrojnej, mającej na celu odzyskanie niepodległości. Powstał wtedy Związek Walki Czynnej pod kierownictwem Kazimierza Sosnkowskiego.


Wybuch I wojny światowej

Przed I wojną światową Piłsudski uważał, że Polacy powinni oprzeć się o państwa centralne i walczyć z Rosją. Opierał się na przekonaniu, że w Austro-Węgrach, gdzie Polacy mieli pełne prawa obywatelskie i reprezentację w parlamencie, łatwiej będzie wybić się na niepodległość. W 1914 roku, po wybuchu I wojny światowej, oddziały wierne Piłsudskiemu przystąpiły do energicznego działania. W porozumieniu z rządem austriackim rozpoczęto werbunek do Pierwszej Kompanii Kadrowej. Na czele swoich żołnierzy Piłsudski wkroczył na teren zaboru rosyjskiego, licząc na wybuch powstania. Zamiary te nie powiodły się; ludność Kielecczyzny ignorowała wezwania do walki. Mimo początkowej decyzji władz austriackich o rozwiązaniu polskich oddziałów, Piłsudskiemu udało się utrzymać w mocy postanowienia dotyczące utworzenia formacji zbrojnych. W sierpniu 1914 roku utworzono Legiony Polskie, a już dwa miesiące później doszło do ich pierwszego starcia z Rosjanami. W październiku tego samego roku Piłsudski rozpoczął tworzenie Polskiej Organizacji Wojskowej, konspiracyjnej siły zbrojnej, działającej we wszystkich trzech zaborach. Jednocześnie nawiązał porozumienie z endeckim Naczelnym Komitetem Narodowym, dzięki czemu możliwe stało się zjednoczenie wysiłków organizacji walczących o niepodległość Polski.


Legiony Polskie

Jesienią 1915 roku trzy brygady Legionów wzięły udział w zaciętej bitwie pod Kostiuchnówką. Za cenę wielkich strat uniemożliwiono Rosjanom przerwanie frontu. Tak państwa centralne, jak też ententa, zaczęły postrzegać Polaków jako liczącą się w wojnie siłę. Dwudziestego dziewiątego lipca 1916 roku, aby wymóc na Austriakach ustępstwa w sprawie niepodległości, Piłsudski podał się do dymisji jako dowódca Legionów. Wielu jego współpracowników również zdecydowało się na odejście z armii. Chcąc zachować kontrolę nad Legionami, państwa centralne zdecydowały się na utworzenie państwa polskiego. W „akcie 5 listopada” Austro-Węgry i Niemcy zapowiedziały utworzenie Królestwa Polskiego z ziem odebranych Rosji. To z kolei skłoniło państwa ententy do wywarcia presji na rząd carski, który również obiecał Polakom niezależność. W 1916 roku, po ciężkiej chorobie, Piłsudski powrócił do religii katolickiej. Ze względu na sytuację polityczną, znów stał się cenionym współpracownikiem Niemców – wraz z generał-gubernatorem Beselerem rozpoczął organizację polskiej armii, mającej walczyć u boku państw centralnych. Wszedł w skład Tymczasowej Rady Stanu, pierwszej namiastki polskiego rządu. By TRS uzyskała władzę militarną, podporządkował jej POW. Wybuch rewolucji w Rosji zmienił całkowicie dotychczasowe sojusze polityczne polskich socjalistów niepodległościowych. Piłsudski uznał, że jeden z wrogów Polski został wyeliminowany i należy się przygotować na wyzwolenie z zależności od państw centralnych. Podjął decyzję o odmowie przysięgi na wierność cesarzom Niemiec i Austrii (mimo że wcześniej uzgodniono jej rotę). Doprowadziło to do tzw. kryzysu przysięgowego. Legiony polskie zostały internowane, a Piłsudski aresztowany i osadzony w Magdeburgu. Państwa centralne usiłowały go skłonić do podpisania dokumentu, w którym oświadczał, że nie będzie działał na szkodę Niemiec, jednakże ta próba nie powiodła się. W listopadzie 1918 roku, gdy niepodległość Polski stawała się faktem, a w Berlinie wybuchła rewolucja listopadowa, Piłsudski został zwolniony z więzienia. Prawdopodobnie zawdzięczał to układowi z wywiadem niemieckim, który chciał wykorzystać go do stłumienia nastrojów wyzwoleńczych. Zakładając prawdziwość tej wersji, można przypuszczać, że od początku zamierzał wymanewrować swoich „opiekunów” i objąć władzę odradzającej się Polski.


