Prawosławna cerkiew pw. Przemienienia Pańskiego w Lublinie

Cerkiew pw. Przemienia Pańskiego (Spasa) to pierwszy prawosławny sobór, który powstał w 1447 roku w Lublinie. Pierwsza cerkiew była wykonana z drewna. Następna, murowana, została wystawiona w 1607 roku i poświęcona w 1633 roku. W XVII wieku cerkiew przechodziła kilkakrotnie z rąk prawosławnych do unitów i na odwrót, co zadecydowało o licznych przebudowach i zmianie wystroju świątyni.

 
 


Spis treści:
1. Lokalizacja
2. Funkcja
3. Historia
4. Kalendarium
5. Opis
6. Wnętrze cerkwi
7. Otoczenie
8. Odkrycia archeologiczne
9. Literatura



Lokalizacja

Cerkiew Przemienienia Pańskiego znajduje się przy ulicy Ruskiej 15, w niedalekim sąsiedztwie dworca PKS. 

 

 

 

 

 

 

 

 



Funkcja

Obecnie cerkiew pełni funkcję katedralną dla prawosławnej parafii pw. Przemienienia Pańskiego w Lublinie, w której skład wchodzą dwie inne świątynie: kaplica pw. Świętych Niewias Niosących Wonność, znajdująca się na cmentarzu przy ulicy Lipowej, oraz kaplica pw. Podwyższenia Krzyża Pańskiego przy ulicy Dolińskiego.



Historia

W czasach nowożytnych Lublin położony był na szlaku, którym odbywał się ruch tranzytowy z Zachodu na Wschód. Dzięki temu miasto stało się ważnym ośrodkiem handlowym i przyczyniło się do osiedlenia w Lublinie kupców, m.in. z ziem ruskich. Na potrzebę kolonii Rusinów w 1447 roku powstała drewniana cerkiew pw. Przemienienia Pańskiego (Spasa) ufundowana przez księżną kijowską Marię Iwanowną. Nowo powstała światynia została przyłączona do diecezji chełmskiej, wchodzącej w skład metropolii kijowskiej, podległej patriarsze Konstantynopola.
Są jednak podstawy aby sądzić, że cerkiew ta istniała już wcześniej, ponieważ w dokumencie-darowiźnie księcia Jurija Czartoryjskiego z 1599 roku mówi się, iż cerkiew ta jest „...z wieków dawnych fundowana i zbudowana”, a więc w końcu XVI wieku tradycję cerkiewną w Lublinie mierzono już wiekami.
Z dokumentu metropolity kijowskiego Michała Rahozy dla bractwa lubelskiego z roku 1594 dowiadujemy się, że cerkiew Przemienienia Pańskiego znajdowała się „...na Czwartku, na górze przy gościńcu Litewskim i Ruskim”.

