Ośrodek „Brama Grodzka - Teatr NN” jest samorządową instytucją kultury działającą w Lublinie na rzecz ochrony dziedzictwa kulturowego i edukacji. Jej działania nawiązują do symbolicznego i historycznego znaczenia siedziby Ośrodka - Bramy Grodzkiej, dawniej będącej przejściem pomiędzy miastem chrześcijańskim i żydowskim, jak również do położenia Lublina w miejscu spotkania kultur, tradycji i religii.

Częścią Ośrodka są Dom Słów oraz Lubelska Trasa Podziemna.

Ośrodek „Brama Grodzka - Teatr NN” jest samorządową instytucją kultury działającą w Lublinie na rzecz ochrony dziedzictwa kulturowego i edukacji. Jej działania nawiązują do symbolicznego i historycznego znaczenia siedziby Ośrodka - Bramy Grodzkiej, dawniej będącej przejściem pomiędzy miastem chrześcijańskim i żydowskim, jak również do położenia Lublina w miejscu spotkania kultur, tradycji i religii.

Częścią Ośrodka są Dom Słów oraz Lubelska Trasa Podziemna.

Zamojska 21 w Lublinie

Historia nieruchomości zlokalizowanej w Lublinie przy ulicy Zamojskiej 21.

Spis treści

[RozwińZwiń]

Lokalizacja

Kamienica w kwartale zabudowy ulic Zamojskiej, Rusałki, Wesołej i Miłej, po zachodniej stronie ulicy Zamojskiej.

Dawny numer policyjny: 257/258

Numer hipoteczny: 774, 2203 (1937 r.)

Numer przed 1939: Zamojska 21/Wesoła 8

Numer po 1944: Buczka 21

Funkcje

Budynek mieszkalny. Zakłady handlowe. Zakład fotograficzny. Państwowy Dom Młodzieży im. Marii Konopnickiej.

Kalendarium

przed 1783 – prawdopodobny początek zabudowy posesji

po 1877 – wzniesienie dwukondygnacyjnego, murowanego budynku mieszkalnego

1877–1883 – budowa parterowego budynku mieszkalnego

przed 1893 – budowa ubikacji przy południowej granicy posesji

po 1898 – budowa trzykondygnacyjnej kamienicy frontowej

po 1909 – wzniesienie czterokondygnacyjnej kamienicy frontowej i nadbudowa trzykondygnacyjnej kamienicy

ok. 1912 – budowa oficyny północnej

1914 – rozpoczęcie użytkowania budynku przez Hersza-Jojnę Zylbera

1931 – remont budynku frontowego

1936 – sporządzenie Ankiety

7 lipca 1937 – zatwierdzenie projektu szafek reklamowych dla Rywki Wajngarten

29 września 1937 – nakaz usunięcia szafek reklamowych Rywki Wajngarten

2 października 1937 – podanie Rywki Wajngarten z prośbą o odroczenie terminu usunięcia szafek reklamowych

17 czerwca 1939 – prośba Rywki Wajnberg o przesunięcie terminu rozbiórki drewnianego budynku jej zakładu fotograficznego

14 czerwca 1940 – Karta realności

16 lipca 1947 – zgłoszenie złego stanu zachowania klatki schodowej prowadzącej do mieszkań 29–33

21 lipca 1947 – oględziny nieruchomości, nakaz przeprowadzenia remontu klatki schodowej

15 stycznia 1948 – oględziny nieruchomości, nakaz przeprowadzenia remontu klatki schodowej w oficynie

1 lipca 1948 – oględziny nieruchomości

19 lipca 1948 – nakaz przeprowadzenia remontu: naprawy gzymsu, tynku, rynien

23 sierpnia 1948 – oględziny nieruchomości, stwierdzenie zniszczeń spowodowanych pęknięciem rury

20 maja 1949 – oględziny nieruchomości

24 maja 1949 – nakaz naprawy pokrycia dachowego budynku frontowego

28 lipca 1949 – prośba o pozwolenie na przeprowadzenie remontu siedziby Państwowego Domu Młodzieży w lok. Nr 33

16 sierpnia 1949 – oględziny nieruchomości, nakaz przeprowadzenia remontu

lata 70. XX w. – budowa komórek przy południowej granicy działki Zamojska 21

pocz. lat 70. XX w. – remont generalny budynków

ok. 1994 – budowa garaży

2003 – remont elewacji oficyny poprzecznej, zmiana nawierzchni podwórka, wymiana stolarki

Architekci

Aleksander Zwierzchnowski (1877), Jan Junczys (1898), Henryk Paprocki (1909).

