Charakterystycznym elementem krajobrazu kulturowego przedwojennej Lubelszczyzny było małe miasteczko. Jest ono podstawowym elementem układu osadniczego regionu lubelskiego, w skład którego wchodziło 21 miast i 51 miasteczek. Jedną z charakterystycznych cech małych miasteczek znajdujących się na terenie Lubelszczyzny była obecność w nich, obok ludności polskiej, ludności żydowskiej, prawosławnej, jak też unickiej. Tworzyło to unikalny w skali europejskiej krajobraz kulturowy.

W wyniku II światowej małe miasta jako forma socjologiczno-przestrzenna, ze specyficznym klimatem kulturowym, przestały istnieć. Pozostały już tylko we wspomnieniach, na starych ilustracjach, fotografiach i kartach literatury. Również zachodzące zmiany okresu transformacji w Polsce przyniosły małym miasteczkom przyśpieszoną degradację. Być może jest to ostatni moment na zabezpieczenie jeszcze istniejących w poszczególnych miasteczkach walorów krajobrazu kulturowego, związanego z układem przestrzennym czy też konkretnymi obiektami budownictwa.
 
 
 

Spis treści:
1. Miasteczko
2. Fenomen kulturowy miasteczka
3. Wielokulturowe tradycje miasteczek Lubelszczyzny w działaniach Ośrodka "Brama Grodzka - Teatr NN"



Miasteczko

Miasteczko lub małe miasto można określić jako przestrzenne zgrupowanie niewielkiej liczby budowli na określonym i czytelnie rozplanowanym terenie przeznaczonych dla niewielkiego zgrupowania ludności. Określenie „niewielkie” odnosi się do liczby mieszkańców i jest różnie precyzowane, najczęściej w granicach od kilku do kilkunastu tysięcy, ale przeważnie poniżej trzydziestu tysięcy mieszkańców. Termin małe miasteczko stosowany był przez historyków i urbanistów, już w okresie 20-lecia międzywojennego do określenia osad o funkcjach miejskich, mających lokalne znaczenie gospodarcze.

W 1910 roku E. Łuskina pisała: (...) Miasteczko, będąc formą przejściową między wsią i dużym miastem, może łatwo połączyć najlepsze cechy obu i stać się ostoją pogodnego życia rodzinnego, w średnich ramach zamożności i wymagań, które zawsze pozostaną przeciętną społeczeństw.

Miasta i miasteczka są podstawowym elementem struktury urbanistycznej kraju. Małe miasta stanowią rodzime dziedzictwo kulturowe, są nie tylko zbiorem obiektów i miejsc, ale są tworami żywymi wciąż zmieniającymi się w czasie.

Miasteczka zlokalizowane na terenie Lubelszczyzny to w większości miasteczka wielokulturowe, w których w okresie do II wojny światowej zamieszkiwali obok siebie przedstawiciele kilku religii lub narodowości. Przykładami takich miasteczek wielokulturowych są: Szczebrzeszyn, Hrubieszów, Tomaszów Lubelski, Kraśnik, Turobin, Bychawa. Zewnętrznie miasteczko wielokulturowe charakteryzuje się obecnością świątyń i cmentarzy różnych wyznań w obrębie jednej struktury urbanistycznej oraz wzajemnym przenikaniem się wpływów kultury, sztuki i obyczaju. Odmianą miasteczka wielokulturowego było żydowskie sztetł, pośród których wymienić można Frampol, Turobin, Lubartów.



Fenomen kulturowy miasteczka

Fenomen kulturowy miasteczka wyrasta z jego historii, która ukazuje wielostronny rozwój miasta i jest silnie związana z istniejącą w przestrzeni miasteczka architekturą. Z jej przemianami w sposób bezpośredni związane są przeobrażenia przestrzeni i krajobrazu miasteczek, wynikające między innymi ze zmiany funkcji przestrzeni publicznych, braku wyraźnego rozdziału strefy publicznej od prywatnej, czy też braku sposobu zagospodarowania opuszczonych obiektów.