O wiele dokładniej możemy odtworzyć dzieje lubelskiej cerkwi w XVI wieku. Tego właśnie okresu w dziejach cerkwi dotyczą cztery oryginalne rękopiśmienne księgi przechowywane w Archiwum Państwowym w Lublinie, dotyczące głównie spraw majątkowych. Dowiadujemy się z nich m.in., że istniał spór między parafią prawosławną a proboszczem kościoła katolickiego pw. św. Mikołaja na Czwartku o łan ziemi położonej między cerkwią a kościołem. Właśnie z tych dokumentów znamy imiona proboszczów Spaso-Preobrażeńskiej cerkwi w XVI wieku. Pierwszym z wymienionych duchownych jest Hrihorij.
W latach 1560–1573 przy cerkwi wybudowano monaster, a 15 stycznia 1586 roku powstało pierwsze bractwo cerkiewne, założone przez prawosławnych mieszczan. Było ono jednym z pierwszych bractw w Rzeczpospolitej. Zostało zorganizowane na wzór najstarszych bractw cerkiewnych – lwowskiego (1439) i wileńskiego (1458). Jego działalność nie ograniczała się wyłącznie do sfery religinej. Bractwo założyło m.in. przytułek dla ubogich, szpital i szkołę bracką. Później stało się najprężniejszym obok monasterów ośrodkiem oporu przeciw narzucaniu unii.
Koniec XVI wieku przyniósł znaczące zmiany w sytuacji Cerkwi prawosławnej. W 1596 roku w Brześciu została zawarta unia kościelna, czyli przyłączenie Cerkwi prawosławnej w Rzeczpospolitej do Kościoła katolickiego. Jednym z inicjatorów unii był król Zygmunt III; udzielił on Kościołowi katolickiemu i unitom wszechstronnego wsparcia, zaś Cerkiew prawosławna była częstokroć prześladowana.
Proboszczami lubelskiej cerkwi byli wówczas wybitni duchowni, jak np. Piotr Passki, który napisał księgę objaśnień i pouczeń dla ludu, czy jego młodszy syn Sawa, który dokonał nowego przekładu zbioru kanonów cerkiewnych, najbardziej zgodnych z greckim, a była to pierwsza taka próba w metropolii kijowskiej. Dzięki autorytetowi, jaki posiadał Sawa Passki, do lubelskiego bractwa w 1601 roku wstąpiło wielu przedstawicieli znakomitych ruskich rodów, m.in. książęta Konstanty Ostrogski, Hryhorij Sanguszko-Kaszyrski, Akim Korecki, Paweł Drucki-Lubecki, Jurij Czartoryjski, Hrihorij Czetwertyński. Zaś bracia Ostrogscy przekazali wówczas, jako dar dla lubelskiej cerkwi, ikonę Matki Boskiej, zwaną później „Lubelską”.
W 1587 roku w wyniku pożaru zaprószonego przez prześladowców prawosławia, cerkiew została doszczętnie zniszczona. Ocalał jedynie ikonostas. Budowę nowej rozpoczęto już w następnym roku, nie wiadomo jednak, kiedy ją ukończono. W owym czasie cerkiew w Lublinie najprawdopodobniej jednak istniała, gdyż znamy imiona proboszczów z tego okresu aż do roku 1604. Fakt istnienia cerkwi w Lublinie na początku XVII wieku (około 1620 roku) potwierdza również autor monografii Lublina W. Zieliński, który pisze: „[...] a rozszalały motłoch równocześnie napadł także na cerkiew grecką, wznoszącą się przy Słomianym Rynku i wielce ją uszkodził [...] z czasem uległa [cerkiew] zupełnemu zniszczeniu". Być może była to jednak cerkiew monasterska, gdyż w nowej kronice cerkiewnej (stara nie zachowała się do naszych czasów) znajduje się informacja o tym, iż w latach 1560–1573 przy cerkwi Przemienienia Pańskiego zbudowano niewielki monaster. Być może cerkiew, której budowę rozpoczęto w roku 1588 spłonęła na początku XVII wieku, jak to sugeruje jeden z autorów. Budowa kolejnej cerkwi z inicjatywy bractwa trwała w latach 1607–1633.
Pojawiły się wtedy próby przejęcia cerkwi przez unitów popieranych przez Kościół katolicki i władze miasta. Próbując przejąć cerkiew, unici wielokrotnie sądzili się z prawosławnymi w lubelskim Trybunale.
W marcu 1633 roku odbywał się w Krakowie sejm koronacyjny, na którym nowo wybrany król Władysław IV uznał istnienie Cerkwi prawosławnej, wyraził zgodę na odrodzenie hierarchii, wydał wiele przywilejów potwierdzających prawa prawosławnych. Dwa z nich dotyczyły cerkwi lubelskiej. W pierwszym król wyłączał lubelską parafię spod jurysdykcji unickiego biskupa chełmskiego, w drugim zaś obiecywał osobistą opiekę nad lubelską cerkwią. Na ich podstawie zatwierdzony wówczas przez króla nowy metropolita kijowski, Piotr Mohyła, jeden z najwybitniejszych hierarchów na katedrze kijowskiej, wracając prawdopodobnie z Krakowa do Kijowa, zajechał do Lublina i 5 (lub 15) marca 1633 roku wyświęcił nową murowaną cerkiew Przemienienia Pańskiego. Niedługo potem cerkiew przeszła w ręce unitów, co zostało usankcjonowane w roku 1638 przez króla Władysława IV.
Niemal przez cały XVII wiek cerkiew kilka razy przechodziła z rąk prawosławnych do unitów i odwrotnie. Pod koniec XVII wieku unici przejęli ostatnie cerkwie. W Lublinie większość parafian oraz mnisi miejscowego monasteru przyjęli unię dopiero w 1695 roku.
Po roku 1695 przy cerkwi Przemienienia Pańskiego w Lublinie zaczęła działać parafia unicka, wchodząca w skład unickiej diecezji chełmskiej oraz klasztor oo. bazylianów. Natomiast w roku 1752 powstało przy tej parafii bractwo pod wezwaniem św. Onufrego. Przez okres unicki postępowały procesy latynizacyjne i polonizacyjne. W wystroju cerkwi pojawiło się wiele elementów zachodnich, jak łacińskie ołtarze boczne, organy, dzwoneczki; dominował też język polski. Po upadku powstania styczniowego, któremu poparcia udzieliła m.in. część duchowieństwa unickiego, dekretem carskim z 1864 roku zostały zlikwidowane wszystkie klasztory bazyliańskie w Królestwie Polskim, w tym także lubelski klasztor św. Onufrego. Ostatecznie w rękach unitów cerkiew znajdowała się do 1875 roku. Nieco wcześniej przeprowadzono remont cerkwi, likwidując elementy łacińskie. W kolejnych latach ks. M. Kolenkowski przywrócił wschodni charakter obrzędowości i nabożeństw, przygotowując wiernych do powrotu do prawosławia.
11 maja 1875 roku parafia weszła w skład nowo powstałej prawosławnej diecezji warszawsko-chełmskiej.
W 1881 roku dokonano generalnego remontu cerkwi, usuwając ostatnie ślady latynizacji. W październiku 1882 roku przy parafii reaktywowano bractwo cerkiewne i założono niewielką szkółkę. Ówczesny proboszcz, ks. Włodzimierz Tatarów założył także dużą bibliotekę, która w 1911 roku stała się biblioteką publiczną. Cerkiew Przemienienia Pańskiego otrzymała w tym okresie wiele cennych darów, m.in. od patriarchy jerozolimskiego Damiana (kopię jerozolimskiej ikony Bogurodzicy, krzyż z cząstką Krzyża Pańskiego i fragment kamienia z Golgoty), metropolity kijowskiego Filoteja i cara Aleksandra II.
Podczas I wojny światowej do Rosji wywieziono część wyposażenia cerkwi lubelskiej, m.in. lubelską ikonę Matki Boskiej, kopię jerozolimskiej ikony Matki Boskiej, a także cenny Ewangeliarz, osiem dzwonów i wiele innych utensyliów. Nic z tych przedmiotów nie powróciło do lubelskiej cerkwi i dalsze ich losy nie są znane.
Po I wojnie światowej cerkiew prawosławna traktowana była jako pozostałość zaborów, toteż prawosławnym odebrano większość cerkwi oraz wiele nieruchomości (w tym jeden z cmentarzy). W dyspozycji prawosławnych pozostała jedynie cerkiew Przemienienia Pańskiego i kaplica na cmentarzu. Jednak równocześnie osiedliła się w Lublinie grupa emigrantów z Rosji i Ukrainy, uciekających przed bolszewikami. Życie religijne zaczęło odradzać się od roku 1920, gdy do Lublina przybył duchowny prawosławny. Zaistniała konieczność uzupełnienia wyposażenia cerkwi i utensyliów cerkiewnych, które wywieziono do Rosji. Szczególnie bolesna była utrata cudownej ikony Matki Boskiej, lecz pewnego dnia dwaj parafianie zobaczyli na targu w Lublinie podobną ikonę i kupili ją. Później okazało się, że była to wierna kopia cudownej ikony, która przed wojną znajdowała się w soborze na placu Litewskim. Kopia ta zajęła miejsce oryginału w cerkwi Przemienienia Pańskiego.
W 1921 roku przy parafii utworzono Prawosławne Towarzystwo Dobroczynności, którego zadaniem było udzielanie pomocy ubogim i sierotom. Odrodziło się również bractwo cerkiewne. Od roku 1927 w Lublinie działał także oddział Ukraińskiego Komitetu Centralnego, który organizował życie towarzyskie i kulturalne osiadłej tu emigracji ukraińskiej, w większości prawosławnej.
Podczas II wojny światowej w 1940 roku lubelska parafia weszła w skład odrodzonej prawosławnej diecezji chełmsko-podlaskiej, której zwierzchnikiem został arcybiskup Iłarion, natomiast po zakończeniu wojny parafia lubelska weszła w skład archidiecezji warszawsko-bielskiej.
W okresie powojennym kilkakrotnie przeprowadzono remont cerkwi, a w latach 1986–1992 dokonano renowacji zabytkowego ikonostasu. Wybudowano także nowy dom parafialny przy cerkwi. W latach 70. cerkiew została okradziona. Zginęło kilkadziesiąt cennych ikon, wśród których najstarsze pochodziły z XVII wieku.
Parafia prawosławna szybko zaczęła się rozwijać. Istnieje znakomity chór parafialny kierowany przez Włodzimierza Wołosiuka. W 1985 roku rozpoczęło w Lublinie działalność Bractwo Młodzieży Prawosławnej, a w 1993 roku, po raz kolejny, odrodziło się bractwo cerkiewne pod patronatem św. męczennika Atanazego Brzeskiego. Od 1956 roku działa również w Lublinie koło Ukraińskiego Towarzystwa Społeczno-Kulturalnego (obecnie Związek Ukraińców w Polsce), skupiające w dużej części prawosławnych Ukraińców. Wiosną każdego roku w lubelskiej cerkwi służona jest panachida za ukraińskiego wieszcza Tarasa Szewczenkę, a jesienią za cara Rosji Mikołaja II i jego rodzinę – zamordowanych przez bolszewików. Od 1992 roku ukazuje się pismo poświęcone życiu wspólnoty prawosławnej.
Przełomem był rok 1989, kiedy cerkiew Przemienienia Pańskiego, po raz pierwszy w swej historii, stała się katedrą biskupa diecezjalnego, a arcybiskupem diecezji lubelsko-chełmskiej został Abel (Popławski).



