Ośrodek „Brama Grodzka - Teatr NN” jest samorządową instytucją kultury działającą w Lublinie na rzecz ochrony dziedzictwa kulturowego i edukacji. Jej działania nawiązują do symbolicznego i historycznego znaczenia siedziby Ośrodka - Bramy Grodzkiej, dawniej będącej przejściem pomiędzy miastem chrześcijańskim i żydowskim, jak również do położenia Lublina w miejscu spotkania kultur, tradycji i religii.

Częścią Ośrodka są Dom Słów oraz Lubelska Trasa Podziemna.

Ośrodek „Brama Grodzka - Teatr NN” jest samorządową instytucją kultury działającą w Lublinie na rzecz ochrony dziedzictwa kulturowego i edukacji. Jej działania nawiązują do symbolicznego i historycznego znaczenia siedziby Ośrodka - Bramy Grodzkiej, dawniej będącej przejściem pomiędzy miastem chrześcijańskim i żydowskim, jak również do położenia Lublina w miejscu spotkania kultur, tradycji i religii.

Częścią Ośrodka są Dom Słów oraz Lubelska Trasa Podziemna.

Ustna kultura narodów azjatyckiej części Rosji i Azji Centralnej

Tradycja przekazu ustnego w azjatyckiej części Rosji i Azji Centralnej obejmuje legendy historyczne, bohaterskie eposy, pieśni historyczne i duchowe. Kultura ustna na tych terenach ma długą historię, sięgającą czasów powstania języka. Ze względu na wielokulturowość tego ogromnego obszaru i rusyfikację, która miała negatywny wpływ na rozwój kultury i tożsamości mieszkańców poszczególnych regionów, badanie kultury ustnej jest zadaniem złożonym i tym bardziej trudnym. Wpływ różnych cywilizacji tworzy opisywany region przestrzenią spotkania i krzyżowania się kultur: z jednej strony kultury islamskiej (Azja Centralna), z drugiej – na Syberii i Dalekim Wschodzie Rosji – rosyjskiej i chińskiej. Niniejsza praca, ze względu na powyższe zjawiska, jak również rozległość tematu, nie ma charakteru monograficznego, jest jedynie opisem najciekawszych, zdaniem autorów, zjawisk, prezentujących kulturę przekazu ustnego (nazwaną również kulturą opowiadania), wśród ludów syberyjskich i środkowoazjatyckich.

Spis treści

[RozwińZwiń]

Na początku był szamanBezpośredni odnośnik do tego akapituWróć do spisu treściWróć do spisu treści

Folklor ludów Syberii i Dalekiego Wschodu Rosji, jak piszą badacze tematu, na przykład E.N. Kuzmina, jest wielojęzycznym i złożonym zjawiskiem, reprezentowanym przez ustną twórczość ludów tureckich, mongolskich (buriackich), tungusko-mandżurskich, ugrofińskich, samojedzkich i innych plemion paleoazjatyckich1. Jednocześnie w XVI i XVII wieku w regionie nasilił się wpływ kultury rosyjskiej, ukraińskiej i białoruskiej; przez wpływy innych narodów imperium rosyjskiego w XVIII i XIX; aż do czasów sowieckich w wieku XX2. W gatunkowym odniesieniu folklor ludów danego regionu nie jest jednorodny. Dzieła epickie są spotykane u wielu narodów, jednakowo epos heroiczny i przykłady narracji ustnych i pieśniarskich są charakterystyczne tylko dla największych grup etnicznych tych terytoriów3. Najmniej poznany jest w tym zakresie folklor terytoriów samojedzkich i paleoazjatyckich. Ałtajczycy, Buriaci, Tuwińcy, Chakasi, Szororowie, Ewenkowie, Eweni, Jakuci posiadają natomiast wszelkie gatunki folkloru ustnego w swojej kulturze i nawet dziś, mimo wpływu kultury masowej, można u nich usłyszeć bajki, legendy, mity, pieśni, przekazy, przysłowia ludowe i pieśni obrzędowe.