Historia

Pierwotna zabudowa działki pojawiła się jeszcze przed 1783 rokiem. W 1803 roku Maria z Millerów i Ignacy Morawiccy sprzedali działkę Elżbiecie z Grajnerów i Janowi Grundlichom. Działka wchodziła w skład większej nieruchomości.

W latach 70. XIX wieku rozpoczął się proces parcelacji działki. W 1877 roku, na drodze licytacji, działkę kupił Franciszek Ksawery Wędrowski, który planował zbudować na działce (w północno-wschodnim narożu sadów) willę w stylu szwajcarskim. Miał to być dwukondygnacyjny budynek kryty dwuspadowym, blaszanym dachem. Obiekt miał być wzniesiony na planie prostokąta, od wschodu o zachodu miał posiadać czterokolumnowe portyki wgłębne, zaś od południa zadaszoną werandę. Budynek miał posiadać dwutraktowy układ wnętrz z westybulem, bufetem i klatką schodową na osi środkowej, pokojami w części północnej obydwu traktów oraz salonem i jadalnią z wyjściem na werandę w części południowej. Projektu nie zrealizowano. Realizacji doczekał się projekt autorstwa Aleksandra Zwierzchnowskiego, który zakładał wzniesienie murowanego, dwukondygnacyjnego domu o prostokątnym rzucie z łącznikiem od północy i dobudówką od północnego-zachodu. Na osi środkowej budynek posiadał czterokolumnowy, dorycki portyk na którym wspierał się balkon z ażurową balustradą. Portyk usunięto w wyniku powojennych remontów. Pierwotnie od strony południowej znajdował się również taras.

W 1883 roku Ksawery Wędrowski sprzedał północną część nieruchomości wraz z oficyną i budynkami gospodarczymi. Nowa właścicielka – Józefa Ignatiewna Szeremietiewowa podzieliła plac na części, w wyniku czego powstała działka o powierzchni 7764 łokci kwadratowych, dla której założono księgę hipoteczną o numerze 774. Działka ta odpowiada dzisiejszej działce Zamojska 21.

W 1897 roku działkę kupił Apolinary Gabriełowicz Zarembski, który w 1898 roku wystąpił o pozwolenie na budowę domu mieszkalnego we frontowej części posesji. Projekt zrealizowano – powstała trzykondygnacyjna, murowana kamienica, na planie prostokąta, o dwutraktowym układzie, sześcioosiowa w partii cokołu. Budynek ten stanowi południową część aktualnie istniejącej kamienicy.

W 1909 roku powstał projekt czterokondygnacyjnej kamienicy połączonej z dotychczas istniejącym budynkiem bramą wjazdową. Budynek istnieje do dziś. W tym też czasie przystąpiono do budowy czterokondygnacyjnej oficyny usytuowanej wzdłuż północnej granicy działki, łącznikiem połączonej z oficyną poprzeczną.

Według informacji zawartych w ankiecie Inspekcji Budownictwa w 1936 roku na terenie działki istniały: czterokondygnacyjna kamienica frontowa, czterokondygnacyjna oficyna, dwukondygnacyjna oficyna poprzeczna, parterowy dom (w zachodniej części działki).

W 1931 roku przeprowadzono remont kamienicy.

W 1937 roku w drewnianym budynku na terenie nieruchomości Rywka Wajngarten prowadziła zakład fotograficzny. W 1939 roku nakazano rozbiórkę budynku, w której to sprawie Rywka Wajngarten pisze stosowne podanie z prośbą o przesunięcie terminu rozbiórki na grudzień 1939 roku.