Kalendarium

1447 – budowa drewnianej cerkwi;
1560–1573 – budowa monasteru przy cerkwi; 
15 stycznia 1586 – powstanie bractwa cerkiewnego założonego przez prawosławnych mieszczan;
1587 – pożar drewnianej cerkwi;
1588 – rozpoczęcie budowy murowanej cerkwi;
1633 – poświęcenie cerkwi Przemienienia Pańskiego przez metropolitę kijowskiego Piotra Mohyłę;
1695 – przejęcie cerkwi przez unitów z zakonem bazylianów;
1875 – cerkiew wraca do wyznawców prawosławia;
1920 – przybycie duchownego prawosławnego, po I wojnie odradzanie się życia prawosławnego w Lublinie;
1989 – cerkiew Przemienienia Pańskiego staje się katedrą biskupa diecezjalnego.



Opis

plan cerkwiCerkiew Przemienienia Pańskiego jest budowlą orientowaną, z lekkim odchyleniem na południe. Świątynia jest jednonawowa, założona na planie prostokąta, z prezbiterium zakończonym absydą. Od strony zachodniej – wieża na planie kwadratu, nakryta masywną, cebulastą kopułą. Renesansowe detale architektoniczne przy prezbiterium przypominają dekoracje szczytu kościoła dominikanów. Może to świadczyć, że jednym z budowniczych świątyni był któryś z lubelskich muratorów.

 

 

 



Wnętrze cerkwi

wnetrze cerkwiZe względu na wagę historyczną, jak i religijną obiektu, wejście nawet na teren otoczony murem jest niemożliwe. Dostać się do cerkwi można jedynie w czasie nabożeństw odprawianych w katedrze, gdyż przez resztę czasu furta jest zamknięta. Wiedzę o wyglądzie wspaniałego wnętrza świątyni możemy więc uzyskać jedynie z nielicznych opublikowanych zdjęć i jeszcze skromniejszych źródeł pisanych.
Wnętrze cerkwi jest zunifikowane, jednonawowe. Część prezbiterialna oddzielona od nawy dwoma potężnymi filarami i ikonostasem. W części zachodniej znajduje się wieża, w której mieści się kruchta.
Podziwiając wnętrze cerkwi, należy zwrócić uwagę na wspaniałą ikonę Matki Bożej, która swoją historią sięga czasów Cyryla i Metodego, którzy to w IX wieku przywieźli relikt na Morawy. Po śmierci braci w obawie przed prześladowaniami ze strony rzymskokatolickich misjonarzy, wywieziono ikonę na Ruś. Na przełomie XVI i XVII wieku bracia Konstanty i Iwan Ostrogscy przekazali ikonę w darze cerkwi Przemienienia Pańskiego w Lublinie. O znaczeniu, jakie ikona miała dla lubelskiej społeczności prawosławnej, świadczą drogocenne ozdoby i złocenia, którymi została okryta Matka Boża. W 1915 roku podczas działań wojennych prawosławni mieszkańcy Lublina uciekając w głąb Rosji, wywieźli ze sobą część wyposażenia cerkwi, a lubelska ikona Matki Bożej znalazła się w monasterze Czudow w Moskwie. Dziś w cerkwi możemy oglądać jedynie kopię wspaniałej ikony, ponieważ oryginał zaginął w Rosji.

