Ośrodek „Brama Grodzka - Teatr NN” jest samorządową instytucją kultury działającą w Lublinie na rzecz ochrony dziedzictwa kulturowego i edukacji. Jej działania nawiązują do symbolicznego i historycznego znaczenia siedziby Ośrodka - Bramy Grodzkiej, dawniej będącej przejściem pomiędzy miastem chrześcijańskim i żydowskim, jak również do położenia Lublina w miejscu spotkania kultur, tradycji i religii.

Częścią Ośrodka są Dom Słów oraz Lubelska Trasa Podziemna.

Ośrodek „Brama Grodzka - Teatr NN” jest samorządową instytucją kultury działającą w Lublinie na rzecz ochrony dziedzictwa kulturowego i edukacji. Jej działania nawiązują do symbolicznego i historycznego znaczenia siedziby Ośrodka - Bramy Grodzkiej, dawniej będącej przejściem pomiędzy miastem chrześcijańskim i żydowskim, jak również do położenia Lublina w miejscu spotkania kultur, tradycji i religii.

Częścią Ośrodka są Dom Słów oraz Lubelska Trasa Podziemna.

Żydzi w Lublinie - zagłada i okres powojenny

Spis treści

[RozwińZwiń]

Okres zagłady

Tuż przed wybuchem II wojny światowej Lublin zamieszkiwało około 42 tysięcy Żydów. Wraz z zajęciem przez Niemców miasta liczba ta zwiększyła się o dodatkowe tysiące osób - uciekinierów z zachodnich części kraju bądź przymusowych przesiedleńców usuniętych przez okupanta z samej Rzeszy albo z ziem do niej wcielonych. W listopadzie 1939 roku Żydów zamieszkujących centrum miasta (w tym Krakowskie Przedmieście i jego przecznice) siłą przesiedlono do tradycyjnej dzielnicy żydowskiej na Podzamczu. W krótkim czasie Żydów dotknęły kolejne represje. Oznakowano ich opaskami z Gwiazdą Dawida, wprowadzono obowiązek pracy, zakazano korzystania ze środków komunikacji oraz lokali użyteczności publicznej, zablokowano konta bankowe, zabroniono praktyk religijnych, zamknięto dostęp do instytucji edukacyjnych, nałożono kontrybucje pieniężne i rzeczowe, a w końcu przejęto żydowskie przedsiębiorstwa i nieruchomości.

Na początku 1940 roku utworzono w Lublinie 24-osobowy Judenrat, na którego czele stanął inżynier Henryk Bekker. Funkcję wiceprezesa rady sprawował inżynier Marek Alten, zaś jej siedziba mieściła się w tzw. ochronce przy ul. Grodzkiej 11.

W marcu 1941 r. gubernator lubelski Ernest Zörner ogłosił rozporządzenie o ustanowieniu w mieście „żydowskiej dzielnicy mieszkaniowej”, w której granicach znalazło się Podzamcze (ograniczone linią ul. Lubartowskiej) oraz część Starego Miasta. Utworzenie getta poprzedzono wysiedleniem z Lublina do małych miasteczek dystryktu lubelskiego około 10 000 Żydów. Aż do końca swojego istnienia getto lubelskie nie zostało całkowicie zamknięte, jednakże skupienie na tak niewielkim obszarze społeczności liczącej prawie 40 000 ludzi (stan z października 1941 roku) przyczyniło się do niezwykłej ciasnoty mieszkaniowej, pogorszenia warunków sanitarnych i higienicznych, a w konsekwencji do wybuchu epidemii chorób zakaźnych, które w połączeniu z głodem i wyniszczającą pracą dziesiątkowały mieszkańców lubelskiej dzielnicy żydowskiej.

Wielka akcja wysiedleńcza z lubelskiego getta rozpoczęła się w nocy z 16 na 17 marca 1942 r. Lublin stał się pierwszym ośrodkiem żydowskim w Generalnej Guberni, w którym przystąpiono do realizacji akcji „Reinhardt”, czyli systematycznej i masowej zagłady ludności żydowskiej na tym obszarze. Ludzi ujętych na terenie getta początkowo gromadzono na placu przed Judenratem, gdzie dokonywano wstępnej selekcji. Osoby uznane za niezdatne do pracy kierowano następnie do punktu zbiorczego znajdującego się w Synagodze Maharszala, a stamtąd na rampę kolejową przy rzeźni miejskiej na Kalinowszczyźnie. Stąd niemal każdego dnia odchodziły transporty do obozu zagłady w Bełżcu. Podczas trwającej miesiąc akcji (do połowy kwietnia 1942 roku), z getta lubelskiego wywieziono tam około 26 tysięcy Żydów, zaś 1500 zastrzelono na miejscu. Wśród deportowanych znalazł się m.in. prezes Judenratu Henryk Bekker oraz połowa spośród pozostałych członków rady żydowskiej.

