Ośrodek „Brama Grodzka - Teatr NN” jest samorządową instytucją kultury działającą w Lublinie na rzecz ochrony dziedzictwa kulturowego i edukacji. Jej działania nawiązują do symbolicznego i historycznego znaczenia siedziby Ośrodka - Bramy Grodzkiej, dawniej będącej przejściem pomiędzy miastem chrześcijańskim i żydowskim, jak również do położenia Lublina w miejscu spotkania kultur, tradycji i religii.

Częścią Ośrodka są Dom Słów oraz Lubelska Trasa Podziemna.

Ośrodek „Brama Grodzka - Teatr NN” jest samorządową instytucją kultury działającą w Lublinie na rzecz ochrony dziedzictwa kulturowego i edukacji. Jej działania nawiązują do symbolicznego i historycznego znaczenia siedziby Ośrodka - Bramy Grodzkiej, dawniej będącej przejściem pomiędzy miastem chrześcijańskim i żydowskim, jak również do położenia Lublina w miejscu spotkania kultur, tradycji i religii.

Częścią Ośrodka są Dom Słów oraz Lubelska Trasa Podziemna.

Ziemiaństwo na Lubelszczyźnie – majątek Łysołaje

Na początku XIX wieku majątek Łysołaje należał do Ludwika Kickiego, generała powstania listopadowego i dziedzica dóbr ziemskich. Od 1957 roku w pałacu mieści się placówka zdrowotna.

 

Spis treści

[RozwińZwiń]

Historia majątku

Dobra ziemskie Łysołaje (drewniany dwór, park oraz folwark) na początku XIX wieku należały do Ludwika Kickiego (generała powstania listopadowego i dziedzica dóbr ziemskich). W kolejnych latach majątek ten zakupił Jan Nepomucen Rogala-Zawadzki. Od 1832 roku dwór i folwark, w wyniku małżeństwa córki Jana, Ludwiki, z Józefem Popławskim, stały się własnością rodziny Popławskich herbu Jastrzębiec. Kolejnymi właścicielami majątku z rodu Popławskich byli Ludwik (syn Józefa, od 1869 roku) i Tomasz August Popławski (syn Ludwika, od 1904 roku).

Ostatni właściciel majątku Łysołaje, dzięki gruntownemu wykształceniu (studiował prawo na Uniwersytecie Warszawskim, ekonomię na uczelniach francuskich, angielskich, uzyskał stopień doktora filozofii w Heidelbergu) i umiejętności zarządzania majątkiem ziemskim, przyczynił się do znacznego rozwoju folwarku. W 1939 roku majątek przejęli Niemcy w ramach Landwirschaft, polityki III Rzeszy wobec ziemskich majątków polskich i zlokalizowali tam sztab korpusu. W majątku tym byli zatrudniani Żydzi, przetrzymywani w gettach w pobliskich Biskupicach oraz Trawnikach.

Po II wojnie światowej dokonano parcelacji majątku Łysołaje. W 1945 roku cały majątek przejął Skarb Państwa. Zarząd nad zabudowaniami folwarcznymi przejęła Rolnicza Spółdzielnia Produkcyjna. Utworzono tu Państwowe Gospodarstwo Rolne (PGR), które istniało do lat 90. XX wieku. W miejscu PGR-u utworzono prywatne gospodarstwo ogrodnicze. Współcześnie w dawnych budynkach folwarcznych znajduje się gorzelnia, funkcjonująca jako prywatna spółka. Po II wojnie światowej w zabudowaniach pałacowych powstała szkoła podstawowa, która działała do 1955 roku. W 1957 roku pałac wraz z obiektami towarzyszącymi zaadaptowano na szpital – Zakład Opiekuńczo-Leczniczy Psychiatryczny w Łysołajach (jako oddział sanatoryjny Szpitala Neuropsychicznego im. prof. Mieczysława Kaczyńskiego SPZOZ w Lublinie), który funkcjonuje w budynku pałacowym do dziś.

Pałac dworski

W 1827 roku w Łysołajach znajdował się drewniany dwór, kryty gontem, z aleją lipową, ogrodem warzywnym i owocowym. W 1905 roku Tomasz August Popławski wzniósł eklektyczny pałac dworski. Jest to trzyczęściowy budynek, w środkowej części piętrowy z wysokim dachem, parterowy z mieszkalnym poddaszem we wschodniej części (gdzie była ulokowana sala balowa) i w zachodniej (gdzie mieściła się kuchnia). Na ścianie frontowej od strony podjazdu i gazonu znajduje się taras balkonowy oparty na kolumnach. Na wysokości pierwszego piętra, nad wejściem głównym, widoczny jest kartusz, aktualnie bez herbu.

