Ośrodek „Brama Grodzka - Teatr NN” jest samorządową instytucją kultury działającą w Lublinie na rzecz ochrony dziedzictwa kulturowego i edukacji. Jej działania nawiązują do symbolicznego i historycznego znaczenia siedziby Ośrodka - Bramy Grodzkiej, dawniej będącej przejściem pomiędzy miastem chrześcijańskim i żydowskim, jak również do położenia Lublina w miejscu spotkania kultur, tradycji i religii.

Częścią Ośrodka są Dom Słów oraz Lubelska Trasa Podziemna.

Ośrodek „Brama Grodzka - Teatr NN” jest samorządową instytucją kultury działającą w Lublinie na rzecz ochrony dziedzictwa kulturowego i edukacji. Jej działania nawiązują do symbolicznego i historycznego znaczenia siedziby Ośrodka - Bramy Grodzkiej, dawniej będącej przejściem pomiędzy miastem chrześcijańskim i żydowskim, jak również do położenia Lublina w miejscu spotkania kultur, tradycji i religii.

Częścią Ośrodka są Dom Słów oraz Lubelska Trasa Podziemna.

Żydowska Komisja Historyczna w Lublinie

Już podczas II wojny światowej zdawano sobie sprawę z konieczności dokumentowania zbrodni niemieckich. Pierwsze zorganizowane działania w tym zakresie zaczęto podejmować w Lublinie, gdzie odradzało się powoli życie społeczności żydowskiej. W sierpniu 1944 roku rozpoczęła tu pracę Komisja dla Historii Żydów, przekształcona wkrótce w Centralną Żydowską Komisję Historyczną, a następnie w Żydowski Instytut Historyczny.

 

Spis treści

[RozwińZwiń]

KOMISJA DLA HISTORII ŻYDÓW W LUBLINIE

O próbach dokumentowania zbrodni niemieckich już podczas działań wojennych świadczyć mogą zachowane w zbiorach Żydowskiego Instytutu Historycznego relacje, z których najstarsza datowana jest na 2 sierpnia 1944 roku1. W zbiorach Ośrodka „Brama Grodzka – Teatr NN” znajduje się także niepublikowana relacja Samuela Rajzmana dotycząca obozu w Treblince również spisana przed powstaniem Komisji dla Historii Żydów w Lublinie (29 sierpnia 1944)2. Od jesieni 1944 roku ogólne prace nad ustaleniem skali zbrodni na Majdanku prowadziła Mieszana Komisja Polsko-Radziecka, zaś Miejską Komisję Badania Zbrodni Niemieckich w Lublinie powołano dopiero 12 lipca 1945 roku3. Prawdopodobnie najstarszym dokumentem świadczącym o potrzebie dokumentowania jest oświadczenie przedstawicieli sowieckich oddziałów wojskowych i mieszkańców Lublina z 25 lipca 1944 roku, dotyczące mordu więźniów Zamku Lubelskiego dokonanego przez przez Niemców w lipcu 1944 roku4.

Oddzielna żydowska instytucja odpowiedzialna za prowadzenie tego rodzaju zadań ukonstytuowała się wcześniej niż podobne instytucje państwowe, bo już 29 sierpnia 1944 roku5. Celem jej działalności było zbieranie relacji dotyczących zagłady Żydów podczas II wojny światowej. Do głównych obszarów aktywności komisji należało gromadzenie relacji dotyczących gett, obozów zagłady, ucieczek z obozów, partyzantki, ukrywania się Żydów, deportacji do Związku Radzieckiego. Na pierwszym posiedzeniu Komisji dla Historii Żydów podjęto też prace nad stworzeniem ankiety dla zbierających relacje6. Stała się ona bazą dla wydanej po przeniesieniu komisji do Łodzi, instrukcji zbierania materiałów historycznych7. Potrzeba dokumentowania niemieckich zbrodni wynikała również z konieczności dostarczania materiałów dowodowych na skalę poniesionych przez społeczność żydowską strat materialnych.

Założycielskie posiedzenie komisji odbyło się 29 sierpnia 1944 roku8. Ustalono wtedy skład personalny:
Marek Bitter – przewodniczący,
Menachem (Marek) Asz – sekretarz,
Jehuda Elberg, Eda Lichtman, Mieczysław Szpent – członkowie9.

Zmiany w składzie komisji nastąpiły w październiku: 10 października przewodniczącym został Cwi Epstein (alias Ben Efraim), zaś w jej składzie znaleźli się później: Paweł Zelicki, Szabse Klugman (płatni protokolanci), Dawid Kupferberg, Leon Szczekacz, Kohen10. Pracę swoją członkowie komisji początkowo sprawowali honorowo, jednak trudne warunki życia nie pozwalały im poświęcać zbyt wiele czasu na aktywność na tym polu. Paweł Zelicki i Szabse Klugman byli pierwszymi etatowymi pracownikami Komisji Historycznej11. Komisja dysponowała jidyszową maszyną do pisania oraz dwujęzyczną pieczątką opatrzoną napisem: „Zaml Komisje far Jidisze Geszichte Lublin – Komisja dla Historii Żydów, Lublin"12. Jej siedziba mieściła się w lokalu Komitetu Żydowskiego w Lublinie przy ul. Rybnej 8.

Warunki pracy Komisji Historycznej opisuje w swoich wspomnieniach dziennikarz z Nowego Jorku Jacob Pat:
„Na małej uliczce w Lublinie, przy Rybnej 8 – opowiada dr F. Friedman – w na wpół zrujnowanym domu znajdowała się siedziba Komitetu Żydów Polskich. Wszyscy pracowali w jednym jedynym pokoju. Dudniło tam od głosów Żydów ze świata, którzy przybywali do Lublina. Każdy przychodził ze swoją «paczką» cierpień. W tym samym pokoju, zepchnięta w kąt, pracowała cicho przy stoliku Komisja Historyczna, zbierając świadectwa z gett i obozów, spisując fakty, imiona, cyfry, zbierając materiały”13.

