Zagłada lubelskich Żydów

Przed wybuchem II wojny światowej co trzeci mieszkaniec Lublina, liczącego wówczas 120 tys. mieszkańców, należał do społeczności żydowskiej. Wskutek polityki okupanta cała ta ludność została wymordowana, a jej dzielnice, ulice i domy – zrównane z ziemią.


Spis treści:
1. Dystrykt lubelski miejscem zagłady Żydów z całej Europy
2. Represje wobec Żydów. Obozy pracy przymusowej
3. Getto na Podzamczu
4. Getto "wzorcowe" na Majdanie Tatarskim
5. Wyburzenie dzielnicy na Podzamczu. „Akcja Dożynki”
6. Literatura



Dystrykt lubelski miejscem zagłady Żydów z całej Europy


W latach 1939-1944 dystrykt lubelski stał się pod rządami nazistów gigantycznym obozem pracy i śmierci dla setek tysięcy polskich Żydów, jak również deportowanych tutaj żydowskich mieszkańców Niemiec, Francji, Holandii, Czech, Słowacji, Austrii Grecji i ZSRR. Generalne Gubernatorstwo (GG) – utworzone w październiku 1939 roku z okupowanych polskich terenów nie wcielonych do Rzeszy Niemieckiej, stało się wraz z siecią gett, obozów pracy przymusowej, obozów koncentracyjnych i obozów śmierci centrum zagłady europejskich Żydów. Początkowo Generalne Gubernatorstwo składało się z 4 dystryktów: lubelskiego, warszawskiego, krakowskiego oraz radomskiego. Z początkiem sierpnia 1941 r. został utworzony dystrykt Galicja. 


Represje wobec Żydów. Obozy pracy przymusowej


Od pierwszych tygodni okupacja niemiecka wiązała się z represjami wobec ludności żydowskiej, które nie miały żadnych prawnych konsekwencji dla prześladowców. Szykany i ograniczenia obecne były w różnych dziedzinach życia społeczności żydowskiej. Zgodnie z rozporządzeniem Generalnego Gubernatora Hansa Franka z dnia 23 listopada 1939 r., które nabierało mocy prawnej z dniem 1 grudnia 1939 r., Żydzi mieli zostać oznakowani opaskami, na których miała znajdować się gwiazda Dawida. Przymus noszenia opasek obejmował Żydów od 10 roku życia. Żydzi byli oznakowani żółtymi gwiazdami Dawida, które musiały być przyszyte na lewej piersi oraz plecach, a w środku widoczny był  czarny napis "Jude".
 
W dniu 26 października 1939 r. zostało wydane rozporządzenie o przymusie pracy. Akt wykonawczy do tego rozporządzenia wydał Wyższy Dowódca Policji i SS w GG Krüger w dniu 12 grudnia 1939 r. Na mocy zarządzenia Krügera przymus pracy objął  wszystkich Żydów w wieku od 14 do 60 lat. W związku z tym na terenie Lublina powstało wiele obozów pracy przymusowej. Pierwszy z nich powstał w listopadzie przy ul. Lipowej 7 z inicjatywy Dowódcy SS i Policji na dystrykt lubelski Odilo Globocnika.

9 listopada miała miejsce pierwsza akcja wyrzucania Żydów (500 rodzin), ale także Polaków z mieszkań, znajdujących się przy centralnych ulicach miasta. Przesiedleniom towarzyszyło plądrowanie mieszkań i rabunek cenniejszych przedmiotów. Rozporządzenia władz niemieckich coraz bardziej ograniczały swobodę poruszania się Żydów po mieście i zakazywały korzystania z różnego rodzaju usług - w tym możliwości korzystania z usług szpitali i gabinetów lekarskich. Władze okupacyjne stopniowo przejmowały żydowskie nieruchomości.

Wszystkie zarządzenia i nakazy zmierzały do izolacji, spychania na margines społeczeństwa i wyeliminowania Żydów z życia gospodarczego miasta, a tym samym odebrania im ekonomicznych podstaw egzystencji. Równolegle władze niemieckie dążyły do degradacji potrzeb duchowych i kulturalnych Żydów. Zamknięto szkoły, synagogi i domy modlitwy. Zakazano korzystania z dostępnych urzędów pocztowych. W styczniu 1940 roku Rada Żydowska utworzyła Wydział Pocztowy dla ludności żydowskiej przy ul. Grodzkiej 11. Następnie został on przeniesiony na ul. Kowalską 2.   W maju 1940 roku powstał drugi duży obóz pracy przymusowej na terenie dawnego lotniska Lubelskiej Wytwórni Samolotów Plage-Laśkiewicz przy ul. Chełmskiej. Obóz na tzw. Flugplatzu był podporządkowany Dowódcy Policji i SS na dystrykt lubelski Odilo Globocnikowi. Od wiosny 1942 r. obóz na Flugplazu był wykorzystywany jako główna sortownia mienia po zamordowanych Żydach w toku "Akcji Reinhard". Mniejsze obozy pracy przymusowej funkcjonowały przy ul. Probostwo 6, ul. Browarnej 2, ul. Ogrodowej 4, na Czechowie i na Wieniawie przy ul. Ogródkowej 4.


