Ośrodek „Brama Grodzka - Teatr NN” jest samorządową instytucją kultury działającą w Lublinie na rzecz ochrony dziedzictwa kulturowego i edukacji. Jej działania nawiązują do symbolicznego i historycznego znaczenia siedziby Ośrodka - Bramy Grodzkiej, dawniej będącej przejściem pomiędzy miastem chrześcijańskim i żydowskim, jak również do położenia Lublina w miejscu spotkania kultur, tradycji i religii.

Częścią Ośrodka są Dom Słów oraz Lubelska Trasa Podziemna.

Ośrodek „Brama Grodzka - Teatr NN” jest samorządową instytucją kultury działającą w Lublinie na rzecz ochrony dziedzictwa kulturowego i edukacji. Jej działania nawiązują do symbolicznego i historycznego znaczenia siedziby Ośrodka - Bramy Grodzkiej, dawniej będącej przejściem pomiędzy miastem chrześcijańskim i żydowskim, jak również do położenia Lublina w miejscu spotkania kultur, tradycji i religii.

Częścią Ośrodka są Dom Słów oraz Lubelska Trasa Podziemna.

Ziemiaństwo na Lubelszczyźnie – majątek Struża

Dwór w Struży gościł przez lata wielu znakomitych gości. Bolesław Prus napisał tu nowelę Szkatułka Babki, Stanisław Magierski prawdopodobnie tutaj skomponował popularną piosenkę Dziś do ciebie przyjść nie mogę, a poetka Julia Hartwig udzielała korepetycji.

 

Spis treści

[RozwińZwiń]

Historia majątku

Majątek Struża – murowany, secesyjny dwór z 1905 roku i folwark – od XIX wieku należał do rodziny Popławskich herbu Jastrzębiec. W 1922 roku majątek należał do Mieczysława Piotra Dołęgi-Szczepańskiego. Ostatni właściciel zmodernizował dwór i folwark, który w 1929 roku obejmował 347,7 ha.

Po II wojnie światowej majątek został rozparcelowany. W budynkach gospodarczych ulokowano tuczarnie trzody chlewnej należące do Zakładów Mięsnych w Lublinie. Budynek dworski, będący własnością Gminy Trawniki, zamieszkiwany jest obecnie przez prywatnych użytkowników.

Właściciele majątku Struża

XV wiek – Struża (pierwotna nazwa Stróża), folwark wraz z dworem drewnianym, od XV wieku znajdowały się we własności Jana z Oleśnicy, wojewody sandomierskiego, a następnie Zbigniewa, biskupa krakowskiego, który w 1452 roku włączył Strużę do miasta Biskupice. W dokumentach z lat 1470–1480 odnotowano, że Struża była sołectwem posiadającym 1 łan ziemi.

XVII i XVIII wiek – od 1634 roku folwark Struża i dwór (wraz ze wsią Struża, miastem Biskupice, młynem i stawem rybnym) zostały sprzedane przez Kapitułę Krakowską Pawłowi Piaseckiemu, którego rodzina władała tymi dobrami do XVIII wieku. Dobra ziemskie Struża zostały odkupione przez Remigiusza Piaseckiego (stolnika lubelskiego) i stały się odrębną majętnością. W dokumentach źródłowych zachowały się notatki o istniejącym drewnianym dworze, w którym mieszkał wspomniany właściciel. Na przełomie XVIII i XIX wieku kolejnymi właścicielami dworu i folwarku była rodzina Radzymińskich.

XIX wiek – od lat trzydziestych XIX wieku folwark i dwór Struża (drewniany dwór i park) przeszły na własność rodziny Popławskich herbu Jastrzębiec. Okres ten uznawany jest za czasy świetności majątku. W 1841 roku dobra (wraz z miastem Biskupice i sąsiednim folwarkiem Brzezice) zakupił Józef Popławski od Adama Tatarowicza za kwotę 550 tys. złotych polskich, co stanowiło równowartość 82 500 ówczesnych rubli. W 1890 roku dwór został zakupiony od matki, Ludwiki Popławskiej, przez syna, Zygmunta Ludwika Popławskiego, zwanego Ludwikiem. Po śmierci Ludwika Popławskiego w 1908 roku dwór i folwark przeszły na własność jego dzieci – Józefa Tomasza Saturnina, Natalii Marii Budnej (żony Nikodema Budnego, właściciela dóbr w Jastkowie) i Tomasza Augusta Feliksa. Ten ostatni odkupił dobra od rodzeństwa w 1909 roku. Jeszcze w 1905 roku rozpoczął rozbudowę skromnej, drewnianej siedziby, zmieniając ją w murowaną, secesyjną rezydencję, otoczoną parkiem krajobrazowym. Zbudowano nowy, murowany dwór składający się z trzech elementów: dwukondygnacyjnego skrzydła południowego, będącego właściwą siedzibą właścicieli, części środkowej stanowiącej zaplecze gospodarcze dworu oraz części północnej, w której mieściły się oranżeria i mieszkanie ogrodnika.