W manifeście Tymczasowego Centralnego Komitetu Żydów Polskich opublikowanym w Biuletynie ŻAP z 13 listopada 1944 roku również podkreślono konieczność dokumentowania zbrodni niemieckich. Zgodnie z nim, jednym z celów działalności Komitetu Żydowskiego miało być: „Zbieranie i opublikowanie materiałów, dotyczących torturowania i wymordowania Żydów polskich i innych krajów. Zbieranie i opublikowanie materiałów, dotyczących zbrojnego oporu Żydów i ich udziału w walce z okupantem. Ujęcie całokształtu szkód, jakie poniosły w czasie wojny gminy żydowskie, żydowska kultura i sztuka, żydowskie organizacje społeczne"14.

W znajdującym się w Archiwum ŻIH zbiorze relacji pojawiają się nazwiska osób je spisujących. Pozwala to na oszacowanie liczby zaangażowanych w prace Komisji Historycznej oraz skali jej działań w początkowym okresie. W roku 1944 byli to: Marek Asz15, Melech Bakalczuk16, M. Lewenkopf17, Eda Lichtman18, Szojchet19, zaś w 1945 roku: Cwi Epstein20, Noe Gruss21, Kulkin22, Dawid Kupferbeg23, Blanka Lewin24, Leon Szczekacz25 i Leon Szeftel26.

Dokumentowaniem Zagłady zajmował się też powstały w listopadzie 1944 roku Związek Żydowskich Dziennikarzy, Pisarzy i Artystów: „Związek postawił sobie za zadanie zorganizowanie – wespół z Centralnym Komitetem Żydów Polskich – Informacyjnej Agencji Prasowej, założenie wydawnictwa, utworzenie komisji historycznej dla pełnego zbadania zbrodni niemieckich dokonanych na narodzie żydowskim [...]”27. Z końcem listopada Związek zgłosił akces do Komisji Historycznej. Z ich współpracy wyłoniła się Centralna Żydowska Komisja Historyczna, jednak, jak zauważa Natan Gruss, oba organy pozostawały w pewnym sensie niezależne: „Faktycznie istniały dwie instancje pod tym samym imieniem. Pierwsza było pewnego rodzaju kuratorium, złożonym z dwóch przedstawicieli C.K [Centralnego Komitetu Żydów Polskich – T.K.] (Dr R. Feldschuh, M. Bitter), a z dwóch przedstawicieli Związku Literatów (Jonas Turkow, red. J. Szlajen, zastępca J. Elberg) i dyrektora C.Ż.K.H. dr F. Friedmana”28. O współdziałaniu na rzecz rozwoju badań historycznych świadczyć też mogą starania finansowe czynione przez Związek Literatów, w których uwzględniano także konieczność przeznaczenia środków na rozwój Komisji Historycznej29.

Referat Historyczny przy Komitecie Żydowskim w Lublinie

Prawie równocześnie z powołaniem Komisji Historycznej, 3 września 1944 roku decyzją Prezydium Zarządu Komitetu Żydowskiego w Lublinie utworzono też przy tej instytucji Referat Historyczno-Kulturalny, którego kierownikami zostali dr Dionizy Gelbart i Marek Bitter30. Zakres kompetencji referatów historycznych przy komitetach żydowskich różnego szczebla wydaje się zbieżny z działaniami Komisji Historycznej, zaś w ich zarządach figurują nazwiska tych samych osób. Jednak 3 października 1944 decyzją Zarządu Komitetu Żydowskiego w Lublinie oddzielono Referat Kulturalny od Historycznego i przeprowadzono zmiany personalne. Kierownikiem Referatu Historycznego został Cwi Epstein, członkami zaś Marek Bitter i Kohen31. Nie jest jasna relacja pomiędzy Komisją dla Historii Żydów a powstałym Referatem Historycznym. Jonas Turkow w swoich wspomnieniach twierdzi, że „Departament Historyczny, który został założony w Lublinie w miesiącu listopadzie 1944 roku przez dr Rubena Safran-Feldszu [pisownia oryginalna] przy udziale dr Baumingera i mgr Nachmana Blumentala był początkowo wydziałem CKŻP. Po przybyciu do Lublina dr Filipa Fridmana Departament został przekształcony w Centralną Komisję Historyczną”32. Sugerowałoby to, że inicjatywa utworzenia Centralnej Żydowskiej Komisji Historycznej wyszła od Centralnego Komitetu Żydów Polskich, nie wyjaśnia jednak relacji wcześniejszego Komitetu Żydowskiego w Lublinie i powstałej w sierpniu 1944 roku Komisji dla Historii Żydów.

Po powstaniu Centralnego Komitetu Żydów Polskich reorganizacji uległy także jego lokalne struktury. Lubelski Miejski Komitet Żydowski wyłonił 12 grudnia osobny resort historyczny, za który odpowiedzialnym został Leon Szczekacz33. Zakres kompetencji referatów historycznych przy komitetach żydowskich różnego szczebla wydaje się zbieżny z działaniami Komisji Historycznej, zaś w ich zarządach figurują nazwiska tych samych osób.