ikonaIkonostas cerkwi utrzymany jest w późnorenesansowym charakterze. Zabytek jest dwukondygnacyjny, w dolnej partii pięcioosiowy, w górnej dziewięcioosiowy, zwieńczony pięcioma kartuszami umieszczonymi obok siebie. Korynckie kolumienki oddzielające pola, przewiązane są w 1/3 wysokości i stoją na postumentach wspartych na konsolach. Ornamenty okuciowe i kartuszowe, motyw winnej latorośli, fantastyczne delfiny rozmieszczone są w sposób stosowany w całym ówczesnym snycestwie. Przyjęte datowanie ikonostasu jest prawdopodobne, aczkolwiek nie można stwierdzić czy został on wykonany przez lokalnych snycerzy, czy realizacja została zlecona artyście spoza Lublina.
Pięknie zdobiony i złocony ikonostas jest dokumentem styku kultur Wschodu i Zachodu, łącząc bizantyński program ikonograficzny z dekoracją zachodniej sztuki późnorenesansowej.
Za ikonostasem znajduje się niewielka część kapłańska z dwiema zakrystiami po obu stronach. 



Otoczenie

plan cerkwiTeren cerkiewny wyznacza wysoki mur, do którego przylegają poszczególne budowle: plebania, kancelaria, budynek mieszkalny. Całość tworzy zbitą bryłę, do której wnętrza można się dostać jedynie przez południową furtę. W skład zespołu cerkiewnego wchodzi również dom biskupa znajdujący się po drugiej stronie ulicy.

 

 

 



Odkrycia archeologiczne

Krypty odsłonięte pod prezbiteriumPodziemne krypty
W czasie trwania prac wykopaliskowych związanych z naprawą i izolacją fundamentu cerkwi odkryto sześć podziemnych pomieszczeń. Krypty znajdują się w północno-wschodniej części świątyni, oraz po obydwu stronach wieży. To odkrycie zadziwia nas fazowością budowy poszczególnych krypt, o czym świadczy stosowanie różnych materiałów: kamień wapienny na paskowo-wapiennej zaprawie w pierwszej fazie i cegły o różnej wielkości w fazie drugiej.
Wiemy, że krypty w północno-wschodniej części były starsze od kamiennej cerkwi, zaś pozostałe pomieszczenia powstały już po wzniesieniu wieży. W kryptach odkryto szczątki ludzkie, z czego wynika, że służyły jako miejsce pochówku. Z przekazów wiemy jednak, że przynajmniej jedna z nich pełniła funkcję skarbca.
Cmentarz
Po północnej stronie cerkwi, w obrębie murów, znaleziono relikty cmentarza przycerkiewnego. W
całości odsłonięto sześć grobów, zaś pięć innych zarejestrowano tylko w profilach
Ciała złożone były w drewnianych trumnach i chowane głową na zachód. W grobach nie znaleziono, żadnych ozdób, ani innych przedmiotów. Wyjątek stanowi jeden z pochówków, w którym przy szczątkach zmarłego znaleziono brązowy krzyż.
Brak jakichkolwiek możliwości zidentyfikowania zmarłych uniemożliwia stwierdzenie, czy pochówki składane były tylko przez Kościół prawosławny, czy również przez Kościół unicki. Istnienie cmentarza przycerkiewnego w XVI wieku potwierdzają źródła pisane.

 cmentarz - archeologiaRelikty grobli
Podczas wykonywania wykopów pod fundament nowej kancelarii w narożniku południowo-wschodnim i południowo-zachodnim odkryto warstwy drewnianych bali o średnicy 28 do 36 centymetrów. Nawarstwienia zalegające bezpośrednio nad balami zawierały ceramikę datowaną na wiek XVI. Układ bali i sposób ich stykania się świadczy o tym, iż znaleziono moszczenie ulicy. Teorię tę potwierdza znalezienie identycznego rozwiązania utwardzenia nawierzchni na ulicy Świętoduskiej, Zielonej i na Krakowskim Przedmieściu. Mimo tego istnieje duże prawdopodobieństwo, że bale te są reliktami grobli, gdyż z przekazów wynika, iż cerkiew znajdowała się na wzgórzu, które schodziło ku bagnistym terenom, otoczonym przez groble. Wzgórze, na którym wznosiła się cerkiew, stopniowo się osuwało aż zniknęło zupełnie, o czym też dowiadujemy się z przekazów.
Relikty murów
W trakcie wykopów pod fundamenty kancelarii, natrafiono także na relikty kilku kamienno-ceglanych i ceglanych murów. Szczątki te być może są pozostałościami monasteru, który w latach 1695–1864 był w rękach bazylianów, gdyż właśnie z tego okresu pochodzi znaleziony tu fragment pokrywki glinianego garnka na którym widnieje data „1762”. 
Zabytki ruchome
Wykopaliska prowadzone na terenach przyległych do cerkwi, oraz prace badawcze w podziemiach świątyni nie obfitowały w znaleziska przedmiotów codziennego użytku, czy przedmiotów kultowych. Jedynym miejscem gdzie znaleziono niewielką ich ilość były nawarstwienia przy cerkwi, gdzie odkryto fragmenty glinianych naczyń i kafli z szerokiego przedziału chronologicznego – od wczesnego średniowiecza po XIX–XX wiek.
 

Opracowanie: Ola Sawa, Karolina Kuchcińska, Anna Wójtowicz
Redakcja: Monika Śliwińska


Literatura

Gawarecki H., Gawdzik C., Lublin, Warszawa 1959.
Kuprianowicz G., Roszczenko M., Cerkiew prawosławna Przemienienia Pańskiego w Lublinie, Lublin 1993.
Kurzątkowski M., Zabytki późnorenesansowego snycerstwa dekoracyjnego Ziemi Lubelskiej, „Studia i Materiały Lubelskie”, t. 1, Lublin 1963.
Mitrus E., Cerkiew Prawosławna Przemienienia Pańskiego w Lublinie w Świetle Wyników Nadzorów Archeologicznych, „Lubelszczyzna” 1996, nr 2.

