Biłgoraj – historia miasta




Biłgoraj został założony jako prywatne miasto w 1578 roku dzięki staraniom Adama Gorajskiego. Prawa miejskie nadał mu król Stefan Batory w przywileju lokacyjnym wydanym we Lwowie 10 września 1578 roku. Po śmierci Adama Gorajskiego Biłgoraj odziedziczył po nim syn Zbigniew. W 1611 roku wystąpił on do króla Zygmunta III Wazy z prośbą o potwierdzenie przywileju lokacyjnego. Kolejnym właścicielem miasta został Teodor Gorajski. Gdy zmarł bezpotomnie, miasto objęła Teofilia Rejowa, jedna z córek Zbigniewa. Po tych rządach miasto było zadłużone, wobec czego w 1693 roku właścicielka sprzedała Biłgoraj wraz z okolicznymi dobrami Stanisławowi Antoniemu Szczuce, referendarzowi koronnemu. W 1735 roku miasto znalazło się w posiadaniu Potockich. Od 1806 roku właścicielem Biłgoraja był Stanisław Nowakowski, po czym miasto przejął Walerian Płatonow. Po upadku powstania styczniowego, w 1864 roku Biłgoraj został sprzedany rządowi rosyjskiemu i zaczął pełnić funkcję miasta powiatowego.

 


Spis treści:
1. HISTORIA
2. Pierwszy zapis, nazwa, charakter, przywilej lokacyjny
3. Herb, przywileje, przynależność administracyjna, dane demograficzne
4. INSTYTUCJE KOŚCIELNE
5. INSTYTUCJE ŚWIECKIE
6. ZABYTKI BUDOWNICTWA I ARCHITEKTURY
7. ŹRÓDŁA



HISTORIA

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

Z chwilą nadania przywileju lokacyjnego Biłgoraj zyskał prawo do trzech jarmarków, a w następnych latach do ośmiu (1693). Dzięki usytuowaniu przy drodze handlowej z Lublina do Przemyśla i pomiędzy Krzeszowem a Szczebrzeszynem miał dobre warunki rozwoju. Handel Biłgoraja rozwijał się dzięki cotygodniowym targom oraz przez jarmarki, które odbywały się cztery razy w roku. Na jarmarki biłgorajskie przywożono przede wszystkim produkty pochodzenia rolniczego i leśnego, a wywożono m.in. miód, wyroby kuśnierskie oraz znaczne ilości mięsa.

Od początku miasto miało charakter rzemieślniczy. Rozwijało się tu sitarstwo, któremu sprzyjał teren piaszczysto-lesisty, o słabych glebach oraz duża ilość rzemieślników. Pierwsza wzmianka o cechu sitarskim została odnaleziona w dokumencie Jana III Sobieskiego z 1693 roku, potwierdzającym przywileje cechu sitarskiego. Rzemiosło to stało się najbardziej rozwiniętym w Biłgoraju i dostarczało pracy mieszkańcom. W XVIII wieku sita biłgorajskie docierały do miast, tak okolicznych, jak i dalszych ośrodków, a także za granicę: do Szwecji, Niemiec, Węgier, Mołdawii, Turcji, Persji. Liczne wojny z wojskami kozacko-tatarskimi sprawiły, że miasto było wielokrotnie rabowane i palone. Po większych pożarach miasto musiało być odbudowywane od podstaw, gdyż większość budynków była drewniana. Pożar z 1788 roku strawił znaczną część miasta wraz z zabudowaniami jurydyki plebańskiej.

Po upadku powstania kościuszkowskiego, w czasie rozbiorów Biłgoraj znajdował się pod panowaniem austriackim i wszedł w skład Księstwa Warszawskiego, w 1815 roku, gdy utworzono Królestwo Polskie, znalazł się pod zaborem rosyjskim. W czasie obu powstań mieszkańcy Biłgoraja walczyli o niepodległość. W okresie I wojny światowej działania wojenne toczyły się na terenie powiatu biłgorajskiego w latach 1914–1915. Walki spowodowały duże straty – przemysł podupadł, wielu ludzi wyemigrowało. Na przełomie lat 20. i 30. silnie rozwinęła się działalność inwestycyjna i gospodarcza. W 1922 roku w Biłgoraju wybudowano elektrownię miejską, dzięki czemu była to pierwsza miejscowość posiadająca prąd elektryczny. Zwiększała się liczba domów murowanych, jednakże większość mieszkań aż do 1939 roku była budowana z drewna.

Dalszemu rozwojowi przeszkodził wybuch II wojny światowej. Lotnictwo niemieckie 8 września 1939 roku zbombardowało miasto. 11 września miasto zostało podpalone w kilku miejscach, a pożar trwał cały dzień. Spłonęło 1006 budynków, w tym 293 domy mieszkalne i 713 budynków gospodarczych. Spaliło się centrum miasta oraz Ratusz, kościół parafialny, synagoga, biblioteka Macierzy Szkolnej, kino i 2 sale widowiskowe. 14 września lotnictwo niemieckie dokonało drugiego bombardowania, w trakcie którego zginęło około 100 osób. 16 września toczyła się walka armii „Kraków” z wojskami niemieckimi o Biłgoraj, w której poległo 78 żołnierzy, a 80 podniosło rany. Od 28 września do 3 października 1939 roku, zgodnie z paktem Ribbentrop-Mołotow, Biłgoraj znajdował się pod okupacją radziecką. Do Biłgoraja ponownie wkroczyli Niemcy. Niemieckie władze okupacyjne uczyniły Biłgoraj siedzibą powiatu biłgorajskiego, który wchodził w skład dystryktu lubelskiego. Represje dotyczyły całej ludności Biłgoraja. W listopadzie 1942 roku utworzono getto, w którym znalazła się ludność żydowska. Zlikwidowano je w 1943 roku, jednak już w kwietniu 1944 roku w Biłgoraju działał obóz przejściowy dla partyzantów. 24 lipca 1945 roku miasto zostało wyzwolone przez Armię Czerwoną.

W okresie powojennym nastąpiła odbudowa zniszczonego i zaniedbanego miasta. W latach 1944–1978 szybko zwiększała się liczba ludności Biłgoraja, co wiązało się przede wszystkim z napływem ludności wiejskiej.

Do najważniejszych zabytków Biłgoraja należą: późnobarokowy kościół parafialny Wniebowzięcia Najświętszej Marii Panny, wzniesiony w latach 1732–1755 w miejscu dawnego zboru kalwińskiego, dawna cerkiew greckokatolicka (1790–1793) od 1919 roku kościół rzymskokatolicki pw. św. Jerzego, kościół pofranciszkański pw. św. Marii Magdaleny (1921–1929) wystawiony w miejscu wcześniejszego kościoła z 1644 roku fundacji Jana Zamojskiego, kirkut (I poł. XIX wieku) odnowiony w latach 1985–1986 i cmentarz rzymskokatolicki z 1787 roku. Najstarszy zachowany nagrobek pochodzi z 1807 roku.

Biłgoraj leży w południowej części województwa lubelskiego, ok. 85 km od Lublina, w sąsiedztwie Roztoczańskiego Parku Narodowego. Miasto leży na Równinie Biłgorajskiej, nad rzeką Białą i Czarną Ładą. Na terenie powiatu występują dwie krainy geobotaniczne – Kotlina Sandomierska i Roztocze. Na obszarze Kotliny Sandomierskiej można wyróżnić Równinę Biłgorajską i Płaskowyż Tarnogrodzki. Równina biłgorajska jest to kraina leśno-łąkowa, na której przeważają gleby słabe, o niskiej wartości i silnym zakwaszeniu. Równinę Biłgorajską i Płaskowyż Tarnogrodzki rozdziela dolina rzeki Tanwi.