CENTRALNA ŻYDOWSKA KOMISJA HISTORYCZNA

W listopadzie 1944 roku przybył do Lublina historyk dr Filip Friedman, absolwent uniwersytetów Jana Kazimierza we Lwowie i uniwersytetu wiedeńskiego, zajmujący się przed wojną historią Lwowa oraz ekonomią i dziejami Żydów w Łodzi. Znalazł się on w grupie repatriantów powracających ze Związku Radzieckiego. Po przybyciu do Lublina otrzymał od Tymczasowego Komitetu Żydów Polskich zadanie przekształcenia lokalnej komisji historycznej w organ ogólnokrajowy34. Już po powstaniu Tymczasowego Komitetu Żydów w Polsce (październik 1944 roku) do współpracy z powstałą w sierpniu Komisją dla Historii Żydów zaproszono w listopadzie 1944 roku Związek Żydowskich Dziennikarzy, Pisarzy i Artystów w Polsce. Utworzyły one wówczas Centralną Żydowską Komisję Historyczną (CŻKH), której zadania określono w powołującej tę instytucję rezolucji: „CŻKH postawiła sobie za zadanie zbadać i wyświetlić zbrodnie niemieckie popełnione na ludności żydowskiej w Polsce. W tym celu zbiera wszelkie materiały drukowane, rękopiśmienne i inne, zdjęcia, ilustracje, dokumenty i dowody rzeczowe, organizuje i redaguje utrwalanie w piśmie wszelkich ustnych relacji i przekazów ocalałych ofiar i świadków terroru hitlerowskiego”35.

Powstanie Centralnej Żydowskiej Komisji Historycznej ogłoszono w okólniku nr 2 Referatu Historycznego TCKŻP z listopada 1944 roku. Czytamy w nim m.in. o „powołaniu «w każdym mieście przy Komitecie Żydowskim jednego korespondenta», którego zadaniem będzie «przesłuchać każdego Żyda w mieście, spisać dzieje jego przeżyć i przejść jego rodziny, najbliższych...»; oraz o powołaniu w każdym komitecie wojewódzkim WŻKH, której zadaniem «jest zbieranie materiałów napływających od poszczególnych korespondentów», «zbierać ulotki, odezwy, rozkazy, druki i wszelkie enuncjacje drukiem lub pismem wydane w okresie wojny a tyczące się Żydów»”36.

Powstanie tej centralnej instytucji ogłosił również Biuletyn Żydowskiej Agencji Prasowej z 16 grudnia 1944 roku:
„Centralny Komitet Żydów Polskich i Związek Literatów, Dziennikarzy i Artystów Żydowskich w Polsce utworzyły centralną żydowską komisję historyczną, na której czele stanął wybitny historyk żydowski, dr Filip Friedman. Celem komisji jest zbieranie wszelkich materiałów i dokumentów dla zbadania zbrodni popełnionych przez niemieckich okupantów na ludności żydowskiej. Przy współpracy z polskimi i międzynarodowymi komisjami będzie centralna Żydowska Komisja Historyczna dążyła do wydobycia na światło dzienne wyrafinowane metody barbarzyńców i sadystów niemieckich. Ponadto zamierza ona spopularyzować wyniki swych badań i udostępnić je szerokim kołom społeczeństwa polskiego oraz ogółowi żydowskiemu kraju i zagranicy. Centralna Żydowska Komisja Historyczna opierać się będzie na szeroko rozgałęzionej sieci komisji regionalnych/wojewódzkich i miejskich oraz korespondentów co umożliwi jak najdokładniejsze ujęcie pracy w terenie”37.  

Zebranie założycielskie Centralnej Żydowskiej Komisji Historycznej odbyło się jednak dopiero 28 grudnia 1944 roku w Lublinie, w siedzibie Centralnego Komitetu Żydów Polskich przy ulicy Lubartowskiej 1938.
Na czele Centralnej Komisji Historycznej stanął dr Filip Friedman39. Działali tam także Nachman Blumental, Wolf Jasny, Jeszaja Trunk40. Dołączyli także Rubin Feldszuh-Safrin (Ben Szem), Leon Bauminger, Józef Kermisz oraz nauczyciele Mejlech Bakalczuk, Noe Gruss oraz Aba Kowner41.

Działania Komisji w okresie lubelskim miały ograniczony charakter. W owym czasie Komisja zatrudniała tylko dwie osoby42. Jak pisze Adam Kopciowski, w okresie lubelskim Komisja Historyczna pozyskała kilka relacji, w tym m.in. Altra Ogena z Krasnegostawu, który przetrwał okupację, ukrywając się w chłopskiej zagrodzie; Izraela Bramsona z Białegostoku informującego o żydowskim ruchu oporu w tym mieście; Henocha Brennera o getcie w Miechowie; Dwojry Szczucińskiej o Hotelu Polskim w Warszawie; Karola Tajgmana byłego więźnia Treblinki o swoich przeżyciach obozowych; szesnastoletniego Jankiela Klajnmana z Łodzi, o przeżyciach w leśnym oddziale AK i Józefa Dańca o grupie francuskich Żydów zesłanych do Sobiboru.
Również w Lublinie w październiku lub listopadzie złożył zeznania przywódca powstania w Sobiborze, Leon Feldhendler43. Zebrane materiały przechowywano w siedzibie komisji, którą stanowił kącik wydzielony w pomieszczeniach Komitetu Żydowskiego przy ulicy Rybnej.

W lutym 1945 roku Komisja przeniosła swoją siedzibę do Łodzi44, a następnie do Warszawy. Wówczas w Lublinie powstał regionalny oddział: Wojewódzka Komisja Historyczna w Lublinie kierowana przez Gerszona Taffeta45.

Praca Centralnej Żydowskiej Komisji Historycznej w Łodzi

Głównym zadaniem postawionym przed Komisją było zbieranie dokumentów i relacji dotyczących zbrodni hitlerowskich dokonanych na Żydach. Ogłoszenie ich drukiem i zaznajomienie opinii publicznej w Polsce i za granicą stało się misją tej instytucji46. Wśród obecnych w mieście Żydów wyszukiwano świadków Zagłady, przede wszystkim byłych więźniów obozów, żydowskich partyzantów, uczestników powstań zbrojnych w gettach i członków żydowskiego ruchu oporu. Niestety, jak wynika z protokołów Komisji, praca ta szła bardzo opornie. W wielu wypadkach wychodziło także na jaw słabe przygotowanie fachowe członków Komisji do pracy historyka.

