Zdrój na placu dworcowym PKS w Lublinie

Już od 1826 roku w studniach lubelskich instalowano pompy ssąco-podnoszące z rurami drewnianymi, a od 1841 roku inżynier gubernialny Feliks Bieczyński zaczął zabiegać o ich wymianę na pompy ssąco-tłoczące z rur żelaznych. Zlecenia podjęła się Fabryka Machin Andrzeja hr. Zamoyskiego w Warszawie, która do 1863 roku zamontowała takie urządzenia w trzech studniach miejskich. Miały one mieć koła rozmachowe i korby wprawiane w ruch obrotowo.
Po doświadczeniach eksploatacyjnych projekt zatwierdzono do realizacji: W mieście katolickim, gdzie 8 studzien mają ok. 160 stóp głębokości urządzone będą pompy ssąco-podnoszące z kołem zamachowym i pompokrytem, a w mieście żydowskim, gdzie 4 studnie są płytkie - pompy ssąco-tłoczące.

Firma hr. Zamoyskiego oferowała też typowy projekt pompokrytu. W aktach miasta Lublina z lat 1809-1874 przechowywany jest typowy projekt dostarczony w 1864 roku przez firmę Zamoyskiego przy okazji budowy studni u zbiegu ulic Świętoduskiej i Nowej (część obecnej Lubartowskiej) na placu Targowym.

 

 


Spis treści:
1. Lokalizacja
2. Funkcje
3. Historia
4. Kalendarium
5. Styl
6. Opis
7. Stan zachowania
8. Literatura



Lokalizacja

Zdrój znajduje się w centralnym punkcie placu dworcowego PKS na Podzamczu. 



Funkcje

Dostarczanie wody dla przedmieścia Czwartek.



Historia

Teren obecnego dworca PKS należał do przedmieścia Czwartek, o którym w 1865 roku czytamy:
Ponieważ przedmieście Czwartek nie posiada żadnej studni miejskiej Rząd Gubernialny Lubelski zaleca Magistratowi (...) sporządzić projekt wybudowania studni na tem przedmieściu i takowy przedstawić Rządowi Gubernialnemu.
Na posiedzeniu nr 94 z 1865 roku Magistrat podejmuje uchwałę dotyczącą budowy studni murowanej na przedmieściu Czwartek i urządzenia w niej pompy żelaznej. Wkrótce potem akceptuje kosztorys na 1123 rubli i ogłasza licytację przetargową.
Studnia miała być usytuowana nieopodal ul. Ruskiej. W załączonym do akt kosztorysie wyszczególniono tysiąc sztuk cegły klinowej studziennej i tysiąc sztuk cegły palonej (klinkierowej) oraz sążeń kamienia granitowego do wybrukowania najbliższego otoczenia pompokrytu.
Miała być w niej usytuowana: pompa żelazna z Fabryki hr. Zamoyskiego z rurami, stojąca (...) z korbą prostą żelazną kutą z przyrządem trybowym, sitkiem pod rurami oraz rurą żelazną w pompokrycie nie miedzianą, jako podlegającą częstemu psuciu się - za rubli 267 r. 80 kop.
Niestety, nie zachował się projekt charakterystycznej obudowy zdroju, wykonanej z cegły klinkierowej, w eklektycznym stylu ówczesnych budowli przemysłowych, ale – w świetle zebranego materiału – powstanie zdroju należy wydatować na rok 1865.
Do chwili obecnej przetrwał on niemal w pierwotnej formie. Charakterystyczna była szczupłość pompokrytu, z tej racji, że pobór wody był jeszcze wówczas bezpłatny, a obsługa indywidualna. Zmieniło się to pod koniec wieku i wymagało większych "zdrojów", innego typu.
Wodę doprowadzano rurociągiem do dawnych studni miejskich, skąd miano ją rozbierać wiadrami i beczkami. Stary pompokryt został podłączony do sieci wodociągowej firmy Ulen i S-ka z lat 20. i był eksploatowany do lat powojennych.
Od 1970 roku zdrój był już nieczynny, bez właściciela i użytkownika, wskazywany jako "rudera do zlikwidowania". Przeciwdziałało temu wpisanie go do rejestru zabytków w dniu 30 września 1972 roku (nr rejestru A/633).
W 1975 roku Biuro Projektów Kolejowych zaprojektowało dworzec PKS w obecnym kształcie. Zdrój stał się tym samym własnością Państwowej Komunikacji Samochodowej i był użytkowany jako podręczny magazynek. W 1977 roku PKS ponownie wszczął sprawę rozbiórki zdroju jako obiektu będącego w bardzo złym stanie technicznym.
Staraniem Miejskiego Konserwatora Zabytków w 1980 roku zostały dokonane prace remontowe przez Pracownie Konserwacji Zabytków. Polegały one na zamurowaniu prześwitów do wnętrza, przykryciu nowym daszkiem namiotowym oraz remoncie elewacji, po usunięciu resztek rury wypływowej i demontażu urządzeń wodociągowych we wnętrzu.
Według protokołu oględzin z 1987 roku cokół zdroju był ponownie uszkodzony, co utrzymuje się do dzisiaj.