Pierwszy zapis, nazwa, charakter, przywilej lokacyjny

Pierwszy zapis
Najstarszy dokument miasta to akt lokacyjny, który zachował się w kopii wpisanej do Metryki Koronnej, przechowywanej w Archiwum Głównym Akt Dawnych w Warszawie.
 

Objaśnienie nazwy
Wydaje się, że nazwa miejsca, na którym lokowano miasto w 1578 roku, jest o wiele starsza od samej osady. Mamy tu bowiem do czynienia z nazwą dwuczłonową, w której drugi człon – Gorajoznacza miejsce górzyste. Natomiast pierwszy człon – Bieł – można interpretować jako biały. Być może chodziło o rozróżnienie wzniesienia, na którym istniało miasto Goraj od tego, gdzie później powstał Biłgoraj. Zatem mamy najprawdopodobniej do czynienia z nazwą kulturową „Biały Goraj”, które zapisywano jako „Biełgoraj”, a następnie „Biłgoraj".
 

Charakter
Biłgoraj został założony jako nowe miasto na tzw. surowym korzeniu. Plan miasta z 1849 roku pozwala uchwycić charakter jego układu przestrzennego. W tym czasie Biłgoraj był miejską aglomeracją z rynkiem, jurydyką plebańską, Przedmieściem Tarnogrodzkim, Przedmieściem Lubelskim, Przedmieściem Zamojskim. Zabudowa Biłgoraja była jednokondygnacyjna, materiałem budowlanym było drewno. Jedyne obiekty, jakie wyrastały ponad poziom parterowych domów w XVIII wieku, to drewniana cerkiew unicka oraz drewniany kościół parafialny.

Położony na wzniesieniu Biłgoraj posiadał naturalne walory obronne, jednak zbudowano wokół niego parkany, baszty oraz bramy, co ograniczało rozwój terytorialny miasta. Obok terenów podległych jurysdykcji miejskiej w obrębie Biłgoraja możemy wyróżnić trzy niezależne kompleksy zwartej zabudowy. Były to okolice synagogi, cerkwi unickiej oraz kościoła katolickiego. Obiekty sakralne były zlokalizowane przy traktach wylotowych: obiekty żydowskie usytuowano przy bramie Lubelskiej, unickie przy bramie Tarnogrodzkiej, katolickie przy bramie Zamojskiej.

 
Data nadania przywileju lokacyjnego
Biłgoraj otrzymał prawa miejskie magdeburskie z ręki króla Stefana Batorego w przywileju lokacyjnym wydanym we Lwowie 10 września 1578 roku. Jest to typowy przywilej lokacyjny, zawierający królewskie zezwolenie na założenie miasta oraz nadający nowej osadzie prawo miejskie. 



Herb, przywileje, przynależność administracyjna, dane demograficzne

Pieczęć, herb

Źródłem do odtworzenia pierwotnego wizerunku herbu Biłgoraja jest odcisk pieczęci miejskiej z 1591 roku. Składa się on z dwóch części: łabędzia oraz trzech belek u dołu, które tworzą herb „Korczak” – znak rodziny Gorajskich. Znak ten utrzymywał się przez następne dwa stulecia. Dopiero w 1811 roku, w związku z zarządzeniem władz Księstwa Warszawskiego, miastom nakazano używanie herbu państwowego, co przyczyniło się do tego, że herb biłgorajski odszedł w zapomnienie. Pod koniec XIX wieku przywrócono tradycyjny herb Biłgoraja: na czerwonej tarczy znajdują się trzy srebrne belki, nad którymi jest umieszczony skierowany w lewo Łabędź. 
 
 
Przywileje 
1578 – miasto uzyskało prawo do trzech jarmarków;
1578 – Stefan Batory pozwolił na swobodny przewóz do miasta mięsa i sprzedawania go w „jatkach lub na pniakach”;
1578 – zwolnienie mieszczan i przedmieszczan od wszelkich podatków, świadczeń państowych oraz targowego na okres 8 lat;
1611 – miasto uzyskało prawo do czterech jarmarków;
1693 – miasto uzyskało prawo do ośmiu jarmarków;
1720 – przywilej wydany dla cechu sitarskiego przez ówczesną właścicielkę miasta Konstancję Marię Szczuczynę z Potoka.

 
Przynależność administracyjna i zmiany granic
1772 – podczas pierwszego rozbioru Biłgoraj znalazł się pod zaborem austriackim;
1776 – na mocy Konwencji Warszawskiej Austria zwróciła Rzeczypospolitej Biłgoraj oraz okolice;
1795 – po trzecim rozbiorze teren znalazł się ponownie pod panowaniem Austrii;
1809 – miasto włączono do Księstwa Warszawskiego. Obszar wchodził w skład nowo utworzonej Galicji Zachodniej, należąc do cyrkułu józefowskiego;
1815 – utworzono Królestwo Polskie, a Biłgoraj znalazł się w zaborze rosyjskim;
1816 – wprowadzono nowy podział administracyjny – Biłgoraj znalazł się w obwodzie zamojskim;
1866 – utworzono powiat biłgorajski z siedzibą w Biłgoraju;
1919 – powiat biłgorajski stał się jednym z powiatów województwa lubelskiego;
1918–1939 – Biłgoraj był siedzibą powiatu, a także jedyną gminą miejską w powiecie.

Współcześnie Biłgoraj to miasto i gmina w województwie lubelskim, a także siedziba powiatu biłgorajskiego.
 
 
Dane demograficzne wraz z danymi o strukturze etnicznej
W Biłgoraju, jak i w innych miejscowościach powiatu, mieszkała ludność mieszana, głównie Polacy, Ukraińcy, Żydzi.

Oszacowana liczba mieszkańców Biłgoraja na podstawie rejestrów podatkowych

Rok

Liczba domów

Ogółem

1626

około 200

1000–1300

1662

477

1668

70

462

1673

45

308

1674

237

1778

2176

1788

368

2428

1802

441

2646

 
 
Ludność Biłgoraja w latach 1827–1899

1827

2945

1856

5072

1865

6005

1869

5985

1880

6608

1890

8199

1895

8652

1899

8953

 
 
Zróżnicowanie narodowo-wyznaniowe ludności Biłgoraja w 1865 roku

Ogółem

Chrześcijanie

Żydzi

% ludności żydowskiej

6005

3710

2295

38,2

 
 
Zróżnicowanie narodowo-wyznaniowe ludności Biłgoraja w 1904 roku

Ogółem

Prawosławni

Katolicy

Żydzi

%

9062

737

4822

4043

42,1

 



INSTYTUCJE KOŚCIELNE

Parafia

Pod koniec XVII wieku w Biłgoraju utworzono parafię pod wezwaniem Wniebowzięcia NMP, która początkowo funkcjonowała przy kaplicy. W latach 1703–1704 z inicjatywy podkanclerzego Stanisława Antoniego Szczuki wybudowano drewniany kościół. Przez cały XVIII wiek pełnił on rolę głównego ośrodka życia religijnego i kulturalnego. W 1741 roku z inicjatywy ks. Mroczkowskiego powstało Bractwo Świętej Trójcy. Miało ono charakter elitarnego stowarzyszenia, którego członkami byli przede wszystkim najbogatsi obywatele miasta. W drugiej połowie XVIII wieku bractwo posiadało znaczne dochody, płynące z sum ulokowanych na korzystny procent.

Przy parafii działał również drewniany szpital, którego uposażenie stanowiły trzy kawałki pola, łąka oraz sumy pieniężne.

Ważnym obiektem była szkoła parafialna. Pierwsza wzmianka o niej pochodzi z 1717 roku. Największy jej rozwój przypadał na II połowę XVIII wieku. W szkole uczyli się przede wszystkim mieszczanie, którzy chcieli uzyskać wiedzę przydatną do uprawiania zawodów kupieckich i rzemieślniczych. Część uczniów z Biłgoraja studiowała później na Akademii Zamojskiej.