Getto na Podzamczu


Zgodnie ze spisem z końca 1940 r. na terenie Lublina zamieszkiwało ok. 43 tys. Żydów. Przyrost ludności żydowskiej w stosunku do 1939 r. był skutkiem napływu do Lublina uchodźców z zachodniej Polski i terenów wcielonych do Rzeszy. W marcu 1941 roku w Lublinie zostało utworzone dla ludności żydowskiej getto, którego granice były wyznaczone ulicami: Od rogu Kowalskiej, przez Kowalską, Krawiecką wzdłuż bloku domów, przecinając wolne pole Siennej od Kalinowszczyzny aż do rogu Franciszkańskiej, następnie przez Unicką aż do rogu Lubartowskiej, Lubartowską aż do rogu Kowalskiej 3.   Powstanie getta wiązało się z koniecznością przeniesienia się ludności polskiej, która zamieszkiwała w dzielnicy przeznaczonej na getto, do innych części miasta. Mieszkania po przesiedlonych do getta Żydach otrzymywali z kolei Polacy, wyrzuceni ze swoich mieszkań, znajdujących się w centrum miasta, a które miały być zagospodarowane na niemieckie instytucje.
 
Ponad 9 tys. Żydów zostało przesiedlonych do małych miasteczek położonych w powiecie lubelskim m. in. do Bełżyc, Bychawy, Parczewa, Lubartowa czy Żółkiewki. Wiele z osób przesiedlonych wróciło jednak z powrotem do Lublina. W październiku 1941 roku w mieście przebywało już 40 tys. Żydów. W tym czasie w getcie lubelskim panowała duża ciasnota mieszkaniowa, katastrofalne warunki higieniczne i głód, które przyczyniały się do dużej śmiertelności.

Powstanie getta było kolejnym etapem przygotowywanej akcji wywożenia jego mieszkańców do obozów zagłady. W przededniu rozpoczęcia "Akcji Reinhard" w Lublinie przebywało ok. 35 tys. Żydów. Na przełomie styczeń/luty 1942 r. władze niemieckie przystąpiły do grodzenia dzielnicy żydowskiej. Nigdy ten plan nie został ukończony, gdyż drutem nie została otoczona ulica Ruska.
 
W nocy z 16 na 17 marca 1942 roku rozpoczęła się likwidacja lubelskiego getta, która była początkiem "Akcji Reinhard" – zagłady Żydów na terenie Generalnej Guberni. Tego dnia odszedł pierwszy transport liczący 1,4 tys. osób do obozu zagłady w Bełżcu, do którego wysłano do połowy kwietnia 1942 roku ponad 26 tys. Żydów.
 
Żebraczka w lubelskim getcie, Fot. Max Kirnberger, 1941.
 
 
 


Getto "wzorcowe" na Majdanie Tatarskim


Ponad  7 tys. Żydów zostało "przesiedlonych" do nowo powstałego getta na Majdanie Tatarskim, przy czym tylko 4 250 osób dostało zezwolenie na osiedlenie się w "małym getcie". Po przeprowadzonym przez władze SS i policję spisie ludności w tym tzw. "getcie wzorcowym" (Mustergetto), okazało się, że przebywa w nim nielegalnie ok. 3 tys. osób. W wyniku dokonanej w dniu 20 kwietnia 1942 r. selekcji ok. 1,2 tys. mieszkańców getta, którzy nie posiadali J-ausweisów, zostało przeniesionych do obozu koncentracyjnego na Majdanku. Dzieci, osoby starsze i niedołężne zabito na terenie getta. Selekcje i akcje wysiedleńcze powtarzano co kilka tygodni, aż do ostatecznej likwidacji "wzorcowego getta".