Pozostałych przy życiu Żydów przeniesiono do nowo utworzonego getta na Majdanie Tatarskim, przedmieściu Lublina położonym w sąsiedztwie obozu koncentracyjnego na Majdanku. Ogółem zamieszkało tam około 7 tysięcy Żydów, w tym zaledwie 4250 legalnie (posiadacze dokumentów uprawniających do osiedlenia się w nowym getcie - tzw. J-ausweisów,). Z chwilą opróżnienia dzielnicy żydowskiej na Podzamczu, Niemcy przystąpili do jej systematycznego wyburzania. Zniszczeniu uległa m.in. główna ulica dzielnicy – Szeroka oraz znajdujący się przy ul. Jatecznej kompleks synagogalny.

Los szczątkowego getta na Majdanie Tatarskim dopełnił się w dniu 9 listopada 1942 roku. Większość jego mieszkańców przepędzono piechotą do obozu na Majdanku, gdzie od razu dokonano selekcji nowo przybyłych. Wszystkie osoby niezdolne do pracy, starców i dzieci wysłano do komór gazowych, resztę zastrzelono na miejscu (w tym ostatniego prezesa Judenratu Marka Altena oraz komendanta Żydowskiej Służby Porządkowej Henryka Goldfarba). Po ostatecznej likwidacji getta na Majdanie Tatarskim jego zabudowania podpalono.

Niezmiernie trudno oszacować ilu lubelskim Żydom udało się przeżyć okres Zagłady. Na początku sierpnia 1944 roku w mieście zamieszkiwało około 300 Żydów, z których zaledwie 15 to przedwojenni lublinianie. Do końca roku liczba ta wzrosła do ponad 3000, aby następnie – w pierwszych miesiącach 1945 roku, po oswobodzeniu przedwojennych centrów życia żydowskiego: Warszawy, Łodzi i Krakowa – spaść do około 2500 (stan z początku maja 1945 roku).
 

Lata powojenne

Pierwsza powojenna organizacja zrzeszająca przebywających w mieście Żydów powstała 8 sierpnia 1944 roku. Był to kierowany przez Szlomę Herszenhorna Samodzielny Referat dla Spraw Pomocy Ludności Żydowskiej. Dwa dni później powołano do życia Komitet Pomocy Żydom, przemianowany niebawem na Komitet Żydowski w Lublinie.

W listopadzie 1944 roku w utworzono Centralny Komitet Żydów w Polsce, a Lublin stał się nieoficjalną stolicą polskiego żydostwa. W mieście odrodziły się, bądź zostały założone od podstaw żydowskie partie polityczne (m.in. Bund, Poalej Syjon-Lewica, Żydowska Frakcja PPR oraz grupujący dawnych syjonistów ogólnych Ichud) oraz instytucje społeczno-kulturalne (Centralna Komisja Historyczna – zalążek późniejszego Żydowskiego Instytutu Historycznego, Związek Literatów, Dziennikarzy i Artystów Żydowskich, Związek Żydów Bojowników Przeciw Hitleryzmowi). Zaczęły wychodzić pierwsze powojenne gazety żydowskie („Biuletyn Żydowskiej Agencji Prasowej” i „Dos Noje Lebn”), a także odrodziło się życie religijne (na stanowisko naczelnego rabina Polski powołano Safrina Feldszuha).

W pierwszej połowie 1945 roku większość z tych instytucji przeniosła swoje siedziby do Warszawy i Łodzi, a żydowskie środowisko Lublina zaczęło się stopniowo kurczyć. Jeszcze w połowie 1946 roku miasto zamieszkiwało około 2300 Żydów. Po wywołanej pogromem kieleckim masowej emigracji z kraju liczba ta zmalała do około tysiąca osób. W latach 50. w Lublinie żyło jeszcze kilkuset Żydów, którzy w większości opuścili Polskę po wydarzeniach Marca 1968 roku.

Obecnie w mieście funkcjonuje filia warszawskiej Gminy Wyznaniowej Żydowskiej oraz oddział Towarzystwa Społeczno-Kulturalnego Żydów w Polsce. Lubelska społeczność żydowska liczy zaledwie kilkadziesiąt osób.

 

Adam Kopciowski

Zdjęcia

Inne materiały