Komisja Historyczna opierała swoją pracę w terenie na osobach niedoświadczonych w prowadzeniu tego rodzaju badań. Z tego względu starano się organizować szkolenia i wyjazdy osób pracujących w regionie do centrali Komisji znajdującej się od stycznia 1945 roku w Łodzi. Wydawano także specjalne broszury instruktażowe, w których pouczano, w jaki sposób należy prowadzić rozmowę ze świadkiem, jak i co zapisywać, w jaki sposób korzystać ze specjalnie stworzonego kwestionariusza47. Instrukcje te zawierają także ciekawe uwagi dotyczące potrzeby utrwalania przeżyć wojennych i ich terapeutycznej funkcji: „Straszne przeżycia z czasów okupacji wywołały wśród żydów skłonności do wywnętrzniania się; «zrzucić trosk» i można – zgodnie z przekonaniem ogółu – przez wypowiedzenie się. Ludzie chętnie o swoich przeżyciach opowiadają. Chcą je zafiksować. Nie chcą by przeszły tak bez żadnego echa. Bywają wypadki dość liczne, kiedy ludzie po prostu proszą by ich wysłuchano, zanotowano ich przeżycia. Zdaje im się, że im to ulży”48.
W gromadzeniu relacji upatrywano też szansy na sprawiedliwość i ukaranie sprawców.
 
Starano się także dotrzeć na prowincję poprzez wysłanie delegatów lub pracowików Wojewódzkich Żydowskich Komisji Historycznych do mniejszych miejscowości w celu przeprowadzenia wywiadów na miejscu. Rozpatrywano też możliwość wprowadzenia w miejsce delegatów, stałych korespondentów w większych skupiskach ludności żydowskiej. Co ciekawe, wobec uchylających się od złożenia relacji postulowano stosowanie środków przymusu w postaci odmowy udzielenia pomocy materialnej49.

W ramach Centralnej Żydowskiej Komisji Historycznej utworzono archiwum i muzeum, w którym gromadzono zabytki kultury i folkloru żydowskiego, dział wywiadów i zeznań oraz działy fotograficzny i wydawniczy50. Niekiedy organizowano przy lokalnych Komitetach Żydowskich „historyczne wieczorki literackie", na których odczytywano zebrane już wspomnienia. Takie spotkania miały też służyć jako zachęta do dzielenia się przez słuchaczy własną historią51.

Dla prowadzenia pracy dokumentacyjnej, jak też działalności wydawniczej Komisja korzystała z finansowego wsparcia Jointu52. W maju 1947 roku CŻKH na mocy postanowienia została przekształcona w Żydowski Instytut Historyczny. Wraz z transformacją CŻKH w ŻIH nastąpiły przenosiny nowo powstałej instytucji do Warszawy latem 1947 roku, do świeżo odrestaurowanego gmachu przedwojennego Instytutu Nauk Judaistycznych przy ulicy Tłomackie53.


Kwestionariusz do zbierania relacji
Kwestionariusz zbierania relacji, którego zręby powstawały jeszcze w lubelskim okresie działalności komisji54, zawierał miejsce na dane personalne, a także pytania, które można podzielić na trzy główne grupy:
a) pytania o działalność antyżydowskich niemieckich organizacji, godziny policyjne, aresztowania, przejawy napiętnowania społeczności żydowskiej (jak np. opaski na rękę, gwiazdy Dawida), kontrybucje, wysiedlenia, konfiskaty mienia i ograniczenia działalności gospodarczej, pracy przymusowej, izolacja w gettach i morderstwa.
b) reakcja Żydów na powyższe czynniki; ucieczki na tereny zajęte przez Związek Radziecki, organizacja życia w gettach i obozach pracy. Pytania dotyczyły także relacji między żydowskimi liderami a społecznością żydowską, społecznych i kulturalnych działań w gettach i obozach pracy, czy manifestacji żydowskiego oporu przeciw Niemcom.
c) relacje między Żydami a nie-Żydami włącznie z przypadkowymi kontaktami oraz kwestią pomocy w ukrywaniu się. Kwestionariusz zawierał również prośbę o relacjonowanie sposobu odzyskania wolności55.

Członkowie Komisji Historycznej zgodzili się jeszcze na posiedzeniu w Lublinie, że relacje powinny zawierać żydowski punkt widzenia i pokazywać, jak wyglądała zagłada narodu żydowskiego. Nie było natomiast jednomyślności w sprawie metodologii. Część członków chciała, by rejestrować przede wszystkim relacje osób, które mogły podać istotne informacje dotyczące Zagłady: powstańców z getta, partyzantów, osób, które przeżyły obozy zagłady56. Druga koncepcja, popierana przez Marka Bittera, polegała na rejestrowaniu wspomnień każdego Żyda, który przeżył wojnę. Dla Bittera wzorem był JIVO, który w dwudziestoleciu międzywojennym realizował skrupulatne wywiady etnograficzne57.

Prace nad opracowywaniem relacji odbywały się początkowo w prowizorycznych warunkach. Z braku miejsc i sprzętów w siedzibie Komitetu Żydowskiego w Lublinie prace nad relacjami były przeprowadzane w domach świadków i miejscach schronienia członków Komisji dla Historii Żydów.


Publikacje Centralnej Żydowskiej Komisji Historycznej
Po przeniesieniu Komisji Historycznej do Łodzi, zaczęto wydawać pierwsze publikacje. Jedną z nich były wspomniane instrukcje metodologiczne, dotyczące sposobów prowadzenia wywiadów i zbierania informacji historycznych czy etnograficznych.