W dokumencie czytamy: „W dniu 10 lipca bież. 1939 roku ma ulec rozebraniu budynek drewniany na nieruchomości pod wyżej wskazanym adresem (Zamojska Nr.21), w którym mieści się mój zakład fotograficzny.

Termin ten przypada akurat w okresie sezonowym w zawodzie fotograficznym. Ponieważ na znalezienie innego pomieszczenia, nadającego się na zakład fotograficzny, na razie żadnych widoków nie mam, przeto w razie rozebrania w/w budynku, w którym mieści się obecnie mój zakład fotograficzny, narażona byłabym na utratę egzystencji, gdyż zakład ten jest moim jedynym warsztatem pracy, z którego utrzymuję się wraz z matką staruszką będącą na moim utrzymaniu.

Nadto uległabym w tym wypadku całkowitej ruinie majątkowej, gdyż na urządzenie tego zakładu fotograficznego zużyłam wszystkie swoje oszczędności, odłożone podczas długoletniej pracy w obcych zakładach fotograficznych.

Również i na otrzymanie pracy w obcym zakładzie fotograficznym liczyć nie mogę, ponieważ jako byłą właścicielkę zakładu fotograficznego żaden zakład fotograficzny w zasadzie mnie nie zatrudni”. Prośba Rywki Wajngarten została uwzględniona.

W dokumencie Karty realności sporządzonym w 1940 roku, przy informacji o aktualnym właścicielu nieruchomości Herszu Zylberze pojawia się dopisek: „objęte przez władze niemieckie”. Jednak w roku 1948 jako właściciele figurują spadkobiercy Zylbera: Cadok Zylber (syn), Elta Rykla Zylber (córka), Mirla Zylberowa (żona).
W 1948 roku wyremontowano budynek mieszkalny na tyłach posesji.

W roku 1949 właścicielami nieruchomości byli: Ewa Zylber, Franciszka i Wojciech Pereta, Ludwik Warda. Następnie całość przeszła na rzecz Skarbu Państwa.
Również w roku 1949, w kamienicy mieścił się Państwowy Dom Młodzieży im. Marii Konopnickiej. Instytucja zajmowała cztery pokoje, które zajmowane były przez 28 wychowanej i 4 osoby personelu, dodatkowo – w wymienionym czasie – wnioskowała o pozwolenie na przeprowadzenie remontu i zajęcie lokalu nr 33. Remont generalny przeprowadzono w latach 70. XX wieku.

Mieszkańcy

Właściciele

przed 1783 - Suchodolscy, Piotrowscy, Gronkowscy

przed 1803 - Ignacy i Maria z Millerów Morawiccy

1803 - Elżbieta z Grajnerów i Jan Grundlichowie

1870 - Fryderyka Elżbieta z Grundlichów Braunowa, Felix Braun

1877 - Franc Ksawier Wendrowski (Franciszek Ksawery Wędrowski)

1883 - Józefa Ignatiewna Szeremietiewowa

1893 -  Aleksander Franciszek Benedyktynowicz i Wiktoria Tomaszowna Malinowska

1897 - Apolinary Gabrielowicz Zarembski

1901 - Juliusz Mawrikiewicz Kiek

1906 - Chana Frimena (Franciszka) Bernardowna (Berkowna) Arnsztejn z Mejersonów (1/2), Mordka (Marek) Szoel Arnsztejn (1/4), Izrael Szael Fraim Mejerson (1/4)

1908 - Chana Frimena (Franciszka) Bernardowna (Berkowna) Arnsztejn z Mejersonów, Izrael Szael Fraim Mejerson

1909 - Izrael Szael Fraim Mejerson

1924 - Hersz-Jojna Zylber

1948 - Cadok Zylber, Elta Rykla Zylber, Mirla Zylberowa

Mieszkańcy nieruchomości według zawodu w 1940 roku

Pracownicy umysłowi 3 (na parterze), 10 (na piętrze), 3 (w oficynie).

Wolne zawody 3 (na parterze), 4 (na piętrze), 6 (w budynku frontowym), 1 (w oficynie).