Prawosławna cerkiew pw. Przemienienia Pańskiego w Lublinie

Cerkiew pw. Przemienia Pańskiego (Spasa) to pierwszy prawosławny sobór, który powstał w 1447 roku w Lublinie. Pierwsza cerkiew była wykonana z drewna. Następna, murowana, została wystawiona w 1607 roku i poświęcona w 1633 roku. W XVII wieku cerkiew przechodziła kilkakrotnie z rąk prawosławnych do unitów i na odwrót, co zadecydowało o licznych przebudowach i zmianie wystroju świątyni.

 
 

Spis treści:
1. Lokalizacja
2. Funkcja
3. Historia
4. Kalendarium
5. Opis
6. Wnętrze cerkwi
7. Otoczenie
8. Odkrycia archeologiczne
9. Literatura

Lokalizacja

Cerkiew Przemienienia Pańskiego znajduje się przy ulicy Ruskiej 15, w niedalekim sąsiedztwie dworca PKS. 

 

 

 

 

 

 

 

 


Funkcja

Obecnie cerkiew pełni funkcję katedralną dla prawosławnej parafii pw. Przemienienia Pańskiego w Lublinie, w której skład wchodzą dwie inne świątynie: kaplica pw. Świętych Niewias Niosących Wonność, znajdująca się na cmentarzu przy ulicy Lipowej, oraz kaplica pw. Podwyższenia Krzyża Pańskiego przy ulicy Dolińskiego.


Historia

W czasach nowożytnych Lublin położony był na szlaku, którym odbywał się ruch tranzytowy z Zachodu na Wschód. Dzięki temu miasto stało się ważnym ośrodkiem handlowym i przyczyniło się do osiedlenia w Lublinie kupców, m.in. z ziem ruskich. Na potrzebę kolonii Rusinów w 1447 roku powstała drewniana cerkiew pw. Przemienienia Pańskiego (Spasa) ufundowana przez księżną kijowską Marię Iwanowną. Nowo powstała światynia została przyłączona do diecezji chełmskiej, wchodzącej w skład metropolii kijowskiej, podległej patriarsze Konstantynopola.
Są jednak podstawy aby sądzić, że cerkiew ta istniała już wcześniej, ponieważ w dokumencie-darowiźnie księcia Jurija Czartoryjskiego z 1599 roku mówi się, iż cerkiew ta jest „...z wieków dawnych fundowana i zbudowana”, a więc w końcu XVI wieku tradycję cerkiewną w Lublinie mierzono już wiekami.
Z dokumentu metropolity kijowskiego Michała Rahozy dla bractwa lubelskiego z roku 1594 dowiadujemy się, że cerkiew Przemienienia Pańskiego znajdowała się „...na Czwartku, na górze przy gościńcu Litewskim i Ruskim”.