XX wiek – w 1922 roku Tomasz August Popławski sprzedał majątek małżeństwu Szczepańskich – Janowi Tomaszowi i Teodorze z domu Kuśmierskiej; ci przekazali go swojemu synowi. Od 1922 roku w Struży gospodarzył syn Mieczysław Piotr Dołęga-Szczepański, który był ostatnim właścicielem ziemskim Struży, aż do 1944 roku. Mieczysław Szczepański pod kierownictwem architekta Jana Idzikowskiego zmodernizował dwór w Struży, a także zmienił jego wyposażenie i otoczenie. W 1939 roku podczas kampanii wrześniowej Mieczysław Piotr Dołęga-Szczepański wyjechał z rodziną ze Struży. Majątek pozostawał przez krótki czas w rękach Armii Czerwonej. Szczepańscy wrócili do majątku w październiku 1939 roku, zastając zdewastowany dwór. W 1944 roku wieści o zbliżającym się froncie sowiecko-niemieckim zmusiły właścicieli do ponownego wyjazdu.

1944 – na mocy dekretu PKWN z 6 września 1944 roku majątek w Struży upaństwowiono, a dwór przejęli byli pracownicy folwarku. Budynki gospodarcze i ziemię przekazano Rolniczej Spółdzielni Produkcyjnej w Struży. Działalność rozpoczęła tu tuczarnia trzody chlewnej Zakładów Mięsnych w Lublinie. Od 1989 roku Zakłady Mięsne zaprzestały użytkowania dawnych dworskich zabudowań gospodarczych. Ruchomości przejął Skarb Państwa. Współcześnie budynki gospodarcze należą do Urzędu Gminy w Trawnikach, a dwór zamieszkują prywatni użytkownicy. Zarówno dwór, jak i budynki gospodarcze popadają w ruinę. Na początku XXI wieku zburzono budynki gospodarcze, w tym spichlerz znajdujący się przy drodze prowadzącej do Chełma. Od 1998 roku dobra Struża figurują w rejestrze zabytków (zespół dworski, 1905, nr rej.: A/1118 z 8.01.1998).

Folwark Struża w XX wieku

Modernizacja folwarku nastąpiła na początku XX wieku, kiedy właścicielem był Tomasz August Popławski. Rozbudował on znacznie budynki mieszkalne dla służby folwarcznej (2 czworaki i 2 ósmaki). Pomiędzy folwarkiem Struża a Łysołaje prawdopodobnie była poprowadzona kolejka wąskotorowa, po której współcześnie nie zostały żadne ślady.

W 1909 roku folwark szacowany był na wartość 162 534 ówczesnych rubli. W 1922 roku obejmował 346 ha powierzchni. Grunta orne, ogrody i sady obejmowały łącznie 273 ha, łąki w dolinie rzeki Giełczwi – 57 ha, pastwiska i nieużytki – 16 ha. Na terenie majątku znajdowały się także stawy rybne, wydobywano torf na potrzeby własne i służby.

Kolejny właściciel, Mieczysław Szczepański, wprowadził nowe uprawy, m.in. buraków cukrowych, założył hodowlę bydła rasy czarno-białej oraz rozwinął hodowlę trzody chlewnej rasy angielskiej. Dokumenty Towarzystwa Kredytowego Ziemskiego podają, że dobra ziemskie Biskupice z folwarkiem w Struży obejmowały w 1929 roku 347,7 ha, w tym 273 ha gruntów ornych, ogrodów i sadów; pozostała część to łąki, pastwiska i nieużytki.

Lata świetności dworu i znani goście w Struży

Józef Popławski wraz z żoną Ludwiką Popławską gościli we dworze Aleksandra Głowackiego (pseud. Bolesław Prus). Pisarz ożenił się z Oktawią Trembińską, której matka, Katarzyna Trembińska z Popławskich, była krewną ówczesnych właścicieli Struży. We wrześniu 1878 roku Bolesław Prus przebywał w Struży, gdzie koił nerwy i pisał nowelę Szkatułka Babki. Dwudziestego czwartego września 1878 roku w „Kurierze Warszawskim” ukazał się jej pierwszy odcinek. Opisy pobytów, życzliwe kontakty z rodziną Popławskich (Ludwiką z Rogala-Zawadzkich i jej synami Janem i Ludwikiem) zawarte są w listach Bolesława Prusa, pisane do ówczesnej narzeczonej Oktawii. Jadąc z Nałęczowa, Prus wysiadał na stacji Biskupice, a stąd bryczką przyjeżdżał do kuzynów w Struży.

