Ośrodek „Brama Grodzka - Teatr NN” jest samorządową instytucją kultury działającą w Lublinie na rzecz ochrony dziedzictwa kulturowego i edukacji. Jej działania nawiązują do symbolicznego i historycznego znaczenia siedziby Ośrodka - Bramy Grodzkiej, dawniej będącej przejściem pomiędzy miastem chrześcijańskim i żydowskim, jak również do położenia Lublina w miejscu spotkania kultur, tradycji i religii.

Częścią Ośrodka są Dom Słów oraz Lubelska Trasa Podziemna.

Ośrodek „Brama Grodzka - Teatr NN” jest samorządową instytucją kultury działającą w Lublinie na rzecz ochrony dziedzictwa kulturowego i edukacji. Jej działania nawiązują do symbolicznego i historycznego znaczenia siedziby Ośrodka - Bramy Grodzkiej, dawniej będącej przejściem pomiędzy miastem chrześcijańskim i żydowskim, jak również do położenia Lublina w miejscu spotkania kultur, tradycji i religii.

Częścią Ośrodka są Dom Słów oraz Lubelska Trasa Podziemna.

Zamojska 24 w Lublinie

Historia nieruchomości zlokalizowanej w Lublinie przy ulicy Zamojska 24.

Spis treści

[RozwińZwiń]

Lokalizacja

Działka u zbiegu ulicy Zamojskiej i Stolarskiej.

Numer hipoteczny: Łąki Tatary 1, KW 128913 lub 38 Tatary Łąki

Numer przed 1939: Zamojska 24

Numer po 1944: Zamojska 24

Numer obecny: Zamojska 24/Stolarska 2

Funkcja

Budynek przemysłowy z pomieszczeniami mieszkalnymi.

Kalendarium

1895 – Władysław Graf wydziela z majątku Tatary część Łąki Tatary

1912 – powstanie budynku fabrycznego

1918 – przeniesienie Fabryki Mechanicznej z ulicy Rusałka przez Chaima Lejbę Freitaga

po 1918 – Lejba Tajchen Szpiro wykupuje nieruchomość i rozpoczyna prowadzenie Fabryki Armatur i Odlewni

1922 – rozbudowa Fabryki Armatur i Odlewni

1923 – zakończenie rozbudowy

22 czerwca 1926 – Lejba Szpiro zwraca się z prośbą o odroczenie terminu wykonania prac remontowych

1928 – remont budynku

1929 – zakończenie prac wykończeniowych

6 czerwca 1930 – prośba o pozwolenie na wstawienie okna na parterze domu

18 czerwca 1935 – oględziny budynku

28 sierpnia 1935 – zarządzenie wykonania robót budowlanych

20 sierpnia 1936 – pożar przy Zamojskiej 22, raport policji

3 listopada 1936 – sporządzenie Ankiety

21 listopada 1936 – oględziny nieruchomości

5 marca 1937 – zarządzenie usunięcia szyldu wytwórni kamieni Nuty Aljosa

29 lutego 1939 – prośba o zezwolenie na założenie szyldu Fabryki Armatur i Odlewów

1939 – właścicielem nieruchomości jest Andrzej Woźniak

18 listopada 1940 – Karta realności

po 1945 – nieruchomość przechodzi na własność Skarbu Państwa

1994 – nieruchomość należy do Spółki Akcyjnej „Ruch”

Architekt

Inż. Ignacy Polkowski, autor projektów rozbudowy Fabryki Armatur z 1922 roku.

Historia

Po wydzieleniu z majątku Tatary części Łąki Tatary w 1895 roku przez Władysława Grafa, rozpoczęła się sprzedaż działek tzw. łąki kośnej, które uzyskały własną hipotekę. Większość zakupił Edward Siwiński, który następnie sprzedał Moszkowi Ickowi Grinbergowi nieruchomości przy Zamojskiej 22, 26 i 28 (dzisiejsze: 18, 22, 24).

W 1912 roku na działce przy Zamojskiej 28, wzdłuż tylnej granicy powstał budynek fabryczny. Wzdłuż bocznych granic działki istniały wąskie, parterowe budynki gospodarcze dobiegające do ulicy i odsunięte od budynku głównego.