Jednym ze sposobów ochrony dziedzictwa kulturowego miasteczek jest inwentaryzacja dziedzictwa, polegająca na opisie podstawowych elementów składających się na krajobraz kulturowy. Do elementów tego opisu należą: historia, w tym historia funkcjonowania w miejscowości instytucji kościelnych różnych wyznań, spis zabytków architektury, spis zabytków ruchomych, a także spis wartości niematerialnych. Karta Dziedzictwa Kulturowego Miejscowości, jaka powstaje w wyniku szczegółowej analizy, może być podstawą do stworzenia programu ochrony czy też programu edukacyjnego związanego z dziedzictwem kulturowym miasteczka. Edukacja dotycząca dziedzictwa jest konieczna w celu uświadomienia społecznościom lokalnym wartości jakie tkwią w układzie urbanistycznym ich miasteczek.
Ogół społeczności małomiasteczkowej nie ceni ani dobrej architektury, ani kompozycji urbanistycznej, ani też właściwego kształtowania przestrzeni. Prowadzi to do zaniku cech własnych krajobrazu, który w konsekwencji bezpowrotnie traci swoją oryginalność i tożsamość. Uświadamianie w dziedzinie przestrzeni jest zadaniem niezwykle trudnym.

Dziedzictwo kulturowe miasteczek Lubelszczyzny nie doczekało się jak dotąd zbyt wielu opracowań. Najważniejszą książką dotyczącą krajobrazu miasteczek regionu lubelskiego jest książka Elżbiety Przesmyckiej „Przeobrażenia zabudowy i krajobrazu miasteczek Lubelszczyzny”. Ważnym opracowaniem jest także zbiór artykułów „Miejskie społeczności lokalne w Lubelskiem 1795–1918” opracowany pod red. Albina Koprukowaniaka oraz książka Katarzyny Więcławskej Zmartwychwstałe miasteczko... Literackie oblicza sztetł.
 
Opracowanie materiałów: Izabela Błasiak, Aleksandra Duź, Joanna Zętar


Wielokulturowe tradycje miasteczek Lubelszczyzny w działaniach Ośrodka "Brama Grodzka - Teatr NN"

Popularyzacją zagadnień związanych z małymi miasteczkami Lubelszczyzny i ich wielokulturową tradycją zajmuje się od 2001 roku Ośrodek "Brama Grodzka - Teatr NN". Projekty związane z ta tematyką zrealizowane przez Ośrodek to:

"Zapomniana Przeszłość - Wielkokulturowe Tradycje Lubelszczyzny"

"Śladami opowiadań Singera. Literacki przewodnik po Lubelszczyźnie"

"Wirtulane Miasteczko. Wirtulalna makieta przedwojennego Józefowa Biłgorajskiego"

Festiwal "Śladami Singera".


Miasteczka Lubelszczyzny

tagi:


Charakterystycznym elementem krajobrazu kulturowego przedwojennej Lubelszczyzny było małe miasteczko. Jest ono podstawowym elementem układu osadniczego regionu lubelskiego, w skład którego wchodziło 21 miast i 51 miasteczek. Jedną z charakterystycznych cech małych miasteczek znajdujących się na terenie Lubelszczyzny była obecność w nich, obok ludności polskiej, ludności żydowskiej, prawosławnej, jak też unickiej. Tworzyło to unikalny w skali europejskiej krajobraz kulturowy.

W wyniku II światowej małe miasta jako forma socjologiczno-przestrzenna, ze specyficznym klimatem kulturowym, przestały istnieć. Pozostały już tylko we wspomnieniach, na starych ilustracjach, fotografiach i kartach literatury. Również zachodzące zmiany okresu transformacji w Polsce przyniosły małym miasteczkom przyśpieszoną degradację. Być może jest to ostatni moment na zabezpieczenie jeszcze istniejących w poszczególnych miasteczkach walorów krajobrazu kulturowego, związanego z układem przestrzennym czy też konkretnymi obiektami budownictwa.
 
 
 

Spis treści:
1. Miasteczko
2. Fenomen kulturowy miasteczka
3. Wielokulturowe tradycje miasteczek Lubelszczyzny w działaniach Ośrodka "Brama Grodzka - Teatr NN"

Miasteczko

Miasteczko lub małe miasto można określić jako przestrzenne zgrupowanie niewielkiej liczby budowli na określonym i czytelnie rozplanowanym terenie przeznaczonych dla niewielkiego zgrupowania ludności. Określenie „niewielkie” odnosi się do liczby mieszkańców i jest różnie precyzowane, najczęściej w granicach od kilku do kilkunastu tysięcy, ale przeważnie poniżej trzydziestu tysięcy mieszkańców. Termin małe miasteczko stosowany był przez historyków i urbanistów, już w okresie 20-lecia międzywojennego do określenia osad o funkcjach miejskich, mających lokalne znaczenie gospodarcze.

W 1910 roku E. Łuskina pisała: (...) Miasteczko, będąc formą przejściową między wsią i dużym miastem, może łatwo połączyć najlepsze cechy obu i stać się ostoją pogodnego życia rodzinnego, w średnich ramach zamożności i wymagań, które zawsze pozostaną przeciętną społeczeństw.