Robotnicy 1 (na piętrze), 1 (w oficynie).

Kupcy i przemysłowcy 4 (na piętrze), 2 (na poddaszu), 2 (w suterenie), 1 (w budynku frontowym), 7 (w oficynie).

Rzemieślnicy 5 (na piętrze), 4 (na poddaszu), 5 (w suterenie), 3 (w budynku frontowym), 11 (w oficynie).

Lokatorzy według wyznania, płci i wieku w 1940 roku

Ogólna ilość mieszkańców 257

Chrześcijan  130

Żydów 127

Mężczyzn 67

Kobiet 136

Dzieci do lat 6 włącznie 20

Dzieci do lat 7-18 włącznie  34

Opis budynku

Kamienica i oficyna murowane, czterokondygnacyjne, gdzie do budynku frontowego przylega boczna oficyna północna.

Budynek frontowy wzniesiony na rzucie litery U, z przedłużonym od południa i północy traktem tylnym i delikatnym ryzalitem klatki schodowej na osi symetrii. Fasada na cokole, boniowana (oprócz czwartej kondygnacji), dziesięcioosiowa, zwieńczona belkowaniem. W połaci dachowej obecne pozostałości attyki. Okna pierwszej i drugiej osi zamknięte półkoliście w arkadowym obramieniu z pilastrami. Okna trzeciej, szóstej i dziesiątej osi w prostokątnych obramieniach. Okna czwartej i piątej osi w profilowanych opaskach, z balkonami o metalowych balustradach. Okna siódmej, ósmej i dziewiątej osi półkoliście zamknięte, w arkadowych obramieniach z pilastrami. Pomiędzy oknami ostatniej kondygnacji pilastry w porządku korynckim. Otwory drzwiowe zlokalizowane na 1 i szóstej osi, na osi czwartej – brama. Elewacja tylna kamienicy ośmioosiowa, z otworem bramowym na 3 osi. Otwory drzwiowe i okienne prostokątne. Elewacja skrzydła południowego kamienicy trzykondygnacyjna, czteroosiowa, z otworem drzwiowym i balkonem na drugiej osi.

Oficyna wniesiona na rzucie prostokąta, z ryzalitem klatki schodowej na piątej osi. Elewacja na cokole, czterokondygnacyjna, dwunastoosiowa, zryzalitowana na piątej osi. Okna trzeciej kondygnacji ujęte w profilowane opaski. Parter boniowany, kondygnacja druga wyodrębniona gzymsami okapowymi. Na trzeciej i ósmej osi wyższych kondygnacji balkony z metalowymi balustradami. Oficyna połączona od wschodu z kamienicą frontową łącznikiem z klatką schodową.

Oficyna frontowa dwukondygnacyjna, sześcioosiowa, na cokole. Parter boniowany. Okna pierwszego piętra w obramieniach z pilastrów zwieńczone dekoracją z wolut i palmety. Na osi środkowej balkon o metalowej balustradzie wsparty na dwóch słupach. Na trzeciej i czwartej osi otwory drzwiowe.

Wnętrza:Układ wnętrz dwutraktowy. Z klatki schodowej dostępne są lokalne mieszkalne na piętrach.

Otoczenie:Kamienica usytuowana kalenicowo w linii zabudowy ulicy, po zachodniej stronie ulicy Zamojskiej. Budynek od południa przylega do kamienicy Zamojska 23. Podwórko działki wyłożone kostką i płytami betonowymi, dostępne bramą wjazdową na czwartej osi kamienicy.

Literatura

Lublin, kamienica ul. Zamojska 21. Rozpoznanie historyczne i postulaty konserwatorskie, tekst A. Sikora-Terelecka, fotografie J. Studziński, Lublin 2004, mps Archiwum WUOZ, sygn. 17627.

Akta nieruchomości położonej w Lublinie przy ul. Zamojskiej 21, APL, sygn. 5935.

Domowa książka meldunkowa miasta Lublina ul. Zamojska nr 21 lok. 1; 1a; 2-5b; 6-6b; 7-9a; 10-28a; 29-45, APL, sygn. 2380.