Żydzi zaczęli osiedlać się w Józefowie zaraz po nadaniu miastu przywileju lokacyjnego. Po 1725 roku powstała gmina żydowska. 

>>> obejrzyj wirtualną makietę Józefowa Biłgorajskiego z okresu dwudziestolecia międzywojennego

Początki osadnictwa żydowskiego

Gmina żydowska

W 1725 roku powstała gmina żydowska. Prawdopodobnie w 1774 roku wybudowano kirkut oraz pierwszą drewnianą synagogę, która ulegała wielokrotnym pożarom. Drewniana synagoga jest wymieniana w informacjach dotyczących miasta z 1824 roku. Wiadomo, że po pożarze drewnianej synagogi, który miał miejsce w 1850 roku wybudowano nową, murowaną bożnicę.
„Protokół pomiarowy miasta Józefowa” z 1785 roku wymienia obiekty należące do gminy wyznaniowej żydowskiej – bożnicę, łaźnię, szkołę żydowską i dom rabina. Natomiast inwentarz z 1789 roku wymienia w Józefowie 70 domów żydowskich.
Ordynacja Zamojska roztaczała opiekę nad gminą żydowską. Wyrazem zainteresowania społecznością żydowską Józefowa jest wizyta ordynata Stanisława Zamoyskiego w 1824 roku w bożnicy. Ordynacja wspomogła też remont dachu bożnicy, który został zerwany w sierpniu 1827 roku podczas burzy. Podobne wsparcie gmina otrzymała od ordynacji po pożarze budynku, jaki miał miejsce w 1850 roku.
W II połowie XIX wieku zaznaczyły się w Józefowie silne wpływy chasydzkie. Chasydzi posiadali własną bożnicę, niestety, nieznana jest jej lokalizacja.
W 1830 roku około 73 proc. ludności stanowili Żydzi, w kolejnych latach odpowiednio: 1840 – 63 proc., 1850 – 66 proc., 1860 – 70 proc., 1905 – 72 proc. Większość z nich zajmowała się rzemiosłem i handlem.
Do wybuchu I wojny światowej gimna utrzymywała się z dzierżawy kamieniołomów i łaźni. Członkowie gminy wybierali spośród siebie radę opiekunów, którzy między innymi kierowali poczynaniami charytatywnymi. Funkcję rabina józefowskiego pełnił czasami rabin z innego miasta, np. rabin ze Szczebrzeszyna – Awraam Bronsztejn w 1904 roku. Znane są nazwiska kilku józefowskich rabinów – B. Hercensztok, S. Parzęczewski.

Na początku lat 20. XX wieku gmina wyznaniowa w Józefowie była jedną z sześciu gmin żydowskich funkcjonujących na obszarze powiatu biłgorajskiego. W skład gminy wchodzili także mieszkańcy okolic, między innymi Majdanu Sopockiego, Suścca, Aleksandrowa, Długiego Kąta. Gmina opiekowała się synagogą, cmentarzem, łaźnią, koszerną rzeźnią. Z funduszy gminy opłacany był rabin, sekretarz gminy oraz rzezacy rytualni. Kancelaria gminy znajdowała się nieopodal synagogi, w pomieszczeniu wynajętym od osoby prywatnej. W okresie dwudziestolecia międzywojennego gmina przeprowadziła dwie duże inwestycje – w 1923 roku zamówiono projekt łaźni parowej, a w 1938 roku rzeźni do uboju drobiu. Oba obiekty zrealizowano przed wybuchem II wojny światowej.
Z obiektów gminy żydowskiej do dnia dzisiejszego zachowała się synagoga i kirkut.

Synagoga

Obecnie istniejący budynek dawnej synagogi w Józefowie został wybudowany w południowo-zachodniej części osady, na rogu ulic: Górniczej i Krótkiej. Synagoga została wybudowana w latach 70. XIX wieku, z kamienia wapiennego wydobywanego z miejscowego kamieniołomu, w stylu barokowym. Powstała w miejscu wcześniejszej, drewnianej, która spłonęła w 1850 roku. Ma formę prostopadłościanu, jest zbudowana na planie prostokąta o wymiarach 13,8x20,6 m. Skromne elewacje rozczłonkowane są lizenami. Bardziej ozdobne jest wejście, ujęte parą kanelowanych pilastrów, zwieńczonych gzymsem i wazami. Wydłużone jednoprzestrzenne wnętrze zostało przedzielone ścianą, tworzy przedsionek i salę modlitw. W sali modlitw częściowo zachował się prosty, kamienny Aron ha-Kodesz a na ścianach pas wnęk arkadowych. Od zachodu do głównej sali modlitw dobudowany był pierwotnie drewniany przedsionek z umieszczonym nad nim babińcem, który został rozebrany w 1945 roku. Synagoga spełniała funkcję kultową do 1941 roku. Następnie została zdewastowana przez hitlerowców. Po wojnie, od 1950 roku  budynek spełniał funkcję magazynu GS. W 1964 roku zawalił się dach budynku, niszcząc oryginalny strop. Obecnie, po gruntownej rewaloryzacji, w dawnej synagodzie mieści się Miejsko-Gminna Biblioteka Publiczna oraz pokoje gościnne.

