Ośrodek „Brama Grodzka - Teatr NN” jest samorządową instytucją kultury działającą w Lublinie na rzecz ochrony dziedzictwa kulturowego i edukacji. Jej działania nawiązują do symbolicznego i historycznego znaczenia siedziby Ośrodka - Bramy Grodzkiej, dawniej będącej przejściem pomiędzy miastem chrześcijańskim i żydowskim, jak również do położenia Lublina w miejscu spotkania kultur, tradycji i religii.

Częścią Ośrodka są Dom Słów oraz Lubelska Trasa Podziemna.

Ośrodek „Brama Grodzka - Teatr NN” jest samorządową instytucją kultury działającą w Lublinie na rzecz ochrony dziedzictwa kulturowego i edukacji. Jej działania nawiązują do symbolicznego i historycznego znaczenia siedziby Ośrodka - Bramy Grodzkiej, dawniej będącej przejściem pomiędzy miastem chrześcijańskim i żydowskim, jak również do położenia Lublina w miejscu spotkania kultur, tradycji i religii.

Częścią Ośrodka są Dom Słów oraz Lubelska Trasa Podziemna.

Ziemiaństwo na Lubelszczyźnie – majątek Siemień

„Majątek Siemień był od XIX wieku w rękach rodziny Zaorskich. Na podwórzu stała stara kuźnia, nikt nie chciał się tam zasiedlić, ponieważ chodziła wersja, że jest zakażona cholerą. Przed I wojną światową pracował tam pewien kowal z żoną. Kiedyś wracając do domu, podczas, albo przed I wojną, zobaczył jakiś kamień, wydawało mu się, że to kamień białawy i kopnął go. Poszedł do domu, prosił żeby żona pomogła ściągnąć buty. Okazało się, że to nie był kamień tylko czaszka ludzka. Chodziła wersja, że oboje oni zmarli i może dlatego nie chciał nikt później tutaj zamieszkać” – wspomina Mieczysław Bielski, który wraz z rodziną mieszkał w majątku.

Spis treści

[RozwińZwiń]

Lokalizacja

Wieś Siemień, gmina Siemień, powiat parczewski.

Funkcja

Przed wojną majątek stanowił własność Augusty Zaorskiej. W wyniku reformy rolnej został odebrany Zaorskim. Bardzo ważną częścią działalności majątku była hodowla ryb w przynależnych stawach o całkowitej powierzchni 594 ha (stan na 1939 rok), jednak powierzchnia hodowlana obejmowała tylko teren Wielkiego Stawu (394,09 ha).

Historia

Folwark w Siemieniu istniał od XV wieku, jednak kształt znany nam współcześnie został mu nadany ok. 1870 roku. Powstały wówczas m.in. dwór, park, brama wjazdowa, sadzawka, stawy rybne, lodownia, spichlerz, rybakówka, kuźnia i młyn wodny – wszystko o łącznej powierzchni 1000 ha. Od XIX wieku majątek należał do rodziny Zaorskich. Po I wojnie światowej administratorką majątku Zaorskich została powołana przez rodzinę Augusta Zaorska.

Dwór główny, zwany przez mieszkańców „Dołkiem”, powstał z inicjatywy Józefiny z Zaorskich primo voto Ostrowskiej, secundo voto Grodzickiej, najprawdopodobniej w latach 1910–1914. Został on wybudowany przez drugiego męża Józefiny, Wincentego Grodzickiego. Na skutek wydarzeń mających miejsce przed I wojną światową (syn Józefiny popełnił samobójstwo w starym dworze), matka postanowiła wybudować nowy dwór. Stary dwór w wyniku pożaru znacznie ucierpiał: spaliła się górna część i ściana od strony stawu.

W czasie II wojny światowej majątek został przejęty przez Niemców. Czas ten wspomina Mieczysław Bielski: „Ten Sandos [Szwajcar zarządzający majątkiem Siemień na polecenie okupanta] zamieszkał we dworze, ciotka Augusta musiała się przenieść do Czarkowskich na „Górkę”. Właściwie nie wtrącał się do zawiadywania majątkiem, a szczególnie rybołówstwem. Przypominam, że na skutek wysadzenia śluzy woda ze stawu, łącznie ze wszystkimi rybami, poszła do rzeki Tyśmienicy i na łąki. Ten Szwajcar naturalnie postępował według zaleceń niemieckich, ale nie był tak drastyczny, jak to potem opowiadano. Memu Ojcu powiedział, że w starostwie radzyńskim, do którego należał Siemień powiedziano: «Bielski muss weg» [Bielski musi odejść – red.]. Ale pozwolił nam wywieźć prawie wszystkie meble, ubrania, książki i to co było do jedzenia w spiżarni. Mało tego, jeszcze mieszkańcy wsi pomagali nam wywieźć cały zapas torfu, co w okresie zimy było niemal podstawą przeżycia”.