Tradycje opowiadaczy-gawędziarzy zawsze odgrywały ważną rolę w kulturach szamańskich, zwłaszcza na rosyjskim Dalekim Wschodzie, np. w okolicach rzeki Amur. Sztuka opowiadania była zawsze ściśle związana z szamanizmem. Podobnie jak szamani, gawędziarze mieli przypisane zdolności uzdrawiania. Szamańskie tradycje opowiadania zawierały legendy kosmogoniczne, pieśni, które były częścią uroczystości plemiennych, jak również magiczne opowieści, mające np. charakter plemiennych inicjacji, a czasem leczniczych obrzędów, np. przy użyciu kości i skór zwierząt.

Przykładowo u Nanajów, ludu zamieszkującego dolny bieg Amuru i Ussuri, tradycje ustnego przekazu były bardzo bogate i dzieliły się na bajki (ningman) i przekazy (telungu). W tych epickich opowieściach występowały często postacie: męska – Mergen i żeńska – Pudin, będące archetypami nanajskiej mitologii. W nich odzwierciedlony był byt nadamurskich łowców, ich religijne wierzenia, magia i animizm oraz kult przodków. W przeciwieństwie do ningman, historyczne legendy i przekazy telungu były uważane za zdarzenia, które rzeczywiście miały miejsce. Jednocześnie Nanajowie uważali, że wymyślanie i wszelkie zmiany od oryginalnej wersji telungu są grzechem. Dlatego też historie te były przekazywane z pokolenia na pokolenie, głównie starcom.

Pierwszym uznanym poetą wśród Nanajów był Akim Samar (1916–1943), opiewający zarówno duchową, jak i materialną kulturę swego narodu. Owocem jego twórczości są dwa tomy wierszy o życiu Nanajów, wydane w Leningradzie4. Samar zginął w czasie obrony Stalingradu, lecz jego utwory są znane i cenione do dziś. Patrząc na dorobek Nanajskiej kultury, warto również wspomnieć o folklorze muzycznym – pieśniach, którym zazwyczaj towarzyszył taniec. Ich tematyka była różnorodna: wyróżniono pieśni w czasie pracy, bytowe, liryczne, obrzędowe, szamańskie. Dobrym przykładem jest pieśń Dan Mangu, która była śpiewana podczas wypraw rybackich. W oczekiwaniu na połów nanajscy rybacy zbierali się wieczorami przy ogniu, tworząc całe inscenizowane przedstawienia. Najlepsi gawędziarze cieszyli zebranych opowiadaniem zmyślnych i wesołych bujd, a zebrani dookoła ogniska tancerze przedstawiali poszczególne elementy połowu, naśladując zwierzęta, ptaki, ryby, wyprawy w tajgę; ale również garbowanie zwierzęcych skór, czy też hafty.

Wiele takich zabaw ukazywało mityczne wyobrażenia Nanajów o trójdzielności wszechświata: według tych przekazów istniał Świat Górny, Środkowy i Dolny (podobnie jak u Jakutów, o czym później). Wagi nabierały również w tych opowiadaniach zwierzęta: będąc animistami, Nanajowie szczególną czcią otaczali jaskółki, które – bliskie niebu – przynosiły dobro. W ich opowiadaniach zachował się również niedźwiedź, którego kult był związany z pradawnym kultem tajgi. Przeciwieństwem były robaki, żmije i jaszczurki, które przedstawiały złe duchy. Co istotne – ważną rolę społeczną pełnił plemienny szaman, cieszący się reputacją człowieka wszechwiedzącego, mędrca i lekarza zarazem.

 

Ołoncho. W kręgu plemiennych eposówBezpośredni odnośnik do tego akapituWróć do spisu treściWróć do spisu treści

W licznych wierzeniach syberyjskich plemion, elementem wspólnym jest magiczna moc słowa, ściśle mająca związek z działaniem szamanów, jak również ukazująca bogactwo wierzeń religijnych.