Przed II wojną światową we wnętrzach pałacu znajdowała się biblioteka ze starodrukami, meble gdańskie, obrazy mistrzów holenderskich i flamandzkich oraz cenna porcelana. Swoją własność Tomasz August Popławski próbował ratować, przewożąc cenne rzeczy z Łysołaj do gmachu Towarzystwa Kredytowego Ziemskiego (ul. Kredytowa 1) i swojej kamienicy przy ul. Moniuszki 6 w Warszawie. Zbiory te zostały zniszczone w wyniku bombardowań niemieckich w 1944 roku, podczas powstania warszawskiego.

Kaplica

Znajduje się w południowo-wschodniej części parku, neoklasyczna, na planie koła. Posiada trzy regularnie rozmieszczone wybrzuszenia absydalne (od wschodu) oraz prostokątny przedsionek z wejściem (od zachodu). Nad drzwiami znajduje się trójkątny portyk nawiązujący do architektury greckiej. Kaplica pokryta jest kopułą z latarnią na szczycie i krzyżem. Współcześnie służy jako kościół filialny kościoła pw. św. Stanisława Biskupa w Biskupicach.

Kordegarda

Główna brama wejściowa do pałacu, z częścią przeznaczoną dla stróża, znajduje się po stronie wschodniej, przy drodze prowadzącej do Milejowa.

Park w Łysołajach

W 1905 roku pałac otoczono nowym parkiem, który pochłonął dawne, regularne założenie z alejami lipowymi. Jest to park naturalistyczny, dla którego podstawą kompozycji (w odróżnieniu od parków romantycznych czy sentymentalnych) jest wątek roślinny w połączeniu z istniejącymi zbiornikami wodnymi. W parku w Łysołajach alejki zostały poprowadzone w układzie charakterystycznym dla stylu kaligraficznego. Park składa się z kilku części kompozycyjnych.

Część wschodnią, najstarszą, tworzy aleja lipowa ciągnąca się od bramy z kordegardą aż do pałacu, wraz z odchodzącymi ciągami bocznymi, ulokowanymi wokół stawów oraz do części południowej z kaplicą.

Część centralna podporządkowana jest układowi przestrzenno-komunikacyjnemu wokół pałacu. Na osi pałacowej, od południa, znajduje się gazon z podjazdem, skomponowany jako salon ogrodowy, z okazami drzew i krzewów (m.in. glediczja trójczewniowa, lipa amerykańska, dąb omszony, jodła jednobarwna, jałowiec wirginijski). Część centralna z pałacem za pomocą kładki nad stawami połączona jest z częścią północną parku. Wokół kładki rosną orzechy szare i cyprysik błotny. Brzegi stawów obramowane są drzewami i krzewami, które tworzą krajobrazowe wnętrza i widoki ze wszystkich stron.

Część północna parku, usytuowana jest wzdłuż muru okalającego zespół pałacowy, a tworzy ją szpaler drzew – od zachodu kasztanowce, od północy lipy i topole.

Część południowa parku została założona w latach dwudziestych lub trzydziestych XX wieku, ulokowano tam osobliwości dendrologiczne. Część tą cechują najpiękniejsze walory krajobrazowe, charakterystyczne dla parku naturalistycznego – alejki zostały ułożone w płynnym, kolistym zarysie. Szeroka oś widokowa od wschodu na zachód została ograniczona kulisami drzew i krzewów (gatunki głogów). W części tej znajduje się także kaplica, która została otoczona szpalerem lip i kulistych klonów.

Drzewa rzadkie w parku

Topole – skupienie topoli włoskiej (Populus nigra „Italica”), szpaler topoli czarnej (Populus nigra);
Sosny – sosna limba (Pinus cembra), sosna wejmutka (Pinus strobus);
Platan klonisty (Platanus acerifolia);
Choina kanadyjska (Tsuga canadensis);
Orzech szary (Juglans cinerea);
Cypryśnik błotny (Taxodium distichum);
Lipy – lipa amerkańska (Tilia americana), szpaler lipy drobnolistej (Tilia cordata);
Dęby – dąb omszony (Quercus puebescens), dąb szypułkowy odmiana stożkowata (Quercus robur var fastigiata);
Jodły – jodła jednobarwna (Abies seritina), jodła jednobarwna (Abies concolor);
Jałowiec wirginijski (Juniperus virginiana);
Czeremcha późna (Prunus serotina);
Buk pospolity (Fagus silvatica);
Świerki kłujące (Picea pungens);
Klon pospolity odmiany kulistej (Acer platanoides var. Globosa).