W II połowie XIX wieku w całym Królestwie Polskim przeprowadzano wiele redukcji i reorganizacji administracji, także administracji kościelnej. Najprawdopodobniej wraz z powstaniem dekanatu biłgorajskiego zmianom uległy granice parafii. Albowiem spis miejscowości należących do parafii z 1870 roku wymienia: Biłgoraj, Dyle, Gromadę, Różnówkę, Swiobodę, Kajetanówkę, Ignatówkę, Bojary, Wolę Małą i Dużą, a także Majdan Gromadzki. Rok później obszar parafii ponownie uległ zmianie, gdyż do parafii zostały dołączone kolejne miejscowości: Edwardówka, Cyncynopol, Rapy Dylańskie, Rapy Bojarskie i Zacisze. Na przestrzeni kolejnych lat granice parafii nie ulegały większym zmianom. W roku 1865 ukazem carskim cały majątek kościołów został zabrany.

W 1926 roku odbyła się kanoniczna erekcja Zgromadzenia Trzeciego Zakonu Świętego Franciszka przy parafii Biłgoraj, którego członkowie zajmowali się działalnością charytatywną oraz nauczaniem dzieci zasad wiary i katechizmu. W latach 1931–1939 swoim działaniem na terenie parafii odznaczyło się Towarzystwo Miłosierdzia Chrześcijańskiego Imienia Świętego Wincentego a' Paulo. Towarzystwo zbierało dary dla najbiedniejszych oraz organizowało dla nich darmową kuchnię. 11 września 1939 roku miasto zostało spalone, wraz z nim kościół. Nabożeństwa były odprawiane na ruinach spalonego kościoła. Dopiero w latach 1942–1944 kościół został pokryty dachem.


Instytucje kościelne innych wyznań
Pierwsi właściciele Biłgoraja, Gorajscy, należeli do najwybitniejszych przedstawicieli polskiego kalwinizmu. Zbigniew Gorajski zezwolił jednak na wybudowanie obok zboru kalwińskiego parafii unickiej oraz synagogi. Prawdopodobnie od roku 1604 na terenie miasta znajdowała się także kaplica katolicka.

Do lat 60. XVII wieku głównym centrum życia religijnego Biłgoraja był zbór kalwiński, który znajdował się najprawdopodobniej w miejscu dzisiejszego kościoła parafialnego. W Biłgoraju odbywały się synody i konwokacje kalwińskie (1633, 1638, 1639, 1640, 1642, 1645, 1649, 1654). Ministrami (duchownymi) byli: Piotr Militis (przed 1614), Marcin Crocinius (1617), Jan Węgierski (1622), Paweł Obrębski (1623), Jan Dąbski (1627), Jan Grzybowski (1634–1641), Daniel Robonius (1641–1649), Samuel Decanus (1649–1650).

Przy zborze kalwińskim funkcjonowała szkoła, znana z wysokiego poziomu nauczania. Prowadzili ją nauczyciele rekrutujący się z katechistów lub alumnów przygotowujących się do funkcji duchownego. Szkoła była dostępna dla wszystkich a utrzymywano ją z dochodów zboru. Wojny w połowie XVII wieku doprowadziły do kryzysu zboru i szkoły. Po przejściu Biłgoraja w ręce Teofilii i Władysława Rejów działalność kalwinów osłabła, bowiem nowy właściciel przeszedł na katolicyzm. Zbór stopniowo ograniczał działalność, aż do całkowitego zaprzestania w II połowy XVII wieku.

W Biłgoraju istniała również szkoła żydowska. 16 września 1728 roku kahał biłgorajski wyraził zgodę na otwarcie szkoły.



INSTYTUCJE ŚWIECKIE

Ława, rada
Biłgoraj był miastem prywatnym, leżącym w powiecie urzędowskim województwa lubelskiego. Władzę w mieście, obok właściciela, sprawował wójt wraz z ławą sądową oraz urząd. Wójt mianowany był przez właściciela i przed nim był odpowiedzialny. Urząd wójtowski-ławniczy zajmował się sądzeniem, intromisjami, wizjami, obdukcjami ran i szkód, spisywaniem testamentów. Od jego wyroku stronom przysługiwało odwołanie się do sądu właściciela.
Rada miejska była organem sądowniczym, ale również administracyjnym i samorządowym. Do jej zadań należało przede wszystkim: przestrzeganie porządku w mieście, ochrona przeciwpożarowa, organizacja życia miejskiego, kontrola stanu dróg i ulic, dyscyplina mieszkańców. Rada miejska składała się z 4 rajców urzędujących, którzy piastowali kolejno urząd burmistrza, każdy przez jeden kwartał.
W okresie Księstwa Warszawskiego doszło do reorganizacji władz miejskich. Dekretem ks. Fryderyka Augusta z 23 lutego 1809 roku powołano w miastach urzędy municypalne na czele z burmistrzem mianowanym przez panującego. W ich skład wchodziło również 4 ławników.


Cechy, korporacje
W 1628 roku doszło do zorganizowania przez Zbigniewa Gorajskiego pierwszego cechu zbiorowego. W jego skład weszli: miecznicy, złotnicy, nożownicy, garncarze, rymarze, siodlarze, paśnicy, powroźnicy, tokarze, stelmachowie, kołodzieje. W 1648 roku powstał cech kuśnierski, a do 1693 powstały również inne: szewski i sitarski. W 1747 roku powstał cech tkacki.

 
Jarmarki, targi
Handel Biłgoraja rozwijał się dzięki cotygodniowym targom. Od 1611 roku odbywały się one w czwartki. W ciągu roku odbywały się również 4 inne jarmarki. W czasie targu handlowano na Rynku w przeróżnych kramach, budach, straganach. Na targi w Biłgoraju przybywali kramarze i rzemieślnicy z okolicznych miasteczek i wsi, towary pochodziły głównie z sąsiednich dużych miast – Jarosławia i Lublina. Przywożono produkty pochodzenia rolniczego i leśnego, a wywożono produkty leśne, m.in. miód, wyroby kuśnierskie oraz spore ilości mięsa. W 1693 roku zwiększono liczbę jarmarków do sześciu: na św. Jerzego (6 sierpnia), jarmark jesienny (27 września), na św. Macieja (24 lutego), na Boże Ciało (21 maja–24 czerwca), na św. Marię Magdalenę (22 lipca) i na św. Mikołaja (6 grudnia).
Na początku XIX wieku w Biłgoraju odbywało się 10 jarmarków rocznie, jednak w 1850 roku władze krajowe zmniejszyły ich liczbę ponownie do 6. Tradycyjnym dniem targowym był czwartek, w tym dniu nie odbywały się bowiem targi w innych miastach. Na targi i jarmarki przywożono zboże, paszę, bydło rogate, konie, owce, artykuły żywnościowe, owoce, jarzyny, włókno, przędziwo oraz różnego rodzaju płótna, sukno, nabiał, olej, grzyby, wszelką odzież włościańską, obuwie, itp.