Przed wprowadzeniem reformy rolnej Mieczysław Bielski ze swoją babką, Józefiną z Zaorskich, wraz z pomocą mieszkańców wsi wywiózł część mebli z dworku nazywanego „Domkiem” nim władze radzieckie przejęły majątek. W tym samym roku mieszkańcy wsi wybrali na zarządcę majątku Zaorskich Jerzego Czarkowskiego, jednak władzom radzieckim nie podobało się to – Jerzy Czarkowski został aresztowany i zesłany w głąb ZSRR. Dawne właścicielki: Józefina Grodzicka z Zaorskich, Augusta z Zaorskich, Zenobia Czarkowska z Zaorskich zostały wysiedlone do Parczewa. Władze zdecydowały, że teren stawów zostanie włączony do Państwowych Nieruchomości Rolnych i zarządzany przez kolejno wyznaczanych dyrektorów.

Dwór zwany „Dołkiem” został spalony w 1944 roku. Odbudowano go po II wojnie światowej, a kapitalny remont przeszedł w 1989 roku. Do dziś zachował się dwór, ruiny lodowni, młyn wodny, część zabudowań gospodarczych, użytkowane stawy rybne i pozostałości parku. Dwór jest aktualnie siedzibą Gospodarstwa Rybackiego w Siemieniu. Jedno z pomieszczeń przeznaczono na Izbę Pamięci Rybactwa, w której zgromadzono dawny sprzęt rybacki i kłusowniczy. Obecnie obiekt leży w granicach administracyjnych powiatu parczewskiego.

Kalendarium

XV wiek – początki funkcjonowania folwarku w miejscowości Siemień;
ok. 1870 – właścicielami majątku zostają Zaorscy;
ok. 1910–1914 – budowa dworu głównego, nazywanego przez mieszkańców „Dołkiem”;
1940 lub 1941 – Niemcy usuwają z Siemienia rodzinę Zorskich;
1944 – spalenie dworów: „Górki” i „Domku”;
1944 – wysiedlenie rodziny Zaorskich z Siemienia przez władze PKWN-u;
1989 – generalny remont dworu.

Architekt

Nieznany

Opis

W majątku były trzy budynki mieszkalne: dwór główny, zwany przez mieszkańców „Dołkiem” (miał jedenaście lub dwanaście pokoi, natomiast kuchnia mieściła się w oddalonym o 50 m budynku) oraz dwa pozostałe budynki – „Górka” (z sześcioma pokojami i przedpokojem przerobionym z sieni, w którym mieszkała spokrewniona z Zaorskimi rodzina Czarkowskich) i „Domek” (z czterema pokojami, kuchnią, łazienką, spiżarnią, przedpokojem, sienią i gankiem zamieszkany przez rodzinę Bielskich z Józefiną Grodzicką). Oprócz tego w majątku znajdowała się kuźnia, młyn wodny oraz zespół stawów rybnych o łącznej powierzchni 596 ha (stan w 1939 rok). Jako staw hodowlany określano tylko Wielki Staw o powierzchni 394,09 ha. Kroczkowych było 60,94 ha, narybkowych 24,76 ha, natomiast nieużytki zajmowały aż 111,44 ha.

Dwór ulokowano na południowo-zachodnim skraju wsi, połączony był kompozycyjnie z parkiem i zespołem stawów. W części północno-zachodniej parku mieściła się część gospodarcza.

Dwór murowany z cegły, tynkowany, posadzki cementowe oraz terakotowe, dach kryty karpiówką (rodzaj ceramicznej lub cementowej dachówki), ogrzewany piecami kaflowymi.

Opracowanie: Piotr Lasota, Joanna Majdanik

 

Literatura

Decyzja w sprawie wpisania dobra kultury do rejestru zabytków, Biała Podlaska, 24.11.1986.
Mieczysław Bielski, Siemień – moja miłość, [w:] „Radzyński Rocznik Humanistyczny”, pod red. A. Gatarczy, t. 8, 2010.
Relacja Mieczysława Bielskiego, http://teatrnn.pl/historiamowiona/swiadek/Bielski%2C_Mieczys%C5%82aw_%281926-_%29, [dostęp:] 12.11.2015.
Fotografie archiwalne będące w posiadaniu Mieczysława Bielskiego.

Zdjęcia

Wideo

Audio

Historie mówione

Inne materiały

Słowa kluczowe