Wydawano także wspomnienia i opracowania historyczne, takie jak: Dokumenty zbrodni i męczeństwa, pod red. Michała M. Borwicza, Nelli Rost i Józefa Wulfa (Kraków 1945); Dokumenty i materiały do dziejów Żydów pod okupacją niemiecką. Obozy (t. 1), oprac. Nachman Blumental (Łódź 1946), (t. 2) Akcje i wysiedlenia, oprac. Józef Kermisz (Warszawa 1946), (t. 3, cz. 1) Getto łódzkie. Tom dokumentów z dziejów Żydów w Łodzi w latach okupacji hitlerowskiej, oprac. Artur Eisenbach (Warszawa–Łódź–Kraków 1946); Zagłada żydostwa polskiego, oprac. Gerszon Taffet (Łódź 1945); Michał M. Borwicz, Uniwersytet zbirów (Kraków 1946); W trzecią rocznicę zagłady ghetta w Krakowie (Kraków 1946); Noe Grüss, Diana Grünbaum, Rok pracy Centralnej Żydowskiej Komisji Historycznej (Łódź 1946); Ruch podziemny w ghettach i obozach. Materiały i dokumenty, oprac. Betty Ajzensztajn (Warszawa–Łódź–Kraków 1946).

Publikacje te spełniały ważne funkcje nie tylko informacyjne czy upamiętniające, lecz także polityczno-propagandowe, gdyż kierowane były także do zagranicznej opinii publicznej. Kierowane były do Żydów mieszkających w Kanadzie, Stanach Zjednoczonych czy Palestynie, aby uświadomić im los Żydów europejskich i wpływać na kształtowanie ich opinii w sprawach politycznych i pozyskiwania pomocy finansowej. Spełniały także istotną funkcję jako dokumenty w prowadzonych przez państwo polskie śledztwach dotyczących funkcjonowania obozów w Treblince, na Majdanku czy w Sobiborze.

WOJEWÓDZKA ŻYDOWSKA KOMISJA HISTORYCZNA W LUBLINIE


Po utworzeniu ogólnokrajowej struktury Centralnej Żydowskiej Komisji Historycznej zreorganizowano jej prace na poziomie regionalnym. Zgodnie ze statutem CŻKH powstałym po przeniesieniu CŻKH do Łodzi, jej prace były ułożone hierarchicznie na podlegające łódzkiej centrali lokalne oddziały wojewódzkie. Wojewódzkie komisje odpowiadały przed Egzekutywą CŻKH i pozyskiwały środki od CŻKH58.

Po przenosinach CŻKH do Łodzi w lutym 1945 roku, w Lublinie powstał pierwszy regionalny oddział centrali, czyli Wojewódzka Żydowska Komisja Historyczna. Pierwszym dokumentem sygnowanym przez tę instytucję jest inwentarz z marca 1945 roku59. W marcu 1945 roku WŻKH pracowali: Gerszon Taffet, Nachman Blumenthal i Blanka Lewinówna. Majątek lubelskiego oddziału nie był zbyt imponujący i obok zasobu książek składał się w marcu 1945 roku z biurka, stołu, lampki, łóżka i trzech krzeseł60. Początkowo siedziba WŻKH prawdopodobnie była połączona z siedzibą Wojewódzkiego Komitetu Żydowskiego przy ulicy Lubartowskiej 19, gdzie ukonstytuowała się Centralna Żydowska Komisja Historyczna. W późniejszym okresie działalność WŻKH nie była zbyt rozbudowana, dlatego prawdopodobnie nie funkcjonowało biuro, lecz korespondencję kierowano na prywatny adres pracowników.

Działalność WŻKH w marcu i kwietniu skupiała się na pozyskaniu relacji, których zebrano osiem, oraz pozyskaniu relacji z Muzeum na Majdanku, m.in. dotyczących wysiedlenia Żydów z Czechosłowacji61. Prawdopodobnie jedyny pracownik komisji w tym czasie, Taffet, zajmował się wówczas także zbieraniem relacji w regionie, o czym świadczą jego wyjazdy służbowe, np. do Przemyśla. W czerwcu 1945 roku Taffet w porozumieniu z CŻKH przeprowadził działania związane z likwidacją lubelskiej filii CŻKH i prawdopodobnie wyjechał do Łodzi62. Nie jest do końca jasne czy likwidacji uległy wówczas funkcjonujące jeszcze w Lublinie pozostałości struktur Centralnej Żydowskiej Komisji Historycznej63, czy też Wojewódzka Żydowska Komisja Historyczna. Wojewódzkie Żydowskie Komisje Historyczne powstały w 25 miastach, obok Lublina m.in. w Białymstoku, Katowicach, Krakowie, Warszawie i Wrocławiu. Ze względu na brak środków finansowych liczbę tych regionalnych oddziałów zredukowano na początku 1946 roku do ośmiu64. W myśl instrukcji CKŻP regionalne oddziały miały przejść od maja (prawdopodobnie 1945 roku) na budżet wojewódzkich komitetów65. Budżet dla WŻKH planowano jeszcze we wrześniu 1945 roku, jednak na upadek działalności lubelskiego oddziału mogą wskazywać nadzieje związane z zatrudnieniem Ireny Szajowicz66. Regionalny oddział komisji historycznej funkcjonował w Lublinie także w kolejnych latach, jednak nie jest jasne czy miał on status Wojewódzkiej Żydowskiej Komisji Historycznej, gdyż zachowana korespondencja adresowana jest do poszczególnych pracowników, nie zaś do lokalnej instytucji... Natomiast za funkcjonowaniem lubelskiego oddziału jako Wojewódzkiej Komisji Historycznej w Lublinie przemawiają spisane przez Irenę Szajowicz protokoły z 1946 roku opatrzone nagłówkiem z nazwą tej instytucji67.

Wraz z upływem czasu działalność komisji historycznej w Lublinie podupadła. W miesiącach letnich 1945 roku lubelska instytucja prawdopodobnie nie prowadziła żadnych prac.