Kirkut

Na południe od synagogi, wśród pól, leży cmentarz żydowski. Powstał około połowy XVIII wieku. W 1848 roku powiększono go od strony wschodniej. Kirkut był ogrodzony kamiennym murem z bramą od strony miasta. Macewy były wykonane z kamienia z pobliskiego kamieniołomu. W czasie II wojny światowej cmentarz został zdewastowany. Obecnie znajduje się tu około 400 macew, najstarsza pochodzi z 1762 roku. Najstarsze nagrobki położone po prawej stronie od wejścia, są ciekawe ze względu na archaiczny charakter reliefów. Najwięcej nagrobków pochodzi z lat 1907–1940. Na najmłodszych nagrobkach zachowane są ślady polichromii. Ustawienie macew na tym cmentarzu odstępuje od tradycyjnego, ponieważ skierowane są inskrypcją na zachód a nie na wschód. Możemy również zauważyć tu oddzielne zgrupowanie grobów mężczyzn i kobiet.

Edukacja

Szkolnictwo żydowskie funkcjonujące w Józefowie Biłgorajskim opierało się na dwóch chederach, które prowadzili Józef Majmon i Naftula Sztern. W mieście działały również nielegalne chedery, które nie chciały nauczać języka rosyjskiego. W 1889 roku ukarano dwóch żydowskich nauczycieli za nauczanie 40 uczniów w korytarzach synagogi łączną sumą 45 rubli. Żydzi mogli posyłać swoje dzieci również do powszechnej szkoły elementarnej.

Życie gospodarcze

Żydzi zajmowali się handlem i rzemiosłem oraz wyrobem i sprzedażą alkoholi. Na tym tle dochodziło często do konfliktów z ludnością chrześcijańską, która oskarżała Żydów o upijanie chłopów i zbyt konkurencyjne ceny alkoholi.

Życie polityczne

W okresie międzywojennym w Józefowie zaczęły pojawiać się partie i organizacje polityczne, szczególnie o profilu syjonistycznym. Były to między innymi: oddział Agudy, organizacja Brith Trumpledor, Organizacja Syjonistyczna w Polsce, Powszechny Związek Robotniczy „Bund”, oddział Ogólno-Żydowskiej Partii Pracy, Stowarzyszenie Kulturalne „Tarbut”, Centralny Związek Rzemieślników Żydowskich. Organizacje i partie polityczne organizowały spotkania i wiece, które odbywały się głównie w gmachu Domu Ludowego.

Zagłada Żydów z Józefowa

Podczas okupacji hitlerowcy stworzyli w Józefowie getto, w którym zamknięto żydowską ludność Józefowa, okolic oraz innych miast. W 1941 roku w getcie zaczął panować głód, a także rozprzestrzeniały się epidemie. Pierwsze egzekucje nastąpiły w maju 1942 roku (11 maja trzech gestapowców rozstrzelało ponad stu Żydów). Największa egzekucja odbyła się 13 lipca 1942 roku, kiedy na Winiarczykowej Górze rostrzelano ponad 1500 Żydów. Na tym miejscu znajduje się obecnie pamiątkowy kamień. Tylko nieliczni Żydzi z Józefowa przeżyli wojnę. Część uciekła jeszcze we wrześniu 1939 roku do Rosji, wraz z wycofującą się stąd Armią Czerwoną, natomiast kilka osób ukrywało się u Polaków.

Wspomnienia o Józefowie

Józefów pojawia się we wspomnieniach: Stanisławy Zakrzewskiej, Jana Słupskiego, Joanny Łuczki.

Józefów Biłgorajski w prozie Isaaca B. Singera

Józefów z czasów funkcjonowania jako sztetl pojawia się w opowiadaniu Isaaca B. Singera pod tytułem Starzec.

Opracowała Agata Radkowska, Aleksandra Duź
Uzupełnienia: Joanna Zętar

 Tekst został wytworzony w ramach Projektu zrealizowanego w Programie Akademia Orange. 

Tekst hasła jest dostępny na licencji Creative Commons Uznanie autorstwa 3.0 Polska.