O wiele dokładniej możemy odtworzyć dzieje lubelskiej cerkwi w XVI wieku. Tego właśnie okresu w dziejach cerkwi dotyczą cztery oryginalne rękopiśmienne księgi przechowywane w Archiwum Państwowym w Lublinie, dotyczące głównie spraw majątkowych. Dowiadujemy się z nich m.in., że istniał spór między parafią prawosławną a proboszczem kościoła katolickiego pw. św. Mikołaja na Czwartku o łan ziemi położonej między cerkwią a kościołem. Właśnie z tych dokumentów znamy imiona proboszczów Spaso-Preobrażeńskiej cerkwi w XVI wieku. Pierwszym z wymienionych duchownych jest Hrihorij.
W latach 1560–1573 przy cerkwi wybudowano monaster, a 15 stycznia 1586 roku powstało pierwsze bractwo cerkiewne, założone przez prawosławnych mieszczan. Było ono jednym z pierwszych bractw w Rzeczpospolitej. Zostało zorganizowane na wzór najstarszych bractw cerkiewnych – lwowskiego (1439) i wileńskiego (1458). Jego działalność nie ograniczała się wyłącznie do sfery religinej. Bractwo założyło m.in. przytułek dla ubogich, szpital i szkołę bracką. Później stało się najprężniejszym obok monasterów ośrodkiem oporu przeciw narzucaniu unii.
Koniec XVI wieku przyniósł znaczące zmiany w sytuacji Cerkwi prawosławnej. W 1596 roku w Brześciu została zawarta unia kościelna, czyli przyłączenie Cerkwi prawosławnej w Rzeczpospolitej do Kościoła katolickiego. Jednym z inicjatorów unii był król Zygmunt III; udzielił on Kościołowi katolickiemu i unitom wszechstronnego wsparcia, zaś Cerkiew prawosławna była częstokroć prześladowana.
Proboszczami lubelskiej cerkwi byli wówczas wybitni duchowni, jak np. Piotr Passki, który napisał księgę objaśnień i pouczeń dla ludu, czy jego młodszy syn Sawa, który dokonał nowego przekładu zbioru kanonów cerkiewnych, najbardziej zgodnych z greckim, a była to pierwsza taka próba w metropolii kijowskiej. Dzięki autorytetowi, jaki posiadał Sawa Passki, do lubelskiego bractwa w 1601 roku wstąpiło wielu przedstawicieli znakomitych ruskich rodów, m.in. książęta Konstanty Ostrogski, Hryhorij Sanguszko-Kaszyrski, Akim Korecki, Paweł Drucki-Lubecki, Jurij Czartoryjski, Hrihorij Czetwertyński. Zaś bracia Ostrogscy przekazali wówczas, jako dar dla lubelskiej cerkwi, ikonę Matki Boskiej, zwaną później „Lubelską”.
W 1587 roku w wyniku pożaru zaprószonego przez prześladowców prawosławia, cerkiew została doszczętnie zniszczona. Ocalał jedynie ikonostas. Budowę nowej rozpoczęto już w następnym roku, nie wiadomo jednak, kiedy ją ukończono. W owym czasie cerkiew w Lublinie najprawdopodobniej jednak istniała, gdyż znamy imiona proboszczów z tego okresu aż do roku 1604. Fakt istnienia cerkwi w Lublinie na początku XVII wieku (około 1620 roku) potwierdza również autor monografii Lublina W. Zieliński, który pisze: „[...] a rozszalały motłoch równocześnie napadł także na cerkiew grecką, wznoszącą się przy Słomianym Rynku i wielce ją uszkodził [...] z czasem uległa [cerkiew] zupełnemu zniszczeniu". Być może była to jednak cerkiew monasterska, gdyż w nowej kronice cerkiewnej (stara nie zachowała się do naszych czasów) znajduje się informacja o tym, iż w latach 1560–1573 przy cerkwi Przemienienia Pańskiego zbudowano niewielki monaster. Być może cerkiew, której budowę rozpoczęto w roku 1588 spłonęła na początku XVII wieku, jak to sugeruje jeden z autorów. Budowa kolejnej cerkwi z inicjatywy bractwa trwała w latach 1607–1633.
Pojawiły się wtedy próby przejęcia cerkwi przez unitów popieranych przez Kościół katolicki i władze miasta. Próbując przejąć cerkiew, unici wielokrotnie sądzili się z prawosławnymi w lubelskim Trybunale.
W marcu 1633 roku odbywał się w Krakowie sejm koronacyjny, na którym nowo wybrany król Władysław IV uznał istnienie Cerkwi prawosławnej, wyraził zgodę na odrodzenie hierarchii, wydał wiele przywilejów potwierdzających prawa prawosławnych. Dwa z nich dotyczyły cerkwi lubelskiej. W pierwszym król wyłączał lubelską parafię spod jurysdykcji unickiego biskupa chełmskiego, w drugim zaś obiecywał osobistą opiekę nad lubelską cerkwią. Na ich podstawie zatwierdzony wówczas przez króla nowy metropolita kijowski, Piotr Mohyła, jeden z najwybitniejszych hierarchów na katedrze kijowskiej, wracając prawdopodobnie z Krakowa do Kijowa, zajechał do Lublina i 5 (lub 15) marca 1633 roku wyświęcił nową murowaną cerkiew Przemienienia Pańskiego. Niedługo potem cerkiew przeszła w ręce unitów, co zostało usankcjonowane w roku 1638 przez króla Władysława IV.
Niemal przez cały XVII wiek cerkiew kilka razy przechodziła z rąk prawosławnych do unitów i odwrotnie. Pod koniec XVII wieku unici przejęli ostatnie cerkwie. W Lublinie większość parafian oraz mnisi miejscowego monasteru przyjęli unię dopiero w 1695 roku.
Po roku 1695 przy cerkwi Przemienienia Pańskiego w Lublinie zaczęła działać parafia unicka, wchodząca w skład unickiej diecezji chełmskiej oraz klasztor oo. bazylianów. Natomiast w roku 1752 powstało przy tej parafii bractwo pod wezwaniem św. Onufrego. Przez okres unicki postępowały procesy latynizacyjne i polonizacyjne. W wystroju cerkwi pojawiło się wiele elementów zachodnich, jak łacińskie ołtarze boczne, organy, dzwoneczki; dominował też język polski. Po upadku powstania styczniowego, któremu poparcia udzieliła m.in. część duchowieństwa unickiego, dekretem carskim z 1864 roku zostały zlikwidowane wszystkie klasztory bazyliańskie w Królestwie Polskim, w tym także lubelski klasztor św. Onufrego. Ostatecznie w rękach unitów cerkiew znajdowała się do 1875 roku. Nieco wcześniej przeprowadzono remont cerkwi, likwidując elementy łacińskie. W kolejnych latach ks. M. Kolenkowski przywrócił wschodni charakter obrzędowości i nabożeństw, przygotowując wiernych do powrotu do prawosławia.
11 maja 1875 roku parafia weszła w skład nowo powstałej prawosławnej diecezji warszawsko-chełmskiej.
W 1881 roku dokonano generalnego remontu cerkwi, usuwając ostatnie ślady latynizacji. W październiku 1882 roku przy parafii reaktywowano bractwo cerkiewne i założono niewielką szkółkę. Ówczesny proboszcz, ks. Włodzimierz Tatarów założył także dużą bibliotekę, która w 1911 roku stała się biblioteką publiczną. Cerkiew Przemienienia Pańskiego otrzymała w tym okresie wiele cennych darów, m.in. od patriarchy jerozolimskiego Damiana (kopię jerozolimskiej ikony Bogurodzicy, krzyż z cząstką Krzyża Pańskiego i fragment kamienia z Golgoty), metropolity kijowskiego Filoteja i cara Aleksandra II.
Podczas I wojny światowej do Rosji wywieziono część wyposażenia cerkwi lubelskiej, m.in. lubelską ikonę Matki Boskiej, kopię jerozolimskiej ikony Matki Boskiej, a także cenny Ewangeliarz, osiem dzwonów i wiele innych utensyliów. Nic z tych przedmiotów nie powróciło do lubelskiej cerkwi i dalsze ich losy nie są znane.
Po I wojnie światowej cerkiew prawosławna traktowana była jako pozostałość zaborów, toteż prawosławnym odebrano większość cerkwi oraz wiele nieruchomości (w tym jeden z cmentarzy). W dyspozycji prawosławnych pozostała jedynie cerkiew Przemienienia Pańskiego i kaplica na cmentarzu. Jednak równocześnie osiedliła się w Lublinie grupa emigrantów z Rosji i Ukrainy, uciekających przed bolszewikami. Życie religijne zaczęło odradzać się od roku 1920, gdy do Lublina przybył duchowny prawosławny. Zaistniała konieczność uzupełnienia wyposażenia cerkwi i utensyliów cerkiewnych, które wywieziono do Rosji. Szczególnie bolesna była utrata cudownej ikony Matki Boskiej, lecz pewnego dnia dwaj parafianie zobaczyli na targu w Lublinie podobną ikonę i kupili ją. Później okazało się, że była to wierna kopia cudownej ikony, która przed wojną znajdowała się w soborze na placu Litewskim. Kopia ta zajęła miejsce oryginału w cerkwi Przemienienia Pańskiego.
W 1921 roku przy parafii utworzono Prawosławne Towarzystwo Dobroczynności, którego zadaniem było udzielanie pomocy ubogim i sierotom. Odrodziło się również bractwo cerkiewne. Od roku 1927 w Lublinie działał także oddział Ukraińskiego Komitetu Centralnego, który organizował życie towarzyskie i kulturalne osiadłej tu emigracji ukraińskiej, w większości prawosławnej.
Podczas II wojny światowej w 1940 roku lubelska parafia weszła w skład odrodzonej prawosławnej diecezji chełmsko-podlaskiej, której zwierzchnikiem został arcybiskup Iłarion, natomiast po zakończeniu wojny parafia lubelska weszła w skład archidiecezji warszawsko-bielskiej.
W okresie powojennym kilkakrotnie przeprowadzono remont cerkwi, a w latach 1986–1992 dokonano renowacji zabytkowego ikonostasu. Wybudowano także nowy dom parafialny przy cerkwi. W latach 70. cerkiew została okradziona. Zginęło kilkadziesiąt cennych ikon, wśród których najstarsze pochodziły z XVII wieku.
Parafia prawosławna szybko zaczęła się rozwijać. Istnieje znakomity chór parafialny kierowany przez Włodzimierza Wołosiuka. W 1985 roku rozpoczęło w Lublinie działalność Bractwo Młodzieży Prawosławnej, a w 1993 roku, po raz kolejny, odrodziło się bractwo cerkiewne pod patronatem św. męczennika Atanazego Brzeskiego. Od 1956 roku działa również w Lublinie koło Ukraińskiego Towarzystwa Społeczno-Kulturalnego (obecnie Związek Ukraińców w Polsce), skupiające w dużej części prawosławnych Ukraińców. Wiosną każdego roku w lubelskiej cerkwi służona jest panachida za ukraińskiego wieszcza Tarasa Szewczenkę, a jesienią za cara Rosji Mikołaja II i jego rodzinę – zamordowanych przez bolszewików. Od 1992 roku ukazuje się pismo poświęcone życiu wspólnoty prawosławnej.
Przełomem był rok 1989, kiedy cerkiew Przemienienia Pańskiego, po raz pierwszy w swej historii, stała się katedrą biskupa diecezjalnego, a arcybiskupem diecezji lubelsko-chełmskiej został Abel (Popławski).