W dniach 9-11 listopada 1942 roku miała miejsce ostateczna likwidacja getta na Majdanie Tatarskim. Część osób rozstrzelano na miejscu a około 3 tys. ludzi umieszczono w obozie koncentracyjnym na Majdanku. Getto - po usunięciu ludności żydowskiej i rabunku jej mienia – podpalono.

Z momentem likwidacji getta przestała istnieć żydowska społeczność Lublina z wyjątkiem osób zatrudnionych w obozach pracy przy ul. Lipowej, na Flugplatzu, żydowskich więźniów Majdanka i więzienia Gestapo na Zamku.


Wyburzenie dzielnicy na Podzamczu. „Akcja Dożynki”


Kolejnym etapem Zagłady było wyburzanie dzielnicy na Podzamczu mające na celu zniszczenie wszelkich śladów materialnej kultury pozostałej po społeczności żydowskiej Lublina. Z przestrzeni miasta zniknęły istniejące od wieków ulice i domy. Do wyburzania domów i niwelacji cmentarza żydowskiego na Wieniawie pod budowę nowego stadionu sportowego (Kommando Sportplatz) zatrudniano żydowskich więźniów z obozu pracy przymusowej przy ul. Ogródkowej 4.  

W dniu 3 listopada 1943 roku jednostki SS i policji dokonały ostatniej wielkiej egzekucji na Majdanku i w Trawnikach. Zginęła wówczas większość żydowskich więźniów pracujących w obozach pracy w Lublinie. Zbrodnia ta przeprowadzona przy dźwiękach muzyki nosiła kryptonim Aktion Erntefest” (Akcja Dożynki). W dniu 4 listopada "Akcja Dożynki" była przeprowadzona w obozie pracy w Poniatowej. "Akcja Dożynki" była ostatnim etapem "Akcji Reinhard".

W dniach 3 i 4 listopada 1943 roku w dystrykcie lubelskim SS i Policja rozstrzelała ponad 42 tys. Żydów (ok. 18 tys. w obozie koncentracyjnym na Majdanku, ok. 14 tys. w obozie pracy w Poniatowej, ok. 10 tys. w obozie pracy w Trawnikach). Była to największa zbrodnia w historii obozów koncentracyjnych przeprowadzona w tak krótkim czasie na przedstawicielach tylko jednej grupy etnicznej. 

 
Lista mieszkańców lubelskiego getta
 
 
 
 
 

 
 


Zagłada lubelskich Żydów

Przed wybuchem II wojny światowej co trzeci mieszkaniec Lublina, liczącego wówczas 120 tys. mieszkańców, należał do społeczności żydowskiej. Wskutek polityki okupanta cała ta ludność została wymordowana, a jej dzielnice, ulice i domy – zrównane z ziemią.

Spis treści:
1. Dystrykt lubelski miejscem zagłady Żydów z całej Europy
2. Represje wobec Żydów. Obozy pracy przymusowej
3. Getto na Podzamczu
4. Getto "wzorcowe" na Majdanie Tatarskim
5. Wyburzenie dzielnicy na Podzamczu. „Akcja Dożynki”
6. Literatura

Dystrykt lubelski miejscem zagłady Żydów z całej Europy


W latach 1939-1944 dystrykt lubelski stał się pod rządami nazistów gigantycznym obozem pracy i śmierci dla setek tysięcy polskich Żydów, jak również deportowanych tutaj żydowskich mieszkańców Niemiec, Francji, Holandii, Czech, Słowacji, Austrii Grecji i ZSRR. Generalne Gubernatorstwo (GG) – utworzone w październiku 1939 roku z okupowanych polskich terenów nie wcielonych do Rzeszy Niemieckiej, stało się wraz z siecią gett, obozów pracy przymusowej, obozów koncentracyjnych i obozów śmierci centrum zagłady europejskich Żydów. Początkowo Generalne Gubernatorstwo składało się z 4 dystryktów: lubelskiego, warszawskiego, krakowskiego oraz radomskiego. Z początkiem sierpnia 1941 r. został utworzony dystrykt Galicja. 


Represje wobec Żydów. Obozy pracy przymusowej


Od pierwszych tygodni okupacja niemiecka wiązała się z represjami wobec ludności żydowskiej, które nie miały żadnych prawnych konsekwencji dla prześladowców. Szykany i ograniczenia obecne były w różnych dziedzinach życia społeczności żydowskiej. Zgodnie z rozporządzeniem Generalnego Gubernatora Hansa Franka z dnia 23 listopada 1939 r., które nabierało mocy prawnej z dniem 1 grudnia 1939 r., Żydzi mieli zostać oznakowani opaskami, na których miała znajdować się gwiazda Dawida. Przymus noszenia opasek obejmował Żydów od 10 roku życia. Żydzi byli oznakowani żółtymi gwiazdami Dawida, które musiały być przyszyte na lewej piersi oraz plecach, a w środku widoczny był  czarny napis "Jude".
 
