Ośrodek „Brama Grodzka - Teatr NN” jest samorządową instytucją kultury działającą w Lublinie na rzecz ochrony dziedzictwa kulturowego i edukacji. Jej działania nawiązują do symbolicznego i historycznego znaczenia siedziby Ośrodka - Bramy Grodzkiej, dawniej będącej przejściem pomiędzy miastem chrześcijańskim i żydowskim, jak również do położenia Lublina w miejscu spotkania kultur, tradycji i religii.

Częścią Ośrodka są Dom Słów oraz Lubelska Trasa Podziemna.

Ośrodek „Brama Grodzka - Teatr NN” jest samorządową instytucją kultury działającą w Lublinie na rzecz ochrony dziedzictwa kulturowego i edukacji. Jej działania nawiązują do symbolicznego i historycznego znaczenia siedziby Ośrodka - Bramy Grodzkiej, dawniej będącej przejściem pomiędzy miastem chrześcijańskim i żydowskim, jak również do położenia Lublina w miejscu spotkania kultur, tradycji i religii.

Częścią Ośrodka są Dom Słów oraz Lubelska Trasa Podziemna.

Życie społeczne Żydów w Lublinie po 1944 roku

Po wyzwoleniu w lipcu 1944 r. nastąpiło stopniowe odradzanie się żydowskiego życia społecznego w Lublinie, co najczęściej było wynikiem działania Komitetu Żydowskiego, starającego się przywrócić życie żydowskie w mieście.
 

 


 

Spis treści

[RozwińZwiń]

Odbudowa życia religijnego Żydów w Lublinie po wojnie

Koncepcja organizacji życia religijnego dla Żydów w Lublinie w okresie powojennym ulegała wielu przemianom. Początkowo kwestiami religijnymi zajmował się się Komitet Żydowski w Lublinie, następnie kompetencje te znalazły się w ramach działalności CKŻP, jednakże już w grudniu 1944 r. zlikwidowano dotychczasowy referat wyznaniowy, uznając kwestie religijne za prywatne.

 

Na początku lutego 1945 r. powołano do życia żydowskie zrzeszenia religijne, przemianowane później na żydowskie kongregacje wyznaniowe, które miały umożliwić swobodne wykonywanie praktyk religijnych. Lubelska kongregacja wyznaniowa zorganizowana została prawdopodobnie już w 1945 r., jej siedziba mieściła się na ul. Lubartowskiej 8, w bezpośrednim sąsiedztwie jedynej lubelskiej synagogi – Chewra Nosim, istniejącej do dnia dzisiejszego. Lubelska Kongregacja odegrała ważną rolę w organizowaniu obchodów rocznicowych, uroczystości żydowskich i przeprowadzeniu tzw. akcji macowej (która stała się źródłem konfliktu z WKŻ).

 

Ogólnopolski Komitet Organizacyjny kongregacji podejmował próby współpracy z CKŻP od maja 1946 r., aby ostatecznie przystąpić do CKŻP w czerwcu 1948 r. W sierpniu 1949 r. kongregacje zrzeszyły się i powstał Związek Religijny Wyznania Mojżeszowego w Polsce.

Odbudowa życia kulturalnego Żydów w Lublinie w pierwszych latach po wojnie

Początki żydowskiego życia kulturalnego w powojennym Lublinie były trudne. Z oczywistych względów Komitet Żydowski skupiał się na zabezpieczeniu bieżących potrzeb materialnych szybko rosnącej społeczności Lublina. Początkowo przy Komitecie nie powołano referatu ds. kultury. Z czasem pojawił się przy nim Referat Historyczno-Kulturalny, który po kilku miesiącach rozbito na kilka mniejszych działów: Referat Oświaty i Kultury, Referat Historyczny, Referat Sztuki i Literatury.

 

Najtrwalszym przedsięwzięciem Komitetu okazała się jednak Żydowska Komisja Historyczna, która za cel postawiła sobie zbieranie dokumentów i relacji dotyczących zbrodni hitlerowskich dokonanych względem Żydów. Została ona przekształcona w Centralną Żydowską Komisję Historyczną, która z kolei dała początek Żydowskiemu Instytutowi Historycznemu, mieszczącemu się obecnie w Warszawie.