Towarzystwa i stowarzyszenia o charakterze kulturalnym, gospodarczym, oświatowym sportowym
Przez długie lata jedyną organizacją społeczną działającą w Biłgoraju był dozór kościelny wybierany przez parafian na okres kilku lat, w którego skład wchodzili ziemianie, a także bardziej zamożni przedstawiciele biłgorajskiego mieszczaństwa. W 1887 roku założono orkiestrę amatorską, a okoliczna inteligencja spotykała się w Komitecie Trzeźwości. W 1910 roku powstała Ochotnicza Straż Pożarna. Życie społeczne i kulturalne zaczęło się ożywiać dopiero na początku XX wieku. Powstało Koło Polskiej Macierzy Szkolnej, które zorganizowało bibliotekę. Drugą bibliotekę otworzono w 1927 roku. Była ona prywatną własnością Jana i Kazimierza Brodowskich. W Biłgoraju powstawały również męskie i żeńskie drużyny harcerskie. W 1918 roku w Biłgoraju działały dwie sale widowiskowe. Jedna znajdowała się przy domu parafialnym, druga należała do Lejzora Kaminera. W 1925 roku uruchomił on również nieme kino. Pierwsze kino dźwiękowe w Biłgoraju uruchomiono w 1931 roku.
Rozwijała się również prasa. W latach 1918–1939 pojawiły się takie tytuły jak: „Gazeta Urzędowa Powiatu Biłgorajskiego”, „Gazeta Biłgorajska”, „Trybuna”, „Echo Biłgorajskie”, „Ziemia Biłgorajska”, „Nowe Życie”. W okresie międzywojennym na terenie miasta działała również orkiestra Ochotniczej Straży Pożarnej, Towarzystwo Gimnastyczne „Sokół” i Towarzystwo Sportowe (jego celem była budowa obiektów sportowych). Dopiero w 1928 roku do użytku publicznego został oddany Szpital Powiatowy w Biłgoraju. Celom zdrowotnym służyły również Towarzystwo Czerwonego Krzyża i Towarzystwo Przeciwgruźlicze.
W okresie powojennym nastąpił prężny rozwój artystycznego ruchu amatorskiego. Powstawały kółka teatralne, chóry, zespoły taneczne. Szczególnie znanym był Amatorski Zespół Teatralny. W 1953 roku utworzono Powiatowy Dom Kultury (od 1975 roku Biłgorajski Dom Kultury), który miał organizować działalność kulturalną w mieście. 20 marca 1968 roku powołano do życia Towarzystwo Regionalne w Biłgoraju, którego podstawowymi zadaniami były m.in.: pielęgnowanie i popularyzowanie postępowych tradycji regionu, ochrona zabytków kultury materialnej i duchowej, roztaczanie opieki nad działalnością artystyczną.


Szkoły świeckie
W Biłgoraju istniała szkoła elementarna, która powstała w wyniku przekształcenia szkoły parafialnej. Nowopowstałą szkółkę utrzymywali mieszkańcy z dobrowolnych datków. Wiele dzieci uczyło się również w szkołach prywatnych. W 1864 roku było w mieście aż 25 takich szkół. Od lat 70. XIX wieku w Biłgoraju istniały 2 szkoły elementarne: męska i żeńska. W latach 1930–1932 Rada Miejska wybudowała murowany, dwupiętrowy gmach szkoły. W 1918 roku Kursy Handlowe prowadzone przez Koło Polskiej Macierzy Szkolnej zostały przekształcone w sześcioklasową Szkołę Zawodową Handlową Średnią. W 1926 roku powstała również trzyletnia Szkoła Rzemieślniczo-Przemysłowa, która prowadziła zajęcia w zakresie stolarstwa, koszykarstwa, krawiectwa, galanterii drzewnej. Młodzież doszkalano również w utworzonej w 1930 roku Szkole Zawodowej Doszkalającej. W 1937 roku swą działalność rozpoczęło Prywatne Gimnazjum i Liceum Ogólnokształcące Towarzystwa Szkoły Średniej w Biłgoraju.

W 1945 roku powołano do życia Uniwersytet Powszechny w Biłgoraju, w którym wykłady prowadzili nauczyciele miejscowych szkół. W tym samym roku powstało Prywatne Gimnazjum Krawieckie. W latach 1944–1950 w mieście utworzono 5 szkół zawodowych. W 1948 roku Doszkalająca Szkoła Zawodowa została przekształcona w Średnią Publiczną Szkołę Zawodową. W 1961 roku utworzono Zasadniczą Szkołę Zawodową im. Ludowych Partyzantów, którą przekształcono w 1972 roku w Zespół Szkół Zawodowych nr 1. W Biłgoraju utworzono również: Liceum Medyczne Pielęgniarstwa, Technikum Leśne, Zasadniczą Szkołę Budowlaną dla Dorosłych i Zespół Szkół Budowlanych. W 1946 roku Prywatne Gimnazjum i Liceum Ogólnokształcące Towarzystwa Szkoły Średniej w Biłgoraju zostały upaństwowione.


Partie polityczne
Po upadku powstania styczniowego doszło do ożywienia życia politycznego. Konspiracyjną działalność rozpoczęła Polska Partia Socjalistyczna, jak i miejscowe koło Stronnictwa Narodowo-Demokratycznego. W 1922 roku w Biłgoraju powstała pierwsza komórka Komunistycznej Partii Robotniczej Polski. W 1926 roku powstała w mieście Narodowa Organizacja Kobiet, związana ze Związkiem Ludowo-Narodowym. W 1927 roku rozpoczęła tu działalność PPS-Lewica. W latach 1925–1939 istniało również Stronnictwo Chrześcijańskiej Demokracji.



ZABYTKI BUDOWNICTWA I ARCHITEKTURY

Wykaz zabytków:

– późnobarokowy kościół parafialny pw. Wniebowzięcia Najświętszej Marii Panny, wzniesiony w latach 1732–1755 w miejscu dawnego zboru kalwińskiego;

kapliczka Matki Boskiej z 1699 roku (w ogrodzeniu kościoła);

dawna cerkiew greckokatolicka (1790–1793), od 1919 roku kościół rzymskokatolicki pw. św. Jerzego;

kościół pofranciszkański pw. św. Marii Magdaleny (1921–1929) wystawiony w miejscu wcześniejszego kościoła z 1644 roku, fundacji Jana Zamojskiego;

kaplica św. Marii Magdaleny wzniesiona po 1794 roku obok źródełka uznawanego za cudowne;

kaplica św. Antoniego Padewskiego;

kirkut (I połowa XIX wieku) odnowiony w latach 1985–1986;

cmentarz rzymskokatolicki z 1787 roku. Najstarszy zachowany nagrobek pochodzi z 1807 roku;

budynek dawnego urzędu powiatowego z 1880 roku (przebudowany po 1916 roku – obecnie budynek mieszkalny przy ul. Kościuszki 48);

budynek dawnego magistratu wzniesiony na początku XX wieku (obecnie budynek mieszkalny przy ul. Kościuszki 24);

zagroda sitarska z połowy XIX wieku;

pomnik Ignacego Krasickiego z 1820 roku;

pomnik poświęcony Janowi Henrykowi Dąbrowskiemu z I połowy XIX wieku;

zabytkowa zabudowa drewniana i murowana, m.in. domy typu biłgorajskiego z podcieniami, istniejąca przy Rynku do 1939 roku. Obiekty te zostały zniszczone podczas bombardowań i pożarów miasta.



ŹRÓDŁA

Opracowania  
Koprukowniak A., Obraz miasteczek lubelskich 1795–1915 [w:] Kurpowniak A. [red.], Miejskie społeczności lokalne w Lubelskiem 1795–1918, Lublin 2000.
Markiewicz J., Szczygieł R., Śladkowski W. [red.], Dzieje Biłgoraja, Lublin 1985.
Skakuj D., Zarys dziejów powiatu biłgorajskiego w latach 1867–1939, Biłgoraj 2005.
 