W 1918 roku działkę nabył Chaim Lejba Freitag (Frajtag), który przeniósł tu Fabrykę Mechaniczną (z ul. Rusałka). Po 1918 roku wspólnik Freitaga Lejba Tajchen Szpiro wykupił od niego nieruchomość i rozpoczął własną działalność pod szyldem Fabryki Armatur i Odlewni.

W 1922 roku Szpiro rozpoczął rozbudowę Fabryki Armatur, w wyniku której obiekt zyskał wygląd jednopiętrowego budynku wzniesionego na rzucie podkowy otwartej ku ulicy Zamojskiej i zamkniętej ogrodzeniem z żelazną bramą wjazdową. Przebudowę zakończono w 1923 roku, ale prace wykończeniowe trwały jeszcze do roku 1929. W 1926 roku Magistrat nakazał właścicielowi przeprowadzenie prac remontowych, od czego odwołał się argumentując: „Kryzys gospodarczy, jaki opanował cały kraj, dotknał i moją fabrykę […] braku środków obrotowych, utraty rynku zbytu, zmniejszenia się konsu [...] zredukowała produkcję do minimum. Kilka lat temu rozbudowałem fabrykę w nadziei, iż sytuacja w przemyśle się znacznie polepszy i będę mógł uruchomić […] fabrykę na większą skalę i zatrudnić większą ilość pracowników. […] koniunktura uległa zmianie na gorsze. Z powodu ogólnego zastoju, bardzo poważnych firm, z którymi byłem w stosunkach handlowych szereg lat, […] mnie na kolosalne straty, zawieszenia kredytów ulgowych, które to […] przyczyniły się do zachwiania egzystencji mojej firmy, nie tylko nie […] utrzymać produkcję na pierwotnym poziomie, już nie myśląc o rozszerzeniu zakresu działalności, lecz byłem zmuszony, by nie uledz fatalnemu losowi zawieszenia pracy, jakiemu uległy pod ciężarem świadczeń socjalnych […] najpoważniejsze firmy przemysłowe, które zmuszone były zamknąć […] i wyrzucić na bruk swych robotników, poczynić daleko idące redukcje [...]”.

W raporcie policyjnym w sprawie pożaru nieruchomości przy Zamojskiej 22 czytamy: „20 sierpnia 1936 roku, o godz. 12:20 na skutek zawiadomienia telefonicznego Straży Pożarnej w Lublinie o wyjeździe do pożaru przy ulicy Zamojskiej Nr 22 udałem się na miejsce, gdzie ustaliłem, że wskutek silnego napalenia w 2-ch piecach w przyległej fabryce armatur i odlewów należącej do Szpiro Lejby, zam. Zamojska 24, oraz wytworzonej silnej temperatury ciepła przewód kominowy znajdujący się w ścianie przyległej posesji Nr 22 należącej do sukcesorów Frajtag Szajndli i inni nie wytrzymał silnego nadmiaru ciepła, wskutek czego komin na dachu pękł i przez otwór ten wydostał się ogień od którego zapaliła się deska, będąca przy kominie, a służąca do stawania kominiarzy przy wycieraniu sadzy. Zapalenia się deski w porę nie spostrzegł dozorca tego domu Bolesław Michalak, który tlącą się deskę stłumił w zarodku przed przybyciem straży pożarnej, gdyż w przeciwnym razie powstałby bezwzględnie pożar. Niezależnie tego w mieszkaniu zam. przez Spelbauma Szola na 1-szym piętrze, również zarysowała się ściana, w której znajduje się przewód kominowy, doprowadzony do pieców przyległej fabryki. Nadmieniam, że po przybyciu na miejsce natychmiast wezwałem właściciela fabryki do zagaszenia w piecach ognia, gdyż przewód kominowy jest za słaby i nie nadaje się do tych pieców o tak silnej temperaturze ciepła, oraz wezwałem do niepalenia już więcej w tych piecach, na co właść. fabryki zgodził się i oświadczył, że więcej palić w tych piecach nie będzie. Jednak dla zbadania ogólnego stanu fabryki z przyległą posesją Nr 22 jest wymagana komisja budowlana, która orzeknie dalszą przydatność”.