W dniu 26 października 1939 r. zostało wydane rozporządzenie o przymusie pracy. Akt wykonawczy do tego rozporządzenia wydał Wyższy Dowódca Policji i SS w GG Krüger w dniu 12 grudnia 1939 r. Na mocy zarządzenia Krügera przymus pracy objął  wszystkich Żydów w wieku od 14 do 60 lat. W związku z tym na terenie Lublina powstało wiele obozów pracy przymusowej. Pierwszy z nich powstał w listopadzie przy ul. Lipowej 7 z inicjatywy Dowódcy SS i Policji na dystrykt lubelski Odilo Globocnika.

9 listopada miała miejsce pierwsza akcja wyrzucania Żydów (500 rodzin), ale także Polaków z mieszkań, znajdujących się przy centralnych ulicach miasta. Przesiedleniom towarzyszyło plądrowanie mieszkań i rabunek cenniejszych przedmiotów. Rozporządzenia władz niemieckich coraz bardziej ograniczały swobodę poruszania się Żydów po mieście i zakazywały korzystania z różnego rodzaju usług - w tym możliwości korzystania z usług szpitali i gabinetów lekarskich. Władze okupacyjne stopniowo przejmowały żydowskie nieruchomości.

Wszystkie zarządzenia i nakazy zmierzały do izolacji, spychania na margines społeczeństwa i wyeliminowania Żydów z życia gospodarczego miasta, a tym samym odebrania im ekonomicznych podstaw egzystencji. Równolegle władze niemieckie dążyły do degradacji potrzeb duchowych i kulturalnych Żydów. Zamknięto szkoły, synagogi i domy modlitwy. Zakazano korzystania z dostępnych urzędów pocztowych. W styczniu 1940 roku Rada Żydowska utworzyła Wydział Pocztowy dla ludności żydowskiej przy ul. Grodzkiej 11. Następnie został on przeniesiony na ul. Kowalską 2.   W maju 1940 roku powstał drugi duży obóz pracy przymusowej na terenie dawnego lotniska Lubelskiej Wytwórni Samolotów Plage-Laśkiewicz przy ul. Chełmskiej. Obóz na tzw. Flugplatzu był podporządkowany Dowódcy Policji i SS na dystrykt lubelski Odilo Globocnikowi. Od wiosny 1942 r. obóz na Flugplazu był wykorzystywany jako główna sortownia mienia po zamordowanych Żydach w toku "Akcji Reinhard". Mniejsze obozy pracy przymusowej funkcjonowały przy ul. Probostwo 6, ul. Browarnej 2, ul. Ogrodowej 4, na Czechowie i na Wieniawie przy ul. Ogródkowej 4.


Getto na Podzamczu


Zgodnie ze spisem z końca 1940 r. na terenie Lublina zamieszkiwało ok. 43 tys. Żydów. Przyrost ludności żydowskiej w stosunku do 1939 r. był skutkiem napływu do Lublina uchodźców z zachodniej Polski i terenów wcielonych do Rzeszy. W marcu 1941 roku w Lublinie zostało utworzone dla ludności żydowskiej getto, którego granice były wyznaczone ulicami: Od rogu Kowalskiej, przez Kowalską, Krawiecką wzdłuż bloku domów, przecinając wolne pole Siennej od Kalinowszczyzny aż do rogu Franciszkańskiej, następnie przez Unicką aż do rogu Lubartowskiej, Lubartowską aż do rogu Kowalskiej 3.   Powstanie getta wiązało się z koniecznością przeniesienia się ludności polskiej, która zamieszkiwała w dzielnicy przeznaczonej na getto, do innych części miasta. Mieszkania po przesiedlonych do getta Żydach otrzymywali z kolei Polacy, wyrzuceni ze swoich mieszkań, znajdujących się w centrum miasta, a które miały być zagospodarowane na niemieckie instytucje.
 
Ponad 9 tys. Żydów zostało przesiedlonych do małych miasteczek położonych w powiecie lubelskim m. in. do Bełżyc, Bychawy, Parczewa, Lubartowa czy Żółkiewki. Wiele z osób przesiedlonych wróciło jednak z powrotem do Lublina. W październiku 1941 roku w mieście przebywało już 40 tys. Żydów. W tym czasie w getcie lubelskim panowała duża ciasnota mieszkaniowa, katastrofalne warunki higieniczne i głód, które przyczyniały się do dużej śmiertelności.