 

Bardzo szybko zaczęto wydawać prasę żydowską. CKŻP niemal od razu rozpoczął publikację Biuletynu Żydowskiej Agencji Prasowej. Jednocześnie w 1944 r. powstał w Lublinie Żydowski Związek Literatów, Dziennikarzy i Artystów w Polsce, który również miał na uwadze wydawanie gazety żydowskiej w jidysz. Mimo zupełnego braku zaplecza technicznego „Biuletyn” w jidysz ukazywał się co drugi dzień, pisany ręcznie przez kalkę i cieszył się dużą poczytnością. Kiedy twórcy gazety dowiedzieli się o ocalałej w Łodzi drukarni gettowej, redakcja przeniosła się do Łodzi.

 

Wydarzenia kulturalne organizowane były głównie przez Miejski Komitet Żydowski, Wojewódzki Komitet Żydowski i partie polityczne. Miejscem, w którym odbywały się wydarzenia kulturalne był Dom Pereca. W sierpniu 1945 r. odbył się „Tydzień Majdanka”, w który środowisko lubelskich Żydów miało szczególny wkład, między innymi poprzez przygotowanie po zakończeniu oficjalnych, państwowych obchodów, uroczystości żałobnych o charakterze jedynie żydowskim.

Edukacja żydowska w Lublinie

W latach 1945-1949 działała w budynku przy ul. Wyszyńskiego 3 Żydowska Szkoła Powszechna w Lublinie. Zakładano, że językiem wykładowym będzie jidysz, ale zdecydowano jednak, że zajęcia prowadzone będą po polsku. Placówka nie była duża, na początku liczyła 68 uczniów, ale dosyć szybko ich liczba spadła do 32 osób. Szkołę zlikwidowano w połowie 1949 r.

Opieka nad dziećmi i sierotami żydowskimi w Lublinie po wojnie

Pod koniec 1944 r. lubelski Komitet Żydowski utworzył żydowski Dom Dziecka przy ul. Radziwiłłowskiej 3/7. Początkowo znajdowało się w nim 28 dzieci, ale z czasem zostały tam przeniesione również dzieci ze schroniska na ul. Wyszyńskiego oraz te, które odnaleziono rozsiane po domach Lublina. Pod koniec lutego 1945 r. dzieci było 130, w związku z czym przeniesiono sierociniec do lokalu przy ul. Krakowskie Przedmieście 60 i przemianowano go na Dom Dziecka nr 5. W pomieszczeniach przy ul. Radziwiłłowskiej pozostawiono bursę dla starszych chłopców. Na początku marca opiekę nad placówką objął nowo powstały WKŻ. Wobec zmniejszającej się liczby Żydów w mieście i narastających problemów finansowych 1 sierpnia 1945 r. placówkę przeniesiono do Rychbachu (Dzierżoniowa). Tam 126 dzieci i 10 osób personelu umieszczono w nowo urządzonym przez miejscowy Komitet Żydowski Domu Dziecka.

Upamiętnienie ofiar zagłady - pomnik "Ofiar Getta" w Lublinie

Pomnik „Ofiar Getta” został odsłonięty 10 listopada 1963 roku, w 20. rocznicę likwidacji getta w Lublinie. Został umieszczony na terenie dawnego targu miejskiego na skwerze pomiędzy ulicami Lubartowską a Świętoduską.

 

Pomnik powstał z inicjatywy Żydów lubelskich, jego głównymi inspiratorami byli Izydor Sznajdman i dr Symcha Wajs. Wielki wkład w powstanie Pomnika miał również ówczesny przewodniczący Wojewódzkiej Rady Narodowej Paweł Dąbek – więzień obozu koncentracyjnego na Majdanku. Pomnik jest poświęcony Żydom Lublina i Lubelszczyzny. Napisy na nim są w językach jidysz i polskim. Co roku 9 listopada składane były tu kwiaty z okazji rocznicy ostatecznej likwidacji getta.

 

W 2007 roku pomnik został przeniesiony na skwer przy ulicy Niecałej nieopodal Szkoły Podstawowej nr 24.


Opracowała Magdalena Dziaczkowska

Powiązane artykuły

Zdjęcia

Wideo

Inne materiały