Źródła internetowe (stan na 2008 rok)
http://www.bilgoraj.lbl.pl/hist/dzieje/ludnosc.php
http://www.wnmpbilgoraj.zam-lub.pl/index.php?id=historia
 

 

Opracowała Aleksandra Duź
Redakcja: Monika Śliwińska

Biłgoraj – historia miasta

Biłgoraj został założony jako prywatne miasto w 1578 roku dzięki staraniom Adama Gorajskiego. Prawa miejskie nadał mu król Stefan Batory w przywileju lokacyjnym wydanym we Lwowie 10 września 1578 roku. Po śmierci Adama Gorajskiego Biłgoraj odziedziczył po nim syn Zbigniew. W 1611 roku wystąpił on do króla Zygmunta III Wazy z prośbą o potwierdzenie przywileju lokacyjnego. Kolejnym właścicielem miasta został Teodor Gorajski. Gdy zmarł bezpotomnie, miasto objęła Teofilia Rejowa, jedna z córek Zbigniewa. Po tych rządach miasto było zadłużone, wobec czego w 1693 roku właścicielka sprzedała Biłgoraj wraz z okolicznymi dobrami Stanisławowi Antoniemu Szczuce, referendarzowi koronnemu. W 1735 roku miasto znalazło się w posiadaniu Potockich. Od 1806 roku właścicielem Biłgoraja był Stanisław Nowakowski, po czym miasto przejął Walerian Płatonow. Po upadku powstania styczniowego, w 1864 roku Biłgoraj został sprzedany rządowi rosyjskiemu i zaczął pełnić funkcję miasta powiatowego.

 

Spis treści:
1. HISTORIA
2. Pierwszy zapis, nazwa, charakter, przywilej lokacyjny
3. Herb, przywileje, przynależność administracyjna, dane demograficzne
4. INSTYTUCJE KOŚCIELNE
5. INSTYTUCJE ŚWIECKIE
6. ZABYTKI BUDOWNICTWA I ARCHITEKTURY
7. ŹRÓDŁA

HISTORIA

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

Z chwilą nadania przywileju lokacyjnego Biłgoraj zyskał prawo do trzech jarmarków, a w następnych latach do ośmiu (1693). Dzięki usytuowaniu przy drodze handlowej z Lublina do Przemyśla i pomiędzy Krzeszowem a Szczebrzeszynem miał dobre warunki rozwoju. Handel Biłgoraja rozwijał się dzięki cotygodniowym targom oraz przez jarmarki, które odbywały się cztery razy w roku. Na jarmarki biłgorajskie przywożono przede wszystkim produkty pochodzenia rolniczego i leśnego, a wywożono m.in. miód, wyroby kuśnierskie oraz znaczne ilości mięsa.

Od początku miasto miało charakter rzemieślniczy. Rozwijało się tu sitarstwo, któremu sprzyjał teren piaszczysto-lesisty, o słabych glebach oraz duża ilość rzemieślników. Pierwsza wzmianka o cechu sitarskim została odnaleziona w dokumencie Jana III Sobieskiego z 1693 roku, potwierdzającym przywileje cechu sitarskiego. Rzemiosło to stało się najbardziej rozwiniętym w Biłgoraju i dostarczało pracy mieszkańcom. W XVIII wieku sita biłgorajskie docierały do miast, tak okolicznych, jak i dalszych ośrodków, a także za granicę: do Szwecji, Niemiec, Węgier, Mołdawii, Turcji, Persji. Liczne wojny z wojskami kozacko-tatarskimi sprawiły, że miasto było wielokrotnie rabowane i palone. Po większych pożarach miasto musiało być odbudowywane od podstaw, gdyż większość budynków była drewniana. Pożar z 1788 roku strawił znaczną część miasta wraz z zabudowaniami jurydyki plebańskiej.

Po upadku powstania kościuszkowskiego, w czasie rozbiorów Biłgoraj znajdował się pod panowaniem austriackim i wszedł w skład Księstwa Warszawskiego, w 1815 roku, gdy utworzono Królestwo Polskie, znalazł się pod zaborem rosyjskim. W czasie obu powstań mieszkańcy Biłgoraja walczyli o niepodległość. W okresie I wojny światowej działania wojenne toczyły się na terenie powiatu biłgorajskiego w latach 1914–1915. Walki spowodowały duże straty – przemysł podupadł, wielu ludzi wyemigrowało. Na przełomie lat 20. i 30. silnie rozwinęła się działalność inwestycyjna i gospodarcza. W 1922 roku w Biłgoraju wybudowano elektrownię miejską, dzięki czemu była to pierwsza miejscowość posiadająca prąd elektryczny. Zwiększała się liczba domów murowanych, jednakże większość mieszkań aż do 1939 roku była budowana z drewna.

Dalszemu rozwojowi przeszkodził wybuch II wojny światowej. Lotnictwo niemieckie 8 września 1939 roku zbombardowało miasto. 11 września miasto zostało podpalone w kilku miejscach, a pożar trwał cały dzień. Spłonęło 1006 budynków, w tym 293 domy mieszkalne i 713 budynków gospodarczych. Spaliło się centrum miasta oraz Ratusz, kościół parafialny, synagoga, biblioteka Macierzy Szkolnej, kino i 2 sale widowiskowe. 14 września lotnictwo niemieckie dokonało drugiego bombardowania, w trakcie którego zginęło około 100 osób. 16 września toczyła się walka armii „Kraków” z wojskami niemieckimi o Biłgoraj, w której poległo 78 żołnierzy, a 80 podniosło rany. Od 28 września do 3 października 1939 roku, zgodnie z paktem Ribbentrop-Mołotow, Biłgoraj znajdował się pod okupacją radziecką. Do Biłgoraja ponownie wkroczyli Niemcy. Niemieckie władze okupacyjne uczyniły Biłgoraj siedzibą powiatu biłgorajskiego, który wchodził w skład dystryktu lubelskiego. Represje dotyczyły całej ludności Biłgoraja. W listopadzie 1942 roku utworzono getto, w którym znalazła się ludność żydowska. Zlikwidowano je w 1943 roku, jednak już w kwietniu 1944 roku w Biłgoraju działał obóz przejściowy dla partyzantów. 24 lipca 1945 roku miasto zostało wyzwolone przez Armię Czerwoną.

W okresie powojennym nastąpiła odbudowa zniszczonego i zaniedbanego miasta. W latach 1944–1978 szybko zwiększała się liczba ludności Biłgoraja, co wiązało się przede wszystkim z napływem ludności wiejskiej.

Do najważniejszych zabytków Biłgoraja należą: późnobarokowy kościół parafialny Wniebowzięcia Najświętszej Marii Panny, wzniesiony w latach 1732–1755 w miejscu dawnego zboru kalwińskiego, dawna cerkiew greckokatolicka (1790–1793) od 1919 roku kościół rzymskokatolicki pw. św. Jerzego, kościół pofranciszkański pw. św. Marii Magdaleny (1921–1929) wystawiony w miejscu wcześniejszego kościoła z 1644 roku fundacji Jana Zamojskiego, kirkut (I poł. XIX wieku) odnowiony w latach 1985–1986 i cmentarz rzymskokatolicki z 1787 roku. Najstarszy zachowany nagrobek pochodzi z 1807 roku.

Biłgoraj leży w południowej części województwa lubelskiego, ok. 85 km od Lublina, w sąsiedztwie Roztoczańskiego Parku Narodowego. Miasto leży na Równinie Biłgorajskiej, nad rzeką Białą i Czarną Ładą. Na terenie powiatu występują dwie krainy geobotaniczne – Kotlina Sandomierska i Roztocze. Na obszarze Kotliny Sandomierskiej można wyróżnić Równinę Biłgorajską i Płaskowyż Tarnogrodzki. Równina biłgorajska jest to kraina leśno-łąkowa, na której przeważają gleby słabe, o niskiej wartości i silnym zakwaszeniu. Równinę Biłgorajską i Płaskowyż Tarnogrodzki rozdziela dolina rzeki Tanwi.