Od października 1945 roku68 pracę w lubelskim oddziale Komisji Historycznej podjęła wspomniana wcześniej Irena Szajowicz (używająca także imienia Stanisława Gogołowska69), która została pracowniczką regionalnego oddziału70. Zebrała kilkadziesiąt relacji z Lublina i okolic, uczestniczyła w procesie członka załogi Majdanka Antona Hoffmana oraz w dochodzeniu dotyczącym obozu w Sobiborze71. Przekazywała pozyskane materiały do centralnego oddziału Komisji Historycznej. W raportach wspominała także o trudnościach w pozyskiwaniu relacji na terenie Lubelszczyzny, co tłumaczyła „zaistniałymi stosunkami”. Gogołowska starała się także o publikację przez Komisję Historyczną swoich wspomnień z obozu janowskiego, co, ku rozczarowaniu autorki, nie doszło wówczas do skutku72.

W połowie 1946 roku z uwagi na stan zdrowia Irena Szajowicz przebywała na zwolnieniu. Powróciła jednak do pracy po upływie miesiąca i zbierała materiały dotyczące procesów Bernarda Lella (lubelskiego kolaboranta) oraz Amona Goetha (komendanta obozu w Płaszowie). Pozyskała także pamiętnik Kaufmana73 spisany w języku jidysz. Została zwolniona z pełnionych obowiązków z końcem 1946 roku i zakończyła pracę z okresem wypowiedzenia do marca 1947 roku74. Podejmowała jednak w 1947 roku współpracę z nowo powstałym Żydowskim Instytutem Historycznym, dostarczając stenogramów odbywających się w Lublinie procesów załogi Majdanka75.

W maju 1946 roku Komitet Żydowski w Lublinie starał się o zatrudnienie pochodzącego z Hrubieszowa literata i „aspiranta JIWO” Abrama Ajzena76, nie wiadomo jednak czy podjął on pracę w komisji. Zgodnie z pismem WKŻ z maja 1946 roku zamierzał on podjąć pracę nad opracowaniem martyrologii Żydów na Lubelszczyźnie77.

Brak informacji na temat innych zatrudnionych w lubelskim oddziale pracowników Komisji Historycznej, świadczyć może o trudnościach finansowych i organizacyjnych.

W 1947 roku współpracę z komisją historyczną podjęła w Lublinie Krystyna Modrzewska, asystentka z Wydziału Antropologii UMCS78. Dążyła ona do utworzenia Muzeum Historii Naturalnej Żydów i gromadziła w  tym celu pozyskiwany z lubelskich cmentarzy żydowskich materiał antropologiczny (kości, czaszki). Zobowiązała się także prace nad broszurką edukacyjną pt. Rasizm w świetle badań antropologicznych79.

W tym czasie przebywała w Lublinie także Giza Frenklowa, znana badaczka etnograficzna, która starała się skierować uwagę CŻKH na opustoszałą synagogę w Łęcznej oraz pozyskać (z sukcesem) eksponowane na wystawie w Lublinie fotografie przedstawiające Żydów80.

W maju 1947 roku Centralna Żydowska Komisja Historyczna została przekształcona w Żydowski Instytut Historyczny. Tym samym zlikwidowano działające ośrodki wojewódzkie i zwrócono się personalnie do współpracowników w regionie o kierowanie korespondencji na adres ŻIH w Warszawie81. Ostatecznie prace historyczne spadły również na barki członków lubelskich ziomkostw, których wysiłki doprowadziły do wydania w 1952 roku Księgi Pamięci Lublina.


Opracowała Teresa Klimowicz
Konsultacje merytoryczne: dr hab. Adam Kopciowski





 

Przypisy

1 Relacja Jehudy Koszelewicza, AŻIH, sygn. 301/518.

2 Relacja Samuela Rajzmana z archiwum rodzinnego Jana Manugiewicza przekazana do Ośrodka „Brama Grodzka – Teatr NN” przez prof. Janusza Wronę. Na 28 lipca datowana jest także relacja spisana przez Edę Lichtman, AŻIH, sygn. 301/8.

3 R. Moszyński, L. Policha, Lublin w okresie okupacji (1939–1944). Na podstawie badań sądowych Miejskiej Komisji Badania Zbrodni Niemieckich, Lublin 1948, s. 12.

4 Była to grupa złożona z przedstawicieli różnych grup społecznych i wojskowych: major justicji Otblesk, kpt Woronin, mjr Smirnow oraz mieszkańcy Lublina, tacy jak dr Julian Branicki, dr Marian Weiss, s. Teofila Biedroń, s. Hilaria Lipsa, adwokat Jan Szczepański. Zob. R. Moszyński, L. Policha, dz. cyt., s. 113.

5 M. Natkowska, Inwentarz Centralnej Żydowskiej Komisji Historycznej przy Centralnym Komitecie Żydów w Polsce (1944–1947), Archiwa Wojewódzkich Komisji Historycznych (od X 1947 Delegatur ŻIH) Katowice, Kraków, Warszawa, Wrocław (1945–1950), Warszawa 2006, s. 2; L. Jockusch, Collect and Record!: Jewish Holocaust Documentation in Early Postwar Europe, New York 2012, s. 89; Powstania Komisji Historycznej 29 sierpnia 1944 roku nie potwierdza protokół posiedzenia Zarządu Komitetu Żydowskiego w Lublinie z tego dnia.

6 AŻIH, Centralna Żydowska Komisja Historyczna [dalej: CŻKH] 303/XX, sygn. 10, Protokoły z posiedzeń CŻKH 1944–1946, Protokół z pierwszego posiedzenia Komisji Historycznej przy Komitecie Żydowskim w Lublinie, s. 20–23.

7 Instrukcje dla zbierania materiałów etnograficznych z okresu okupacji niemieckiej, Łódź 1945.

8 AŻIH, CŻKH 303/XX, sygn. 10, Protokoły z posiedzeń CŻKH 1944–1946, s. 20.

9 Tamże.

10 Tamże, s. 34–36.

11 M. Horn, Żydowski Instytut Historyczny w Polsce w latach 1944–1949 (Zarys historii pierwszego pięciolecia Instytutu), BŻIH 1972, nr 1/109, s. 5, http://cbj.jhi.pl/documents/778917/5/, [dostęp: 24 maja 2017].