Folwark Łysołaje

W 1827 roku, według Towarzystwa Kredytowego Ziemskiego, folwark Łysołaje liczył 2187 morg (1 morga=ok. 0,5 ha), w tym pola orne i ogrody stanowiły 392 morgi, łąki – 283 morgi, pastwiska – 16 morg, wody – 34 morgi, las – 925 morg, nieużytki i place – 35 morg. Ponadto w folwarku znajdowały się młyn wodny, pokłady kamienia wapiennego i torfu. Zgodzie z opisem zamieszczonym w Słowniku Geograficznym Królestwa Polskiego i Innych Krajów Słowiańskich w pobliżu majątku była usytuowana droga żelazna Nadwiślańska. Pierwszy spis powszechny w Polsce niepodległej (1921) wykazał, że folwark Łysołaje zamieszkiwało 386 osób (w 68 proc. Polacy).

Od 1904 roku, kiedy właścicielem folwarku został Tomasz August Popławski, który w wieku 26 lat rozpoczął zarządzanie majątkiem, znajdowały się tu następujące budynki: gorzelnia, suszarnia chmielu, magazyn spirytusu, stajnie, wozownie, warsztaty i magazyny oraz budynki dla pracowników gorzelni i budynki administracji. Prawdopodobnie (według ustnych relacji świadków), w celu ułatwienia transportu płodów rolnych wybudował on sieć kolejek polnych biegnących z Łysołaj aż do folwarku w Struży, koło Biskupic. Ich trasa pokrywała się z istniejącą drogą prowadzącą w kierunku północno-zachodnim do Kolonii Struża i następnie w kierunku wsi Cyganka. Wąskotorówka krzyżowała się z linią normalnotorową Lublin–Chełm, przechodząc pod tą linią.

Gorzelnia

Zlokalizowana jest po północnej stronie parku dworskiego. Jest to dwukondygnacyjny budynek na planie prostokąta. Został zbudowany w 1905 roku. Ściany gorzelni wymurowano z kamienia wapiennego i cegły ceramicznej. Bezpośrednio przy zewnętrznej ścianie podłużnej gorzelni usytuowano magazyn spirytusu, również na planie prostokąta (dziś nieistniejący). W odległości około 100 m od gorzelni usytuowany jest  obiekt mieszkalny – dom gorzelniany, który powstał w tym samym okresie, co gorzelnia i został wzniesiony z cegły ceramicznej i kamienia wapiennego, dwukondygnacyjny z poddaszem, częściowo podpiwniczony. Gorzelnia do chwili obecnej funkcjonuje zgodnie z jej pierwotnym przeznaczeniem, użytkownikiem jest prywatna spółka.

W obrębie dawnego folwarku wzniesiono w latach powojennych kilka dodatkowych budynków związanych funkcjonalnie z gorzelnią. Wybudowane w latach siedemdziesiątych XX wieku budynki mieszkalne i nowe budynki gospodarcze na terenie należącym kiedyś do folwarku zniekształciły jego pierwotny układ przestrzenny. Do chwili obecnej zachowały się nieliczne budynki wchodzące w skład dawnego założenia folwarcznego, natomiast te, które jeszcze istnieją, są w złym stanie technicznym.

 

Opracowanie: Kamila Węglarska

 

Literatura

Doliński W., Przekażmy przeszłość dla przyszłości, Caldra House 1992.
Leśniewska J.E., Dobra ziemskie Ostrówek, Ciechanki i Suffczyn oraz ich właściciele w latach 1878–1944, [w:] Studia Łęczyńskie, Łęczna 2011.
Konarski S., Popławski Tomasz August Feliks, [w:] Polski Słownik Biograficzny, t. 27/3, z. 114, Wrocław–Warszawa–Kraków–Gdańsk–Łódź 1983.
Krzywoszewski S., Długie życie, t. 1, Księgarnia  Biblioteka Polska, Warszawa 1947.
Kseniak M., Parki i ogrody dworskie w województwie lubelskim, od Trawnik do Łęcznej wzdłuż Wieprza, t. 1, Lublin 1981.
Kwiatkowski B., Folwarki lubelskie. Historia rozwoju i zabudowy, Lublin 2012.
Strona internetowa Marka Kosmali, www.trawniki.hg.pl, [dostęp:] 28.10.2015.