W 1939 roku w posiadanie nieruchomości, za długi, wszedł Andrzej Woźniak.

Po eksterminacji ludności żydowskiej po 1945 roku nieruchomość przeszła na Skarb Państwa i stała się własnością Spółdzielni Wydawniczo-Oświatowej „Czytelnik”. Zmiana właściciela poskutkowała dobudową drugiego piętra nad korpusem i przeprowadzeniem prac remontowych niezbędnych do założenia drukarni.

Od 1994 roku właścicielem jest Spółka Akcyjna „Ruch” Oddział w Lublinie, która prawa własnościowe zachowywała jeszcze w 2005 roku.

Mieszkańcy

Właściciele

W 1936 roku

Właściciel: Lejba i Gitla Szpiro

Zarządca nieruchomości: Lejba Szpiro

Dozorca: Michał Gołębiowski

Jakub Klajnberg, zięć Lejby Szpiro

W 1940 roku

Właściciel: Lejba Szpiro, rodzice Josef i Łaja, ur. 3 marca 1882

Mieszkańcy nieruchomości według zawodu w 1940 roku

Robotnicy 2 (na parterze), 2 (w budynku frontowym).

Kupcy i przemysłowcy 1 (na piętrze), 1 (w budynku frontowym).

Rzemieślnicy 1 (na poddaszu), 1 (w budynku frontowym).

Bez zawodu 1 (na poddaszu), 1 (w budynku frontowym).

Lokatorzy według wyznania, płci i wieku w 1940 roku

Ogólna ilość mieszkańców 24

Chrześcijan 13

Żydów 11

Mężczyzn 7

Kobiet 12

Dzieci do lat 7-18 włącznie 5

Opis

Obiekt dawniej przemysłowy, z częścią mieszkalną od południa, jednopiętrowy, z dwoma odsuniętymi budynkami wzdłuż bocznych granic działki. Nad korpusem współcześnie nadbudowane drugie piętro. Przekształceniu uległy wnętrza i funkcja.

Budynki tworzą podkowę prostokątnych, dwutraktowych skrzydeł krytych dachem dwuspadowym. Skrzydła boczne są jednopiętrowe, kryte dachami trójpołaciowymi. W miejscu styku korpusu głównego ze skrzydłami widoczne przewężenie (w nim klatki schodowe skrzydeł bocznych). Lokale na parterze dostępne są z podwórza.

Elewacja frontowa budynku głównego jest symetryczna, dziesięcioosiowa, zwieńczona gzymsem. Elewacja tylna ślepa, gładka.

Skrzydło południowe (od strony ulicy Stolarskiej) jest jednopiętrowe. Elewacja jest wieloosiowa, w części parteru niesymetryczna. Na czwartej osi od naroża widoczny ryzalit zwieńczony trójkątnym tympanonem. Od wnętrza podwórza elewacja posiada niemal identyczne opracowanie. Elewacja skrzydła od strony zachodniej trójosiowa, z prostokątnym otworem drzwiowym na osi. Elewację flankują dwa pseudopilastry.

Otoczenie:

Zespół budynków tworzy podkowę skrzydeł otwierających się ku ulicy Zamojskiej.

Literatura

Akta nieruchomości położonej w Lublinie przy ul. Zamojskiej 24, APL, sygn. 5937.

[Projekt rozbudowy fabryki mechanicznej- odlewów przy ul. Zamojskiej 24 w Lublinie], APL, sygn. 1453.

Domowa książka meldunkowa miasta Lublina ul. Zamojska nr 24 lok. 1-18, APL, sygn. 2382.

Jadwiga Teodorowicz-Czerepińska, Rozpoznanie historyczno-konserwatorskie kwartału zabudowy zawartego pomiędzy ulicami Stolarska-Zamojska-Misjonarska-Farbiarska, Lublin 2005, mps WUOZ.