Pierwszy zapis, nazwa, charakter, przywilej lokacyjny

Pierwszy zapis
Najstarszy dokument miasta to akt lokacyjny, który zachował się w kopii wpisanej do Metryki Koronnej, przechowywanej w Archiwum Głównym Akt Dawnych w Warszawie.
 

Objaśnienie nazwy
Wydaje się, że nazwa miejsca, na którym lokowano miasto w 1578 roku, jest o wiele starsza od samej osady. Mamy tu bowiem do czynienia z nazwą dwuczłonową, w której drugi człon – Gorajoznacza miejsce górzyste. Natomiast pierwszy człon – Bieł – można interpretować jako biały. Być może chodziło o rozróżnienie wzniesienia, na którym istniało miasto Goraj od tego, gdzie później powstał Biłgoraj. Zatem mamy najprawdopodobniej do czynienia z nazwą kulturową „Biały Goraj”, które zapisywano jako „Biełgoraj”, a następnie „Biłgoraj".
 

Charakter
Biłgoraj został założony jako nowe miasto na tzw. surowym korzeniu. Plan miasta z 1849 roku pozwala uchwycić charakter jego układu przestrzennego. W tym czasie Biłgoraj był miejską aglomeracją z rynkiem, jurydyką plebańską, Przedmieściem Tarnogrodzkim, Przedmieściem Lubelskim, Przedmieściem Zamojskim. Zabudowa Biłgoraja była jednokondygnacyjna, materiałem budowlanym było drewno. Jedyne obiekty, jakie wyrastały ponad poziom parterowych domów w XVIII wieku, to drewniana cerkiew unicka oraz drewniany kościół parafialny.

Położony na wzniesieniu Biłgoraj posiadał naturalne walory obronne, jednak zbudowano wokół niego parkany, baszty oraz bramy, co ograniczało rozwój terytorialny miasta. Obok terenów podległych jurysdykcji miejskiej w obrębie Biłgoraja możemy wyróżnić trzy niezależne kompleksy zwartej zabudowy. Były to okolice synagogi, cerkwi unickiej oraz kościoła katolickiego. Obiekty sakralne były zlokalizowane przy traktach wylotowych: obiekty żydowskie usytuowano przy bramie Lubelskiej, unickie przy bramie Tarnogrodzkiej, katolickie przy bramie Zamojskiej.

 
Data nadania przywileju lokacyjnego
Biłgoraj otrzymał prawa miejskie magdeburskie z ręki króla Stefana Batorego w przywileju lokacyjnym wydanym we Lwowie 10 września 1578 roku. Jest to typowy przywilej lokacyjny, zawierający królewskie zezwolenie na założenie miasta oraz nadający nowej osadzie prawo miejskie. 


Herb, przywileje, przynależność administracyjna, dane demograficzne

Pieczęć, herb

Źródłem do odtworzenia pierwotnego wizerunku herbu Biłgoraja jest odcisk pieczęci miejskiej z 1591 roku. Składa się on z dwóch części: łabędzia oraz trzech belek u dołu, które tworzą herb „Korczak” – znak rodziny Gorajskich. Znak ten utrzymywał się przez następne dwa stulecia. Dopiero w 1811 roku, w związku z zarządzeniem władz Księstwa Warszawskiego, miastom nakazano używanie herbu państwowego, co przyczyniło się do tego, że herb biłgorajski odszedł w zapomnienie. Pod koniec XIX wieku przywrócono tradycyjny herb Biłgoraja: na czerwonej tarczy znajdują się trzy srebrne belki, nad którymi jest umieszczony skierowany w lewo Łabędź. 
 
 
Przywileje 
1578 – miasto uzyskało prawo do trzech jarmarków;
1578 – Stefan Batory pozwolił na swobodny przewóz do miasta mięsa i sprzedawania go w „jatkach lub na pniakach”;
1578 – zwolnienie mieszczan i przedmieszczan od wszelkich podatków, świadczeń państowych oraz targowego na okres 8 lat;
1611 – miasto uzyskało prawo do czterech jarmarków;
1693 – miasto uzyskało prawo do ośmiu jarmarków;
1720 – przywilej wydany dla cechu sitarskiego przez ówczesną właścicielkę miasta Konstancję Marię Szczuczynę z Potoka.

 

Przynależność administracyjna i zmiany granic
1772 – podczas pierwszego rozbioru Biłgoraj znalazł się pod zaborem austriackim;
1776 – na mocy Konwencji Warszawskiej Austria zwróciła Rzeczypospolitej Biłgoraj oraz okolice;
1795 – po trzecim rozbiorze teren znalazł się ponownie pod panowaniem Austrii;
1809 – miasto włączono do Księstwa Warszawskiego. Obszar wchodził w skład nowo utworzonej Galicji Zachodniej, należąc do cyrkułu józefowskiego;
1815 – utworzono Królestwo Polskie, a Biłgoraj znalazł się w zaborze rosyjskim;
1816 – wprowadzono nowy podział administracyjny – Biłgoraj znalazł się w obwodzie zamojskim;
1866 – utworzono powiat biłgorajski z siedzibą w Biłgoraju;
1919 – powiat biłgorajski stał się jednym z powiatów województwa lubelskiego;
1918–1939 – Biłgoraj był siedzibą powiatu, a także jedyną gminą miejską w powiecie.

Współcześnie Biłgoraj to miasto i gmina w województwie lubelskim, a także siedziba powiatu biłgorajskiego.

 

 

Dane demograficzne wraz z danymi o strukturze etnicznej
W Biłgoraju, jak i w innych miejscowościach powiatu, mieszkała ludność mieszana, głównie Polacy, Ukraińcy, Żydzi.


Oszacowana liczba mieszkańców Biłgoraja na podstawie rejestrów podatkowych



Rok

Liczba domów

Ogółem

1626

około 200

1000–1300

1662

477

1668

70

462

1673

45

308

1674

237

1778

2176

1788

368

2428

1802

441

2646

 
 
Ludność Biłgoraja w latach 1827–1899


1827

2945

1856

5072

1865

6005

1869

5985

1880

6608

1890

8199

1895

8652

1899

8953

 
 
Zróżnicowanie narodowo-wyznaniowe ludności Biłgoraja w 1865 roku




Ogółem

Chrześcijanie

Żydzi

% ludności żydowskiej

6005

3710

2295

38,2

 
 
Zróżnicowanie narodowo-wyznaniowe ludności Biłgoraja w 1904 roku





Ogółem

Prawosławni

Katolicy

Żydzi

%

9062

737

4822

4043

42,1

 


INSTYTUCJE KOŚCIELNE

Parafia

Pod koniec XVII wieku w Biłgoraju utworzono parafię pod wezwaniem Wniebowzięcia NMP, która początkowo funkcjonowała przy kaplicy. W latach 1703–1704 z inicjatywy podkanclerzego Stanisława Antoniego Szczuki wybudowano drewniany kościół. Przez cały XVIII wiek pełnił on rolę głównego ośrodka życia religijnego i kulturalnego. W 1741 roku z inicjatywy ks. Mroczkowskiego powstało Bractwo Świętej Trójcy. Miało ono charakter elitarnego stowarzyszenia, którego członkami byli przede wszystkim najbogatsi obywatele miasta. W drugiej połowie XVIII wieku bractwo posiadało znaczne dochody, płynące z sum ulokowanych na korzystny procent.

Przy parafii działał również drewniany szpital, którego uposażenie stanowiły trzy kawałki pola, łąka oraz sumy pieniężne.