12 L. Jockusch, Collect and Record!: Jewish Holocaust Documentation in Early Postwar Europe, New York 2012, s. 90.

13 J. Pat, Asz un fajer iber di churwes fun Pojln, New York 1946, s. 77, przeł. P. Nazaruk.

14 AŻIH, „Biuletyn Żydowskiej Agencji Prasowej”, nr 1 z 13 listopada 1944, sygn. 354.

15 AŻIH, 301/2, 5.

16 AŻIH, 301/518.

17 AŻIH, 301/17, 18, 20.

18 AŻIH, 301/8, 9, 10, 18.

19 AŻIH,301/3, 4.

20 AŻIH, 301/4, 7, 8.

21 AŻIH, 301/39, 40.

22 AŻIH, 301/82.

23 AŻIH, 301/6, 43, 44.

24 AŻIH, 301/80, 81.

25 AŻIH, 301/41.

26 AŻIH, 301/640.

27 „Biuletyn ŻAP” nr 1 z 13 listopada 1944.

28 N. Gruss, Rok pracy Centralnej Żydowskiej Komisji Historycznej, Łódź 1946, s. 7, [za:] A. Żółkiewska, Inwentarz Związku Literatów i Dziennikarzy Żydowskich w Polsce, Warszawa 2009.

29 AAN, Ministerstwo Pracy i Opieki Społecznej. Departament Opieki Społecznej, sygn. 335, Referat ds Pomocy Ludności Żydowskiej, s. 25.

30 AŻIH, Wojewódzki Komitet Żydowski w Lublinie, sygn. 355/3, Książka protokołów posiedzeń Zarządu Komitetu Żydowskiego w Lublinie, Protokół nr 13, s. 48–52.

31 AŻIH, Wojewódzki Komitet Żydowski w Lublinie, sygn. 355/3, Protokół posiedzenia Zarządu Komitetu Żydowskiego w Lublinie z dn. 3/X 44, s. 7.

32 J. Turkow, Majne lecte teg in Lublin, [w:] tenże, Noch der bafrajung, przeł. P. Nazaruk, Buenos Aires 1959, s. 170.

33 AŻIH, Wojewódzki Komitet Żydowski w Lublinie, sygn. 355/4, Protokół plenarnego posiedzenia Komitetu Żydowskiego w Lublinie z dn. 1944-12-12, s. 1–3.

34 L. Jockusch, Collect and Record!: Jewish Holocaust Documentation in Early Postwar Europe, New York 2012, s. 90.

35 AŻIH, CŻKH 303/XX, I. Materiały organizacyjne, s. 1.

36 M. Natkowska, Inwentarz Centralnej Żydowskiej Komisji Historycznej przy Centralnym Komitecie Żydów w Polsce (1944–1947), Archiwa Wojewódzkich Komisji Historycznych (od X 1947 Delegatur ŻIH) Katowice, Kraków, Warszawa, Wrocław (1945–1950), Warszawa 2006, s. 2; Z. Szajkowski, Jidn in Ejrope forszn zejer umkum, „Jiwo Bleter”, t. 30, nr 1, New York 1947, s. 102.

37 AŻIH, „Biuletyn Żydowskiej Agencji Prasowej", nr 7 (16 grudnia 1944), sygn. 354, k. 2.

38 M. Natkowska, dz. cyt., s. 2; por. Z. Szajkowski Z., dz. cyt., s. 102.

39 AŻIH, 303/XX, Centralna Żydowska Komisja Historyczna przy CKŻP (1944–47), sygn. 1, Materiały organizacyjne, s. 1.

40 AŻIH, CKŻP, Wydział Opieki Społecznej, sygn. 99, [za:] A. Kopciowski, Żydzi lubelscy i ich księga pamięci, [w:] Księga pamięci żydowskiego Lublina, red. tenże, Lublin 2011, s. 89.

41 L. Jockusch, dz. cyt., s. 91.

42 Instrukcje dla zbierania materiałów etnograficznych z okresu okupacji niemieckiej, Łódź 1945.

43 A. Kopciowski, Żydzi w Lublinie 1944–1949 [maszynopis], Lublin 1998, s. 159.

44 AŻIH 303/XX, sygn. 2, Centralna Żydowska Komisja Historyczna przy CKŻP (1944–47), Zaproszenie na posiedzenie organizacyjne CŻKH. Wykaz zaproszonych, s.1, AŻIH CŻKH 303/20, 114. Korespondencja przychodząca, s. 52.

45 J. Turkow, dz. cyt., s. 170.

46 M. Horn, Żydowski Instytut Historyczny w Polsce w latach 1944–1949 (Zarys historii pierwszego pięciolecia Instytutu), BŻIH 1972, nr 1/109, s. 5, http://cbj.jhi.pl/documents/778917/5/, [dostęp: 24 maja 2017].

47 Instrukcje dla zbierania materiałów etnograficznych z okresu okupacji niemieckiej, Łódź 1945; Instrukcje dla zbierania materiałów historycznych z okresu okupacji niemieckiej, Łódź 1945.

48 Instrukcje dla zbierania materiałów etnograficznych z okresu okupacji niemieckiej, Łódź 1945, s. 6.

49 AŻIH, CŻKH, sygn. 2, s. 5–10, cyt. za: M. Horn, dz. cyt., s. 5.

50 A. Żbikowski, Sąd społeczny przy CKŻP. Wojenne rozliczenia społeczności żydowskiej w Polsce, Warszawa 2014, s. 12.

51 L. Jockusch, dz. cyt., s. 90.

52 T. Epstein, Introduction to the Inventory of the Archives of the American Joint Distribution Committee in Poland 1945–1949, s. 3, http://archives.jdc.org/assets/documents/finding-aids/warsaw_45-49_introduction_english.pdf, [dostęp: 24 maja 2017].