Kalendarium

1865 - wybudowanie zdroju
1970 - nieużytkowanie obiektu i zagrożenie rozbiórką
1972 - wpis do rejestru zabytków
1975 - budowa dworca PKS
1977 - PKS wnioskuje o rozbiórkę zdroju

1980 - prace remontowe wykonane przez Pracownie Konserwacji Zabytków



Styl

Eklektyczny, charakterystyczny dla ówczesnych budowli przemysłowych.



Opis

Budynek pompokrytu zbudowany jest z żółtej cegły licowej, założony na szczupłym kwadracie, o wysokości 3,5 metra. Kryty jest daszkiem czterospadowym pobitym blachą miedzianą z żygaczami. Na szczycie umieszczona jest żelazna kula z chorągiewką.
Elewacje w postaci półkolistej arkady wspartej na pilastrach flankujących naroża, z archiwoltą spiętą gładkim zwornikiem.
W polach arkad do 1980 roku, od wschodu i zachodu, znajdowały się półkoliste otwory do szczupłego przesklepionego wnętrza. W 1980 roku otwory zaślepiono.
Powyżej arkad znajduje się falisty gzyms z kształtówek podparty "konsolkami". W zwieńczeniu ścian gzyms profilowany.
Daszek namiotowy – zwieńczony sterczyną z żelazną chorągiewką – został zrekonstruowany w 1980 roku.



Stan zachowania

1995 rok

Stan obiektu dobry, wyjąwszy uszkodzenie cokołu na jednym z narożników.
 
2009 rok
Niezmieniony od 1995 roku.
 
Opracowała Jadwiga Czerepińska
Uzupełnienia: Piotr Sugier
Redakcja: Monika Śliwińska


Literatura

Czerepińska J., Zdrój na placu Dworcowym PKS, [w:] Czerepińska J., Michalska G., Studziński J., Katalog architektury przemysłowej w Lublinie, t. I cz. II, s. 143, maszynopis opracowany na zlecenie Państwowej Służby Ochrony Zabytków, Lublin 1995.


Zdrój na placu dworcowym PKS w Lublinie

Już od 1826 roku w studniach lubelskich instalowano pompy ssąco-podnoszące z rurami drewnianymi, a od 1841 roku inżynier gubernialny Feliks Bieczyński zaczął zabiegać o ich wymianę na pompy ssąco-tłoczące z rur żelaznych. Zlecenia podjęła się Fabryka Machin Andrzeja hr. Zamoyskiego w Warszawie, która do 1863 roku zamontowała takie urządzenia w trzech studniach miejskich. Miały one mieć koła rozmachowe i korby wprawiane w ruch obrotowo.
Po doświadczeniach eksploatacyjnych projekt zatwierdzono do realizacji: W mieście katolickim, gdzie 8 studzien mają ok. 160 stóp głębokości urządzone będą pompy ssąco-podnoszące z kołem zamachowym i pompokrytem, a w mieście żydowskim, gdzie 4 studnie są płytkie - pompy ssąco-tłoczące.

Firma hr. Zamoyskiego oferowała też typowy projekt pompokrytu. W aktach miasta Lublina z lat 1809-1874 przechowywany jest typowy projekt dostarczony w 1864 roku przez firmę Zamoyskiego przy okazji budowy studni u zbiegu ulic Świętoduskiej i Nowej (część obecnej Lubartowskiej) na placu Targowym.

 

 

Spis treści:
1. Lokalizacja
2. Funkcje
3. Historia
4. Kalendarium
5. Styl
6. Opis
7. Stan zachowania
8. Literatura

Lokalizacja

Zdrój znajduje się w centralnym punkcie placu dworcowego PKS na Podzamczu. 


Funkcje

Dostarczanie wody dla przedmieścia Czwartek.