Miasta i miasteczka są podstawowym elementem struktury urbanistycznej kraju. Małe miasta stanowią rodzime dziedzictwo kulturowe, są nie tylko zbiorem obiektów i miejsc, ale są tworami żywymi wciąż zmieniającymi się w czasie.

Miasteczka zlokalizowane na terenie Lubelszczyzny to w większości miasteczka wielokulturowe, w których w okresie do II wojny światowej zamieszkiwali obok siebie przedstawiciele kilku religii lub narodowości. Przykładami takich miasteczek wielokulturowych są: Szczebrzeszyn, Hrubieszów, Tomaszów Lubelski, Kraśnik, Turobin, Bychawa. Zewnętrznie miasteczko wielokulturowe charakteryzuje się obecnością świątyń i cmentarzy różnych wyznań w obrębie jednej struktury urbanistycznej oraz wzajemnym przenikaniem się wpływów kultury, sztuki i obyczaju. Odmianą miasteczka wielokulturowego było żydowskie sztetł, pośród których wymienić można Frampol, Turobin, Lubartów.


Fenomen kulturowy miasteczka

Fenomen kulturowy miasteczka wyrasta z jego historii, która ukazuje wielostronny rozwój miasta i jest silnie związana z istniejącą w przestrzeni miasteczka architekturą. Z jej przemianami w sposób bezpośredni związane są przeobrażenia przestrzeni i krajobrazu miasteczek, wynikające między innymi ze zmiany funkcji przestrzeni publicznych, braku wyraźnego rozdziału strefy publicznej od prywatnej, czy też braku sposobu zagospodarowania opuszczonych obiektów.

Jednym ze sposobów ochrony dziedzictwa kulturowego miasteczek jest inwentaryzacja dziedzictwa, polegająca na opisie podstawowych elementów składających się na krajobraz kulturowy. Do elementów tego opisu należą: historia, w tym historia funkcjonowania w miejscowości instytucji kościelnych różnych wyznań, spis zabytków architektury, spis zabytków ruchomych, a także spis wartości niematerialnych. Karta Dziedzictwa Kulturowego Miejscowości, jaka powstaje w wyniku szczegółowej analizy, może być podstawą do stworzenia programu ochrony czy też programu edukacyjnego związanego z dziedzictwem kulturowym miasteczka. Edukacja dotycząca dziedzictwa jest konieczna w celu uświadomienia społecznościom lokalnym wartości jakie tkwią w układzie urbanistycznym ich miasteczek.
Ogół społeczności małomiasteczkowej nie ceni ani dobrej architektury, ani kompozycji urbanistycznej, ani też właściwego kształtowania przestrzeni. Prowadzi to do zaniku cech własnych krajobrazu, który w konsekwencji bezpowrotnie traci swoją oryginalność i tożsamość. Uświadamianie w dziedzinie przestrzeni jest zadaniem niezwykle trudnym.

Dziedzictwo kulturowe miasteczek Lubelszczyzny nie doczekało się jak dotąd zbyt wielu opracowań. Najważniejszą książką dotyczącą krajobrazu miasteczek regionu lubelskiego jest książka Elżbiety Przesmyckiej „Przeobrażenia zabudowy i krajobrazu miasteczek Lubelszczyzny”. Ważnym opracowaniem jest także zbiór artykułów „Miejskie społeczności lokalne w Lubelskiem 1795–1918” opracowany pod red. Albina Koprukowaniaka oraz książka Katarzyny Więcławskej Zmartwychwstałe miasteczko... Literackie oblicza sztetł.
 
Opracowanie materiałów: Izabela Błasiak, Aleksandra Duź, Joanna Zętar


Wielokulturowe tradycje miasteczek Lubelszczyzny w działaniach Ośrodka "Brama Grodzka - Teatr NN"

Popularyzacją zagadnień związanych z małymi miasteczkami Lubelszczyzny i ich wielokulturową tradycją zajmuje się od 2001 roku Ośrodek "Brama Grodzka - Teatr NN". Projekty związane z ta tematyką zrealizowane przez Ośrodek to:

"Zapomniana Przeszłość - Wielkokulturowe Tradycje Lubelszczyzny"

"Śladami opowiadań Singera. Literacki przewodnik po Lubelszczyźnie"

"Wirtulane Miasteczko. Wirtulalna makieta przedwojennego Józefowa Biłgorajskiego"

Festiwal "Śladami Singera".