53 M. Horn, dz. cyt., s. 9.

54 AŻIH, CŻKH 303/XX, 10, Protokoły z posiedzeń 1944–46.

55 L. Jockusch, dz. cyt., s. 89.

56 Tamże.

57 Tamże, s. 90.

58 AŻIH, 303/XX ,Centralna Żydowska Komisja Historyczna przy CKŻP (1944–47), Statut CŻKH, s. 4.

59 AŻIH, CŻKH 303/XX, 381. Inwentarz rzeczy ruchomych WŻKH Lublin, s. 1–2.

60 Tamże.

61 AŻIH, CŻKH 303/XX, 380. Lublin WŻKH, Korespondencja przychodząca do CŻKH (1945–47), s. 1–2.

62 Tamże, s. 11.

63 O czym mógłby świadczyć nagłówek sporządzonego w marcu 1945 roku inwentarza zatytułowanego Majątek Oddziału Centralnej Żydowskiej Komisji Historycznej w Lublinie, AŻIH, CŻKH 303/XX, 381. Inwentarz rzeczy ruchomych WŻKH Lublin, s. 1–2.

64 M. Horn, dz. cyt., s. 6.

65 AŻIH, CŻKH 303/20, 379. Korespondencja wychodząca z CŻKH, s. 2.

66 AŻIH, CŻKH 303/20, 379. Korespondencja wychodząca z CŻKH, s. 4.

67 AŻIH, 301/2012–19

68 AŻIH, CŻKH 303/20, 379. Korespondencja wychodząca z CŻKH, s. 4.

69 AŻIH, CŻKH 303/XX, 380. Lublin WŻKH, Korespondencja przychodząca do CŻKH (1945–47), s. 5.

70 Por. Relacja Majera Salzmana, AŻIH, 301/1168, rkps, 5 s. jęz. pol. oraz Relacja Sali Zylberbaum, AŻIH, sygn. 301/1297.

71 AŻIH, CŻKH 303/XX, 380. Lublin WŻKH, Korespondencja przychodząca do CŻKH (1945–47), s. 6–7.

72 Jej wspomnienia zostały wydane przez Wydawnictwo Lubelskie: S. Gogołowska, Szkoła okrucieństwa, Lublin 1964.

73 Prawdopodobnie chodzi o Motka Kaufmana, AŻIH, 301, sygn. 2182.

74 AŻIH, CŻKH 303/XX, 380. Lublin WŻKH, Korespondencja przychodząca do CŻKH (1945–47), s. 21.

75 AŻIH, CŻKH 303/20, 379. Korespondencja wychodząca z CŻKH, s. 20.

76 AŻIH 303/XX, Centralna Żydowska Komisja Historyczna przy CKŻP (1944–47), Korespondencja przychodząca z do CŻKH (1945–47), sygn. 114, s. 54.

77 Tamże.

78 AŻIH, CŻKH 303/XX, sygn. 380. Lublin WŻKH, Korespondencja przychodząca do CŻKH (1945–47), s. 24.

79 Tamże, s. 24–39.

80 Tamże, s. 34–37.

81 M. Horn, dz. cyt., s. 12.

 

Literatura

Archiwalia:
AŻIH Zbiór relacji ocalałych z Holokaustu, sygn. 301.
AŻIH, CŻKH 303/XX, sygn. 1.
AŻIH, CŻKH 303/XX, sygn. 2.
AŻIH, CŻKH, sygn. 10.
AŻIH, CŻKH 303/XX, sygn. 114.      
AŻIH, CŻKH 303/20,sygn. 379.
AŻIH, CŻKH 303/XX, sygn. 380.
AŻIH, CŻKH 303/XX, sygn. 381.
AŻIH, WKŻ w Lublinie, sygn. 355.

Bibliografia:
Dzieci żydowskie w czasach Zagłady. Wczesne świadectwa 1944–1948. Relacje dziecięce ze zbiorów Centralnej Żydowskiej Komisji Historycznej, oprac. O. Orzeł, Warszawa 2014.
Epstein T., Introduction to the Inventory of the Archives of the American Joint Distribution Committee in Poland 1945–1949.
Horn M., Żydowski Instytut Historyczny w Polsce w latach 1944–1949 (Zarys historii pierwszego pięciolecia Instytutu), „Biuletyn Żydowskiego Instytutu Historycznego” 1972, nr 1/109.
Instrukcje dla zbierania materiałów etnograficznych z okresu okupacji niemieckiej, Łódź 1945.
Jockusch L., Collect and Record!: Jewish Holocaust Documentation in Early Postwar Europe, New York 2012.
Kopciowski A., Żydzi w Lublinie w latach 1944–1949, praca magisterska napisana w Zakładzie Historii Najnowszej UMCS pod kierunkiem prof. dr. hab. Z. Mańkowskiego, Lublin 1998.
Moszyński R., Policha L., Lublin w okresie okupacji (1939–1944). Na podstawie badań sądowych Miejskiej Komisji Badania Zbrodni Niemieckich, Lublin 1948.
Natkowska M., Inwentarz Centralnej Żydowskiej Komisji Historycznej przy Centralnym Komitecie Żydów w Polsce (1944–1947), Archiwa Wojewódzkich Komisji Historycznych (od X 1947 Delegatur ŻIH) Katowice, Kraków, Warszawa, Wrocław (1945–1950), Warszawa 2006.
Pat J., Asz un fajer iber di hurwes fun Pojln, New York 1946.
Szajkowski Z., Jidn in Ejrope forszn zejer umkum, „Jiwo Bleter”, t. 30, nr 1, New York 1947.
Turkow J., Majne lecte teg in Lublin, [w:] tenże, Noch der bafrajung, przeł. P. Nazaruk, Buenos Aires 1959.