Historia

Teren obecnego dworca PKS należał do przedmieścia Czwartek, o którym w 1865 roku czytamy:
Ponieważ przedmieście Czwartek nie posiada żadnej studni miejskiej Rząd Gubernialny Lubelski zaleca Magistratowi (...) sporządzić projekt wybudowania studni na tem przedmieściu i takowy przedstawić Rządowi Gubernialnemu.
Na posiedzeniu nr 94 z 1865 roku Magistrat podejmuje uchwałę dotyczącą budowy studni murowanej na przedmieściu Czwartek i urządzenia w niej pompy żelaznej. Wkrótce potem akceptuje kosztorys na 1123 rubli i ogłasza licytację przetargową.
Studnia miała być usytuowana nieopodal ul. Ruskiej. W załączonym do akt kosztorysie wyszczególniono tysiąc sztuk cegły klinowej studziennej i tysiąc sztuk cegły palonej (klinkierowej) oraz sążeń kamienia granitowego do wybrukowania najbliższego otoczenia pompokrytu.
Miała być w niej usytuowana: pompa żelazna z Fabryki hr. Zamoyskiego z rurami, stojąca (...) z korbą prostą żelazną kutą z przyrządem trybowym, sitkiem pod rurami oraz rurą żelazną w pompokrycie nie miedzianą, jako podlegającą częstemu psuciu się - za rubli 267 r. 80 kop.
Niestety, nie zachował się projekt charakterystycznej obudowy zdroju, wykonanej z cegły klinkierowej, w eklektycznym stylu ówczesnych budowli przemysłowych, ale – w świetle zebranego materiału – powstanie zdroju należy wydatować na rok 1865.
Do chwili obecnej przetrwał on niemal w pierwotnej formie. Charakterystyczna była szczupłość pompokrytu, z tej racji, że pobór wody był jeszcze wówczas bezpłatny, a obsługa indywidualna. Zmieniło się to pod koniec wieku i wymagało większych "zdrojów", innego typu.
Wodę doprowadzano rurociągiem do dawnych studni miejskich, skąd miano ją rozbierać wiadrami i beczkami. Stary pompokryt został podłączony do sieci wodociągowej firmy Ulen i S-ka z lat 20. i był eksploatowany do lat powojennych.
Od 1970 roku zdrój był już nieczynny, bez właściciela i użytkownika, wskazywany jako "rudera do zlikwidowania". Przeciwdziałało temu wpisanie go do rejestru zabytków w dniu 30 września 1972 roku (nr rejestru A/633).
W 1975 roku Biuro Projektów Kolejowych zaprojektowało dworzec PKS w obecnym kształcie. Zdrój stał się tym samym własnością Państwowej Komunikacji Samochodowej i był użytkowany jako podręczny magazynek. W 1977 roku PKS ponownie wszczął sprawę rozbiórki zdroju jako obiektu będącego w bardzo złym stanie technicznym.
Staraniem Miejskiego Konserwatora Zabytków w 1980 roku zostały dokonane prace remontowe przez Pracownie Konserwacji Zabytków. Polegały one na zamurowaniu prześwitów do wnętrza, przykryciu nowym daszkiem namiotowym oraz remoncie elewacji, po usunięciu resztek rury wypływowej i demontażu urządzeń wodociągowych we wnętrzu.
Według protokołu oględzin z 1987 roku cokół zdroju był ponownie uszkodzony, co utrzymuje się do dzisiaj.


Kalendarium

1865 - wybudowanie zdroju
1970 - nieużytkowanie obiektu i zagrożenie rozbiórką
1972 - wpis do rejestru zabytków
1975 - budowa dworca PKS
1977 - PKS wnioskuje o rozbiórkę zdroju

1980 - prace remontowe wykonane przez Pracownie Konserwacji Zabytków


Styl

Eklektyczny, charakterystyczny dla ówczesnych budowli przemysłowych.


Opis

Budynek pompokrytu zbudowany jest z żółtej cegły licowej, założony na szczupłym kwadracie, o wysokości 3,5 metra. Kryty jest daszkiem czterospadowym pobitym blachą miedzianą z żygaczami. Na szczycie umieszczona jest żelazna kula z chorągiewką.
Elewacje w postaci półkolistej arkady wspartej na pilastrach flankujących naroża, z archiwoltą spiętą gładkim zwornikiem.
W polach arkad do 1980 roku, od wschodu i zachodu, znajdowały się półkoliste otwory do szczupłego przesklepionego wnętrza. W 1980 roku otwory zaślepiono.
Powyżej arkad znajduje się falisty gzyms z kształtówek podparty "konsolkami". W zwieńczeniu ścian gzyms profilowany.
Daszek namiotowy – zwieńczony sterczyną z żelazną chorągiewką – został zrekonstruowany w 1980 roku.


Stan zachowania

1995 rok

Stan obiektu dobry, wyjąwszy uszkodzenie cokołu na jednym z narożników.
 
2009 rok
Niezmieniony od 1995 roku.
 
Opracowała Jadwiga Czerepińska
Uzupełnienia: Piotr Sugier
Redakcja: Monika Śliwińska


Literatura

Czerepińska J., Zdrój na placu Dworcowym PKS, [w:] Czerepińska J., Michalska G., Studziński J., Katalog architektury przemysłowej w Lublinie, t. I cz. II, s. 143, maszynopis opracowany na zlecenie Państwowej Służby Ochrony Zabytków, Lublin 1995.