Kalendarium

1447 – budowa drewnianej cerkwi;
1560–1573 – budowa monasteru przy cerkwi; 
15 stycznia 1586 – powstanie bractwa cerkiewnego założonego przez prawosławnych mieszczan;
1587 – pożar drewnianej cerkwi;
1588 – rozpoczęcie budowy murowanej cerkwi;
1633 – poświęcenie cerkwi Przemienienia Pańskiego przez metropolitę kijowskiego Piotra Mohyłę;
1695 – przejęcie cerkwi przez unitów z zakonem bazylianów;
1875 – cerkiew wraca do wyznawców prawosławia;
1920 – przybycie duchownego prawosławnego, po I wojnie odradzanie się życia prawosławnego w Lublinie;
1989 – cerkiew Przemienienia Pańskiego staje się katedrą biskupa diecezjalnego.


Opis

plan cerkwiCerkiew Przemienienia Pańskiego jest budowlą orientowaną, z lekkim odchyleniem na południe. Świątynia jest jednonawowa, założona na planie prostokąta, z prezbiterium zakończonym absydą. Od strony zachodniej – wieża na planie kwadratu, nakryta masywną, cebulastą kopułą. Renesansowe detale architektoniczne przy prezbiterium przypominają dekoracje szczytu kościoła dominikanów. Może to świadczyć, że jednym z budowniczych świątyni był któryś z lubelskich muratorów.

 

 

 


Wnętrze cerkwi

wnetrze cerkwiZe względu na wagę historyczną, jak i religijną obiektu, wejście nawet na teren otoczony murem jest niemożliwe. Dostać się do cerkwi można jedynie w czasie nabożeństw odprawianych w katedrze, gdyż przez resztę czasu furta jest zamknięta. Wiedzę o wyglądzie wspaniałego wnętrza świątyni możemy więc uzyskać jedynie z nielicznych opublikowanych zdjęć i jeszcze skromniejszych źródeł pisanych.
Wnętrze cerkwi jest zunifikowane, jednonawowe. Część prezbiterialna oddzielona od nawy dwoma potężnymi filarami i ikonostasem. W części zachodniej znajduje się wieża, w której mieści się kruchta.
Podziwiając wnętrze cerkwi, należy zwrócić uwagę na wspaniałą ikonę Matki Bożej, która swoją historią sięga czasów Cyryla i Metodego, którzy to w IX wieku przywieźli relikt na Morawy. Po śmierci braci w obawie przed prześladowaniami ze strony rzymskokatolickich misjonarzy, wywieziono ikonę na Ruś. Na przełomie XVI i XVII wieku bracia Konstanty i Iwan Ostrogscy przekazali ikonę w darze cerkwi Przemienienia Pańskiego w Lublinie. O znaczeniu, jakie ikona miała dla lubelskiej społeczności prawosławnej, świadczą drogocenne ozdoby i złocenia, którymi została okryta Matka Boża. W 1915 roku podczas działań wojennych prawosławni mieszkańcy Lublina uciekając w głąb Rosji, wywieźli ze sobą część wyposażenia cerkwi, a lubelska ikona Matki Bożej znalazła się w monasterze Czudow w Moskwie. Dziś w cerkwi możemy oglądać jedynie kopię wspaniałej ikony, ponieważ oryginał zaginął w Rosji.