Objęcie władzy w odradzającej się Polsce

Po przyjeździe do Warszawy 10 listopada 1918 roku, Piłsudski został szybko poinformowany o sytuacji w kraju. W ciągu następnych dni władzę w jego ręce złożyły Rada Regencyjna Królestwa Polskiego oraz Tymczasowy Rząd Ludowy Republiki Polskiej. Po utworzeniu rządu Moraczewskiego, Piłsudski piastował w nim stanowisko ministra spraw wojskowych. Szybko porzucił ten urząd, przejmując pełnię władzy i ogłaszając się Naczelnikiem Państwa. Zawarł porozumienie z Komitetem Narodowym Polskim Dmowskiego, pozwalając by ten reprezentował rząd polski przed zachodnimi mocarstwami. W 1919 roku powierzył utworzenie rządu Ignacemu Paderewskiemu. 


Wojna z ZSRR

Gdy w roku 1920 wybuchła wojna polsko-bolszewicka, Piłsudski otrzymał najwyższy stopnień wojskowy w polskiej armii – rangę marszałka. Był twórcą planu „wyprawy wileńskiej”, która zakończyła się zajęciem stolicy Litwy przez wojska polskie. Następnie, po zawarciu układu z ukraińskim atamanem Semenem Petlurą, uderzył na Kijów. Gdy wojska radzieckie pod dowództwem Tuchaczewskiego i Budionnego rozpoczęły ofensywę, podjął decyzję o wycofywaniu się na zachód. Utracono Kijów i Wilno. W momencie, gdy Armia Czerwona stała pod Warszawą, Piłsudski, wspólnie z generałami Rozwadowskim, Sosnowskim i Weygandem, opracował plan uderzenia znad Wieprza na odsłonięte skrzydło wojsk radzieckich. Doszło do bitwy warszawskiej, w której Armia Czerwona został rozbita. Kolejne uderzenie znad Niemna zapewniło Polakom zwycięstwo. Po podpisaniu pokoju w Rydze w 1921 roku unormowano stosunki z ZSRR, a polska polityka zagraniczna uległa ustabilizowaniu.


II Rzeczpospolita

Uchwalona przez sejm pierwszej kadencji konstytucja marcowa bardzo ograniczyła kompetencje Piłsudskiego jako głowy państwa. W grudniu 1922 roku, po zamachu na pierwszego prezydenta Polski Gabriela Narutowicza, Piłsudski wycofał się z czynnej polityki. W kraju nastąpił okres destabilizacji polityki – upadały kolejne rządy. Piłsudski podjął decyzję o przeprowadzeniu wojskowego zamachu stanu. W maju 1926 roku na czele wiernych mu oddziałów wojskowych wyruszył na Warszawę. Początkowo nie liczył się z możliwością walki zbrojnej, szybko jednak okazało się, że legalny rząd nie ma zamiaru ustąpić. Doszło do starć na ulicach, w których zginęło około 380 osób. Przewrót odbył się przy znacznym poparciu ludności Polski, lecz wbrew obowiązującemu prawu. Po przewrocie majowym Piłsudski ustanowił autorytarne rządy, tzw. sanację, między innymi wprowadzając ograniczoną cenzurę polityczną. W tworzonych przez niego rządach starał się uwzględniać wiele orientacji politycznych. W 1928 roku sformował Bezpartyjny Blok Współpracy z Rządem, grupę, która skupiała tak prawicowych, jak i lewicowych polityków popierających rządy sanacyjne. W 1930 roku Piłsudski rozkazał uwięzienie swoich przeciwników politycznych, w tym Wincentego Witosa i Wojciecha Korfantego. Aresztowanych przetrzymywano bez wyroku sądowego i przedstawienia zarzutów w bardzo ciężkich warunkach na terenie twierdzy Brzeskiej. Sam Piłsudski na skutek złego stanu zdrowia (rak wątroby) myślał już o ponownym wycofaniu się z polityki.
W momencie, gdy do władzy w Niemczech doszedł Adolf Hitler, Piłsudski dostrzegł zagrożenie. Próbował skłonić Francję do wspólnego prewencyjnego ataku, gdyby Niemcy rozpoczęli zbrojenia. Nie udało się jednak uzyskać pomocy mocarstw zachodnich. Piłsudski zawarł więc w 1934 roku dziesięcioletni pakt o nieagresji z rządem Hitlera


Ostatnie lata

Tymczasem w kraju nadal stosowano silne restrykcje wobec opozycji. Fakt zamordowania ministra Bronisława Pierackiego posłużył jako pretekst do utworzenia decyzją prezydenta Mościckiego obozu w Berezie Kartuskiej. Przetrzymywano tam najbardziej niebezpiecznych wrogów sanacji. Ponadto w kwietniu 1935 roku obóz sanacyjny uchwalił nową konstytucję, nadającą prezydentowi bardzo duże uprawnienia. Była ona pisana z myślą o Piłsudskim, ten jednak nie doczekał objęcia władzy. Dwunastego maja 1935 roku Józef Piłsudski zmarł w warszawskim Belwederze. Pogrzeb Marszałka stał się wielką demonstracją patriotyczną, w której wzięły udział wszystkie siły polityczne. Serce Piłsudskiego złożono w Wilnie, zaś jego ciało na Wawelu.

 

Opracował Ziemowit Karłowicz