Ważnym obiektem była szkoła parafialna. Pierwsza wzmianka o niej pochodzi z 1717 roku. Największy jej rozwój przypadał na II połowę XVIII wieku. W szkole uczyli się przede wszystkim mieszczanie, którzy chcieli uzyskać wiedzę przydatną do uprawiania zawodów kupieckich i rzemieślniczych. Część uczniów z Biłgoraja studiowała później na Akademii Zamojskiej.

W II połowie XIX wieku w całym Królestwie Polskim przeprowadzano wiele redukcji i reorganizacji administracji, także administracji kościelnej. Najprawdopodobniej wraz z powstaniem dekanatu biłgorajskiego zmianom uległy granice parafii. Albowiem spis miejscowości należących do parafii z 1870 roku wymienia: Biłgoraj, Dyle, Gromadę, Różnówkę, Swiobodę, Kajetanówkę, Ignatówkę, Bojary, Wolę Małą i Dużą, a także Majdan Gromadzki. Rok później obszar parafii ponownie uległ zmianie, gdyż do parafii zostały dołączone kolejne miejscowości: Edwardówka, Cyncynopol, Rapy Dylańskie, Rapy Bojarskie i Zacisze. Na przestrzeni kolejnych lat granice parafii nie ulegały większym zmianom. W roku 1865 ukazem carskim cały majątek kościołów został zabrany.

W 1926 roku odbyła się kanoniczna erekcja Zgromadzenia Trzeciego Zakonu Świętego Franciszka przy parafii Biłgoraj, którego członkowie zajmowali się działalnością charytatywną oraz nauczaniem dzieci zasad wiary i katechizmu. W latach 1931–1939 swoim działaniem na terenie parafii odznaczyło się Towarzystwo Miłosierdzia Chrześcijańskiego Imienia Świętego Wincentego a' Paulo. Towarzystwo zbierało dary dla najbiedniejszych oraz organizowało dla nich darmową kuchnię. 11 września 1939 roku miasto zostało spalone, wraz z nim kościół. Nabożeństwa były odprawiane na ruinach spalonego kościoła. Dopiero w latach 1942–1944 kościół został pokryty dachem.

Instytucje kościelne innych wyznań
Pierwsi właściciele Biłgoraja, Gorajscy, należeli do najwybitniejszych przedstawicieli polskiego kalwinizmu. Zbigniew Gorajski zezwolił jednak na wybudowanie obok zboru kalwińskiego parafii unickiej oraz synagogi. Prawdopodobnie od roku 1604 na terenie miasta znajdowała się także kaplica katolicka.

Do lat 60. XVII wieku głównym centrum życia religijnego Biłgoraja był zbór kalwiński, który znajdował się najprawdopodobniej w miejscu dzisiejszego kościoła parafialnego. W Biłgoraju odbywały się synody i konwokacje kalwińskie (1633, 1638, 1639, 1640, 1642, 1645, 1649, 1654). Ministrami (duchownymi) byli: Piotr Militis (przed 1614), Marcin Crocinius (1617), Jan Węgierski (1622), Paweł Obrębski (1623), Jan Dąbski (1627), Jan Grzybowski (1634–1641), Daniel Robonius (1641–1649), Samuel Decanus (1649–1650).

Przy zborze kalwińskim funkcjonowała szkoła, znana z wysokiego poziomu nauczania. Prowadzili ją nauczyciele rekrutujący się z katechistów lub alumnów przygotowujących się do funkcji duchownego. Szkoła była dostępna dla wszystkich a utrzymywano ją z dochodów zboru. Wojny w połowie XVII wieku doprowadziły do kryzysu zboru i szkoły. Po przejściu Biłgoraja w ręce Teofilii i Władysława Rejów działalność kalwinów osłabła, bowiem nowy właściciel przeszedł na katolicyzm. Zbór stopniowo ograniczał działalność, aż do całkowitego zaprzestania w II połowy XVII wieku.

W Biłgoraju istniała również szkoła żydowska. 16 września 1728 roku kahał biłgorajski wyraził zgodę na otwarcie szkoły.


INSTYTUCJE ŚWIECKIE

Ława, rada
Biłgoraj był miastem prywatnym, leżącym w powiecie urzędowskim województwa lubelskiego. Władzę w mieście, obok właściciela, sprawował wójt wraz z ławą sądową oraz urząd. Wójt mianowany był przez właściciela i przed nim był odpowiedzialny. Urząd wójtowski-ławniczy zajmował się sądzeniem, intromisjami, wizjami, obdukcjami ran i szkód, spisywaniem testamentów. Od jego wyroku stronom przysługiwało odwołanie się do sądu właściciela.
Rada miejska była organem sądowniczym, ale również administracyjnym i samorządowym. Do jej zadań należało przede wszystkim: przestrzeganie porządku w mieście, ochrona przeciwpożarowa, organizacja życia miejskiego, kontrola stanu dróg i ulic, dyscyplina mieszkańców. Rada miejska składała się z 4 rajców urzędujących, którzy piastowali kolejno urząd burmistrza, każdy przez jeden kwartał.
W okresie Księstwa Warszawskiego doszło do reorganizacji władz miejskich. Dekretem ks. Fryderyka Augusta z 23 lutego 1809 roku powołano w miastach urzędy municypalne na czele z burmistrzem mianowanym przez panującego. W ich skład wchodziło również 4 ławników.

Cechy, korporacje
W 1628 roku doszło do zorganizowania przez Zbigniewa Gorajskiego pierwszego cechu zbiorowego. W jego skład weszli: miecznicy, złotnicy, nożownicy, garncarze, rymarze, siodlarze, paśnicy, powroźnicy, tokarze, stelmachowie, kołodzieje. W 1648 roku powstał cech kuśnierski, a do 1693 powstały również inne: szewski i sitarski. W 1747 roku powstał cech tkacki.

 
Jarmarki, targi
Handel Biłgoraja rozwijał się dzięki cotygodniowym targom. Od 1611 roku odbywały się one w czwartki. W ciągu roku odbywały się również 4 inne jarmarki. W czasie targu handlowano na Rynku w przeróżnych kramach, budach, straganach. Na targi w Biłgoraju przybywali kramarze i rzemieślnicy z okolicznych miasteczek i wsi, towary pochodziły głównie z sąsiednich dużych miast – Jarosławia i Lublina. Przywożono produkty pochodzenia rolniczego i leśnego, a wywożono produkty leśne, m.in. miód, wyroby kuśnierskie oraz spore ilości mięsa. W 1693 roku zwiększono liczbę jarmarków do sześciu: na św. Jerzego (6 sierpnia), jarmark jesienny (27 września), na św. Macieja (24 lutego), na Boże Ciało (21 maja–24 czerwca), na św. Marię Magdalenę (22 lipca) i na św. Mikołaja (6 grudnia).
Na początku XIX wieku w Biłgoraju odbywało się 10 jarmarków rocznie, jednak w 1850 roku władze krajowe zmniejszyły ich liczbę ponownie do 6. Tradycyjnym dniem targowym był czwartek, w tym dniu nie odbywały się bowiem targi w innych miastach. Na targi i jarmarki przywożono zboże, paszę, bydło rogate, konie, owce, artykuły żywnościowe, owoce, jarzyny, włókno, przędziwo oraz różnego rodzaju płótna, sukno, nabiał, olej, grzyby, wszelką odzież włościańską, obuwie, itp.