Powstanie getta było kolejnym etapem przygotowywanej akcji wywożenia jego mieszkańców do obozów zagłady. W przededniu rozpoczęcia "Akcji Reinhard" w Lublinie przebywało ok. 35 tys. Żydów. Na przełomie styczeń/luty 1942 r. władze niemieckie przystąpiły do grodzenia dzielnicy żydowskiej. Nigdy ten plan nie został ukończony, gdyż drutem nie została otoczona ulica Ruska.
 

W nocy z 16 na 17 marca 1942 roku rozpoczęła się likwidacja lubelskiego getta, która była początkiem "Akcji Reinhard" – zagłady Żydów na terenie Generalnej Guberni. Tego dnia odszedł pierwszy transport liczący 1,4 tys. osób do obozu zagłady w Bełżcu, do którego wysłano do połowy kwietnia 1942 roku ponad 26 tys. Żydów.
 
Żebraczka w lubelskim getcie, Fot. Max Kirnberger, 1941.
 
 
 


Getto "wzorcowe" na Majdanie Tatarskim

Ponad  7 tys. Żydów zostało "przesiedlonych" do nowo powstałego getta na Majdanie Tatarskim, przy czym tylko 4 250 osób dostało zezwolenie na osiedlenie się w "małym getcie". Po przeprowadzonym przez władze SS i policję spisie ludności w tym tzw. "getcie wzorcowym" (Mustergetto), okazało się, że przebywa w nim nielegalnie ok. 3 tys. osób. W wyniku dokonanej w dniu 20 kwietnia 1942 r. selekcji ok. 1,2 tys. mieszkańców getta, którzy nie posiadali J-ausweisów, zostało przeniesionych do obozu koncentracyjnego na Majdanku. Dzieci, osoby starsze i niedołężne zabito na terenie getta. Selekcje i akcje wysiedleńcze powtarzano co kilka tygodni, aż do ostatecznej likwidacji "wzorcowego getta".

W dniach 9-11 listopada 1942 roku miała miejsce ostateczna likwidacja getta na Majdanie Tatarskim. Część osób rozstrzelano na miejscu a około 3 tys. ludzi umieszczono w obozie koncentracyjnym na Majdanku. Getto - po usunięciu ludności żydowskiej i rabunku jej mienia – podpalono.

Z momentem likwidacji getta przestała istnieć żydowska społeczność Lublina z wyjątkiem osób zatrudnionych w obozach pracy przy ul. Lipowej, na Flugplatzu, żydowskich więźniów Majdanka i więzienia Gestapo na Zamku.


Wyburzenie dzielnicy na Podzamczu. „Akcja Dożynki”

Kolejnym etapem Zagłady było wyburzanie dzielnicy na Podzamczu mające na celu zniszczenie wszelkich śladów materialnej kultury pozostałej po społeczności żydowskiej Lublina. Z przestrzeni miasta zniknęły istniejące od wieków ulice i domy. Do wyburzania domów i niwelacji cmentarza żydowskiego na Wieniawie pod budowę nowego stadionu sportowego (Kommando Sportplatz) zatrudniano żydowskich więźniów z obozu pracy przymusowej przy ul. Ogródkowej 4.  

W dniu 3 listopada 1943 roku jednostki SS i policji dokonały ostatniej wielkiej egzekucji na Majdanku i w Trawnikach. Zginęła wówczas większość żydowskich więźniów pracujących w obozach pracy w Lublinie. Zbrodnia ta przeprowadzona przy dźwiękach muzyki nosiła kryptonim Aktion Erntefest” (Akcja Dożynki). W dniu 4 listopada "Akcja Dożynki" była przeprowadzona w obozie pracy w Poniatowej. "Akcja Dożynki" była ostatnim etapem "Akcji Reinhard".

W dniach 3 i 4 listopada 1943 roku w dystrykcie lubelskim SS i Policja rozstrzelała ponad 42 tys. Żydów (ok. 18 tys. w obozie koncentracyjnym na Majdanku, ok. 14 tys. w obozie pracy w Poniatowej, ok. 10 tys. w obozie pracy w Trawnikach). Była to największa zbrodnia w historii obozów koncentracyjnych przeprowadzona w tak krótkim czasie na przedstawicielach tylko jednej grupy etnicznej. 

 
Lista mieszkańców lubelskiego getta