Czasy świetności dworu w II połowie XIX wieku utrwalił we wspomnieniach Wojciech Doliński. W swym pamiętniku Przekażmy przyszłość dla przyszłości wspominał, że dla córki Ludwika Popławskiego, Toli Natalii Marii, późniejszej Nikodemowej Budnowej z Jastkowa, wyprawiane były bale. „Goście przed balem zjeżdżali się ze stacji Trawniki przed wieczorem, a że było lato, rozeszli się po parku. Jest w parku drewniany mostek przez kanał koło stawu. Orkiestra zagrała walca i tam był początek balu. Tak panny, jak i młodzież była na tych balach jedna i ta sama. Wszyscy znali się doskonale, byli zgrani ze sobą i można powiedzieć stańczeni. Wszędzie na wszystkich balach królowała orkiestra Bluma z Zamościa (przeważnie wszyscy bracia Blumowie – czterech muzykantów, wszyscy pięknie ubrani, we frakach, białych krawatach, białych gorsach. Ach, jak oni pięknie grali. Płynęły tony orkiestry po salach balowych, płynęły przez otwarte okna. Wszyscy tam gdzie byli, zaczęli tańczyć – pośród drzew parkowych i trawników, wśród kwietników pełnych róż, goździków i zapachu lewkonii, zroszonych nocną rosą. Tańczono wszędzie, wśród drzew, do samego rana” (Doliński 1992, s. 23).

Dwór w Struży odwiedzali zacni goście. W 1878 roku Bolesław Prus napisał tu nowelę Szkatułka Babki. W odwiedziny do Szczepańskich przyjeżdżał także krakowski malarz Mieczysław Jabłoński (w rodzinie Szczepańskich do dziś zachowały się pejzaże Struży i okolic jego autorstwa). W latach międzywojennych bywali tu generałowie Władysław Orlicz i Mieczysław Smorawiński. Podczas okupacji schronił się w Struży oficer AK Stanisław Magierski z Lublina. Jak podaje rodzina Szczepańskich, to tutaj została skomponowana popularna piosenka partyzancka Dziś do ciebie przyjść nie mogę. W latach 1940–1941 gościła w Struży znana poetka Julia Hartwig i udzielała lekcji córkom Mieczysława Szczepańskiego.

Fragment listu Bolesława Prusa do żony, z 27 sierpnia 1897 roku, w którym opisuje pobyt w Struży:
„Struża zarosła drzewami, ale za to z lasu zrobił się gaik, skutkiem wycięcia. Pani Sędzina1, przyjęła mnie bardzo serdecznie, toż samo P. Ludwik2. Kochana starowinka posunęła się znacznie, ale on przytył i dobrze wygląda. Furman i lokaj ci sami. Mieszkałem na górze w tym murowanym domu, bo Pani mieszka tam, gdzie myśmy dawniej stawali obok kredensu i kuchni. Pani Antonina – tak zdziwaczała, że nie chciała się ze mną przywitać3. Poznałem młodego p. Popław4 i Andziusia Korzyb5. Obaj podobali mi się. Wszyscy bardzo serdecznie o Tobie mówili. Mój Boże, ile myśmy tam lat nie byli!...Okolica b. mi się podobała”6.
 

Opracowała Kamila Węglarska
Redakcja: Monika Śliwińska

 

 

Przypisy

1 Ludwika z Rogala-Zawadzkich Popławska (1819–1901).
2 Ludwik Popławski (1844–1908).
3 Prawdopodobnie córka Ludwiki i Józefa Popławskich, Natalia. Niezamężna, mieszkała w Struży do śmierci w 1890 roku. Być może z powodu śmierci córki Ludwika Popławska sprzedała w 1890 roku dwór swojemu synowi Ludwikowi.
4 Prawdopodobnie dziewiętnastoletni Tomasz August Popławski.
5 Andrzej Korzybski, syn Stanisława i Józefy z Popławskich, prawnik, Sekretarz Izby Sądowej w Warszawie.
6 B. Prus. Listy, red. K. Tokarzówna, Polski Instytut Wydawniczy, Warszawa 1959, s. 258.

 

 

Literatura

Doliński W., Przekażmy przeszłość dla przyszłości, Caldra House 1992.
Leśniewska J.E., Dobra ziemskie Ostrówek, Ciechanki i Suffczyn oraz ich właściciele w latach 1878–1944, [w:] Studia Łęczyńskie, Łęczna 2011.
B. Prus. Listy, red. K. Tokarzówna, Polski Instytut Wydawniczy, Warszawa 1959.
Świetlicki L., Dwory nad Giełczwią, Lublin 1999.
Świetlicki L., Historia, biogramy, legendy i plotki znad Giełczwi, Radomirki, Sierotki, Świdnik 2008.

Zdjęcia

Słowa kluczowe