Towarzystwa i stowarzyszenia o charakterze kulturalnym, gospodarczym, oświatowym sportowym
Przez długie lata jedyną organizacją społeczną działającą w Biłgoraju był dozór kościelny wybierany przez parafian na okres kilku lat, w którego skład wchodzili ziemianie, a także bardziej zamożni przedstawiciele biłgorajskiego mieszczaństwa. W 1887 roku założono orkiestrę amatorską, a okoliczna inteligencja spotykała się w Komitecie Trzeźwości. W 1910 roku powstała Ochotnicza Straż Pożarna. Życie społeczne i kulturalne zaczęło się ożywiać dopiero na początku XX wieku. Powstało Koło Polskiej Macierzy Szkolnej, które zorganizowało bibliotekę. Drugą bibliotekę otworzono w 1927 roku. Była ona prywatną własnością Jana i Kazimierza Brodowskich. W Biłgoraju powstawały również męskie i żeńskie drużyny harcerskie. W 1918 roku w Biłgoraju działały dwie sale widowiskowe. Jedna znajdowała się przy domu parafialnym, druga należała do Lejzora Kaminera. W 1925 roku uruchomił on również nieme kino. Pierwsze kino dźwiękowe w Biłgoraju uruchomiono w 1931 roku.
Rozwijała się również prasa. W latach 1918–1939 pojawiły się takie tytuły jak: „Gazeta Urzędowa Powiatu Biłgorajskiego”, „Gazeta Biłgorajska”, „Trybuna”, „Echo Biłgorajskie”, „Ziemia Biłgorajska”, „Nowe Życie”. W okresie międzywojennym na terenie miasta działała również orkiestra Ochotniczej Straży Pożarnej, Towarzystwo Gimnastyczne „Sokół” i Towarzystwo Sportowe (jego celem była budowa obiektów sportowych). Dopiero w 1928 roku do użytku publicznego został oddany Szpital Powiatowy w Biłgoraju. Celom zdrowotnym służyły również Towarzystwo Czerwonego Krzyża i Towarzystwo Przeciwgruźlicze.
W okresie powojennym nastąpił prężny rozwój artystycznego ruchu amatorskiego. Powstawały kółka teatralne, chóry, zespoły taneczne. Szczególnie znanym był Amatorski Zespół Teatralny. W 1953 roku utworzono Powiatowy Dom Kultury (od 1975 roku Biłgorajski Dom Kultury), który miał organizować działalność kulturalną w mieście. 20 marca 1968 roku powołano do życia Towarzystwo Regionalne w Biłgoraju, którego podstawowymi zadaniami były m.in.: pielęgnowanie i popularyzowanie postępowych tradycji regionu, ochrona zabytków kultury materialnej i duchowej, roztaczanie opieki nad działalnością artystyczną.

Szkoły świeckie
W Biłgoraju istniała szkoła elementarna, która powstała w wyniku przekształcenia szkoły parafialnej. Nowopowstałą szkółkę utrzymywali mieszkańcy z dobrowolnych datków. Wiele dzieci uczyło się również w szkołach prywatnych. W 1864 roku było w mieście aż 25 takich szkół. Od lat 70. XIX wieku w Biłgoraju istniały 2 szkoły elementarne: męska i żeńska. W latach 1930–1932 Rada Miejska wybudowała murowany, dwupiętrowy gmach szkoły. W 1918 roku Kursy Handlowe prowadzone przez Koło Polskiej Macierzy Szkolnej zostały przekształcone w sześcioklasową Szkołę Zawodową Handlową Średnią. W 1926 roku powstała również trzyletnia Szkoła Rzemieślniczo-Przemysłowa, która prowadziła zajęcia w zakresie stolarstwa, koszykarstwa, krawiectwa, galanterii drzewnej. Młodzież doszkalano również w utworzonej w 1930 roku Szkole Zawodowej Doszkalającej. W 1937 roku swą działalność rozpoczęło Prywatne Gimnazjum i Liceum Ogólnokształcące Towarzystwa Szkoły Średniej w Biłgoraju.

W 1945 roku powołano do życia Uniwersytet Powszechny w Biłgoraju, w którym wykłady prowadzili nauczyciele miejscowych szkół. W tym samym roku powstało Prywatne Gimnazjum Krawieckie. W latach 1944–1950 w mieście utworzono 5 szkół zawodowych. W 1948 roku Doszkalająca Szkoła Zawodowa została przekształcona w Średnią Publiczną Szkołę Zawodową. W 1961 roku utworzono Zasadniczą Szkołę Zawodową im. Ludowych Partyzantów, którą przekształcono w 1972 roku w Zespół Szkół Zawodowych nr 1. W Biłgoraju utworzono również: Liceum Medyczne Pielęgniarstwa, Technikum Leśne, Zasadniczą Szkołę Budowlaną dla Dorosłych i Zespół Szkół Budowlanych. W 1946 roku Prywatne Gimnazjum i Liceum Ogólnokształcące Towarzystwa Szkoły Średniej w Biłgoraju zostały upaństwowione.

Partie polityczne
Po upadku powstania styczniowego doszło do ożywienia życia politycznego. Konspiracyjną działalność rozpoczęła Polska Partia Socjalistyczna, jak i miejscowe koło Stronnictwa Narodowo-Demokratycznego. W 1922 roku w Biłgoraju powstała pierwsza komórka Komunistycznej Partii Robotniczej Polski. W 1926 roku powstała w mieście Narodowa Organizacja Kobiet, związana ze Związkiem Ludowo-Narodowym. W 1927 roku rozpoczęła tu działalność PPS-Lewica. W latach 1925–1939 istniało również Stronnictwo Chrześcijańskiej Demokracji.


ZABYTKI BUDOWNICTWA I ARCHITEKTURY

Wykaz zabytków:

– późnobarokowy kościół parafialny pw. Wniebowzięcia Najświętszej Marii Panny, wzniesiony w latach 1732–1755 w miejscu dawnego zboru kalwińskiego;

kapliczka Matki Boskiej z 1699 roku (w ogrodzeniu kościoła);

dawna cerkiew greckokatolicka (1790–1793), od 1919 roku kościół rzymskokatolicki pw. św. Jerzego;

kościół pofranciszkański pw. św. Marii Magdaleny (1921–1929) wystawiony w miejscu wcześniejszego kościoła z 1644 roku, fundacji Jana Zamojskiego;

kaplica św. Marii Magdaleny wzniesiona po 1794 roku obok źródełka uznawanego za cudowne;

kaplica św. Antoniego Padewskiego;

kirkut (I połowa XIX wieku) odnowiony w latach 1985–1986;

cmentarz rzymskokatolicki z 1787 roku. Najstarszy zachowany nagrobek pochodzi z 1807 roku;

budynek dawnego urzędu powiatowego z 1880 roku (przebudowany po 1916 roku – obecnie budynek mieszkalny przy ul. Kościuszki 48);

budynek dawnego magistratu wzniesiony na początku XX wieku (obecnie budynek mieszkalny przy ul. Kościuszki 24);

zagroda sitarska z połowy XIX wieku;

pomnik Ignacego Krasickiego z 1820 roku;

pomnik poświęcony Janowi Henrykowi Dąbrowskiemu z I połowy XIX wieku;

zabytkowa zabudowa drewniana i murowana, m.in. domy typu biłgorajskiego z podcieniami, istniejąca przy Rynku do 1939 roku. Obiekty te zostały zniszczone podczas bombardowań i pożarów miasta.


ŹRÓDŁA

Opracowania  
Koprukowniak A., Obraz miasteczek lubelskich 1795–1915 [w:] Kurpowniak A. [red.], Miejskie społeczności lokalne w Lubelskiem 1795–1918, Lublin 2000.
Markiewicz J., Szczygieł R., Śladkowski W. [red.], Dzieje Biłgoraja, Lublin 1985.
Skakuj D., Zarys dziejów powiatu biłgorajskiego w latach 1867–1939, Biłgoraj 2005.
 
Źródła internetowe (stan na 2008 rok)
http://www.bilgoraj.lbl.pl/hist/dzieje/ludnosc.php
http://www.wnmpbilgoraj.zam-lub.pl/index.php?id=historia
 

 

Opracowała Aleksandra Duź
Redakcja: Monika Śliwińska