ikonaIkonostas cerkwi utrzymany jest w późnorenesansowym charakterze. Zabytek jest dwukondygnacyjny, w dolnej partii pięcioosiowy, w górnej dziewięcioosiowy, zwieńczony pięcioma kartuszami umieszczonymi obok siebie. Korynckie kolumienki oddzielające pola, przewiązane są w 1/3 wysokości i stoją na postumentach wspartych na konsolach. Ornamenty okuciowe i kartuszowe, motyw winnej latorośli, fantastyczne delfiny rozmieszczone są w sposób stosowany w całym ówczesnym snycestwie. Przyjęte datowanie ikonostasu jest prawdopodobne, aczkolwiek nie można stwierdzić czy został on wykonany przez lokalnych snycerzy, czy realizacja została zlecona artyście spoza Lublina.
Pięknie zdobiony i złocony ikonostas jest dokumentem styku kultur Wschodu i Zachodu, łącząc bizantyński program ikonograficzny z dekoracją zachodniej sztuki późnorenesansowej.
Za ikonostasem znajduje się niewielka część kapłańska z dwiema zakrystiami po obu stronach. 


Otoczenie

plan cerkwiTeren cerkiewny wyznacza wysoki mur, do którego przylegają poszczególne budowle: plebania, kancelaria, budynek mieszkalny. Całość tworzy zbitą bryłę, do której wnętrza można się dostać jedynie przez południową furtę. W skład zespołu cerkiewnego wchodzi również dom biskupa znajdujący się po drugiej stronie ulicy.

 

 

 


Odkrycia archeologiczne

Krypty odsłonięte pod prezbiteriumPodziemne krypty
W czasie trwania prac wykopaliskowych związanych z naprawą i izolacją fundamentu cerkwi odkryto sześć podziemnych pomieszczeń. Krypty znajdują się w północno-wschodniej części świątyni, oraz po obydwu stronach wieży. To odkrycie zadziwia nas fazowością budowy poszczególnych krypt, o czym świadczy stosowanie różnych materiałów: kamień wapienny na paskowo-wapiennej zaprawie w pierwszej fazie i cegły o różnej wielkości w fazie drugiej.
Wiemy, że krypty w północno-wschodniej części były starsze od kamiennej cerkwi, zaś pozostałe pomieszczenia powstały już po wzniesieniu wieży. W kryptach odkryto szczątki ludzkie, z czego wynika, że służyły jako miejsce pochówku. Z przekazów wiemy jednak, że przynajmniej jedna z nich pełniła funkcję skarbca.
Cmentarz
Po północnej stronie cerkwi, w obrębie murów, znaleziono relikty cmentarza przycerkiewnego. W
całości odsłonięto sześć grobów, zaś pięć innych zarejestrowano tylko w profilach
Ciała złożone były w drewnianych trumnach i chowane głową na zachód. W grobach nie znaleziono, żadnych ozdób, ani innych przedmiotów. Wyjątek stanowi jeden z pochówków, w którym przy szczątkach zmarłego znaleziono brązowy krzyż.
Brak jakichkolwiek możliwości zidentyfikowania zmarłych uniemożliwia stwierdzenie, czy pochówki składane były tylko przez Kościół prawosławny, czy również przez Kościół unicki. Istnienie cmentarza przycerkiewnego w XVI wieku potwierdzają źródła pisane.

 cmentarz - archeologiaRelikty grobli
Podczas wykonywania wykopów pod fundament nowej kancelarii w narożniku południowo-wschodnim i południowo-zachodnim odkryto warstwy drewnianych bali o średnicy 28 do 36 centymetrów. Nawarstwienia zalegające bezpośrednio nad balami zawierały ceramikę datowaną na wiek XVI. Układ bali i sposób ich stykania się świadczy o tym, iż znaleziono moszczenie ulicy. Teorię tę potwierdza znalezienie identycznego rozwiązania utwardzenia nawierzchni na ulicy Świętoduskiej, Zielonej i na Krakowskim Przedmieściu. Mimo tego istnieje duże prawdopodobieństwo, że bale te są reliktami grobli, gdyż z przekazów wynika, iż cerkiew znajdowała się na wzgórzu, które schodziło ku bagnistym terenom, otoczonym przez groble. Wzgórze, na którym wznosiła się cerkiew, stopniowo się osuwało aż zniknęło zupełnie, o czym też dowiadujemy się z przekazów.
Relikty murów
W trakcie wykopów pod fundamenty kancelarii, natrafiono także na relikty kilku kamienno-ceglanych i ceglanych murów. Szczątki te być może są pozostałościami monasteru, który w latach 1695–1864 był w rękach bazylianów, gdyż właśnie z tego okresu pochodzi znaleziony tu fragment pokrywki glinianego garnka na którym widnieje data „1762”. 
Zabytki ruchome
Wykopaliska prowadzone na terenach przyległych do cerkwi, oraz prace badawcze w podziemiach świątyni nie obfitowały w znaleziska przedmiotów codziennego użytku, czy przedmiotów kultowych. Jedynym miejscem gdzie znaleziono niewielką ich ilość były nawarstwienia przy cerkwi, gdzie odkryto fragmenty glinianych naczyń i kafli z szerokiego przedziału chronologicznego – od wczesnego średniowiecza po XIX–XX wiek.
 

Opracowanie: Ola Sawa, Karolina Kuchcińska, Anna Wójtowicz
Redakcja: Monika Śliwińska



Literatura

Gawarecki H., Gawdzik C., Lublin, Warszawa 1959.
Kuprianowicz G., Roszczenko M., Cerkiew prawosławna Przemienienia Pańskiego w Lublinie, Lublin 1993.
Kurzątkowski M., Zabytki późnorenesansowego snycerstwa dekoracyjnego Ziemi Lubelskiej, „Studia i Materiały Lubelskie”, t. 1, Lublin 1963.
Mitrus E., Cerkiew Prawosławna Przemienienia Pańskiego w Lublinie w Świetle Wyników Nadzorów Archeologicznych, „Lubelszczyzna” 1996, nr 2.