„Magii słów nie można rozpatrywać w izolacji od powszechnej wśród ludów Syberii wiary w istnienie duchów-gospodarzy, po jakucku zwanych iczi. Ducha gospodarza posiada wszystko, co istnieje na ziemi (i poza nią, np. słońce, księżyc, gwiazdy, itp.), każda góra i rzeka, każde źródło i drzewo, dzieła rąk ludzkich, narzędzia pracy, itp. Iczi posiada również słowo”5. Słowo zatem posiada nie tylko moc sprawczą, ale również kierowane jest intencją osoby wypowiadającej: „z chwilą, gdy zostanie ono wyartykułowane, jego «pan», iczi, działa w zależności od swojej natury. I tak złe słowo tworzy zło, dobre zaś pomnaża dobro”6. Unikano więc rzucania „słów na wiatr”, wypowiadania imion złych duchów, świadomie wprowadzano je w błąd, aby odeszły w inną stronę. Szczególnie było to ważne w życiu myśliwych, którzy wygłaszali uroczystym tonem, bądź śpiewem tzw. ałgysy. Ich obrzędowy charakter miał za zadanie wychwalanie ducha tajgi, który miał z kolei obdarzyć łowców zwierzyną. Wracamy zatem znów do teatralizowanych scen i śpiewów imitujących zwierzęta i ich odgłosy, dotykając jednocześnie tematu głębokiego szacunku między myśliwym a jego zdobyczą.

Sakralny wymiar przekazu ustnego jest również widoczny na przykładach eposu heroicznego, który w formie wierszowanej zachował się do dziś u Ałtajczyków, Buriatów i Jakutów. Powszechnie znane są: ałtajska legenda Maadaj Kara (Маадай-Кара), buriacka Gesar (Гэсэр), chakaska Altyn Aryg (Алтын Арыг), czy jakucki epos Ołoncho. Warto zauważyć, że większość tych pieśni jest wykonywana niezwykłym śpiewem gardłowym, tzw. chöömej – znanym z pogranicza Republiki Tuwy i Mongolii, charakteryzującym się jednoczesnym wydobywaniem z gardła kilku niezależnych od siebie dźwięków od bardzo niskich po wysokie. Chöömej przeżywa dziś swoisty renesans, o czym świadczy twórczość takich artystów jak: Sainkho Namtchylak, Walerii Romanowej Chyskyyrai, zespołu Huun-Huur-Tu czy też grupy Bugotak. Ich obecność na artystycznej scenie zdaje się wykraczać poza wąsko rozumiany nurt etno-folkowy, w eksperymentalny sposób łącząc różnorodne elementy muzyczne, szerokie instrumentarium i języki syberyjskich ludów.

Wróćmy jednak do eposu, który według plemiennych wierzeń porządkował wiedzę o świecie. Ołoncho – jakucki epos o mitycznych herosach i fantastycznych stworzeniach, zawarty w blisko 15 tysiącach wersów, jest dziś jednym z największych dzieł ustnej sztuki ludowej i żywym świadectwem wiary Jakutów w magiczną moc słowa, zajmując centralne miejsce w folklorze i mitologii ludu Sacha7. Sam termin oznacza zarówno wspólną epicką tradycję opowiadania na tych rozległych obszarach Syberii, jak również różnorodne heroiczne opowieści w formie pieśni lub ustnej narracji. W 2005 roku Ołoncho zostało ogłoszone jednym z Arcydzieł Ustnego i Niematerialnego Dziedzictwa Ludzkości UNESCO8.

Wyobraźmy sobie wielkie przestrzenie syberyjskiej tundry, skrajnie nieprzyjaznej dla człowieka swym surowym klimatem. Ołoncho wyrosło z tej surowości, ale jednocześnie było przekazywane w cieple domowego ogniska, gdzie zgromadzeni Sacha słuchali ołonchosuta – mistrza sztuki słownej. Długie zimowe wieczory sprzyjały snuciu opowieści, ale Ołoncho było również wykonywane w czasie świąt, uroczystości rodzinnych i ważnych obrzędów. Treść legend Ołoncho, zależnie od tematyki można podzielić na trzy grupy:

1. Przekazy o stworzeniu ziemi (Świat Środkowy) przez bóstwa nieba (Świat Górny) – ajyy. W tym trójdzielnym wszechświecie (Świat Dolny – podziemia – był miejscem złych duchów – abaasy) rozgrywały się historie ludzi – potomków ajyy. Szczególne miejsce przyznane jest bogini Aan Alachczyn Chotun – duchowi ziemi, żyjącemu w Wielkim Drzewie (Aal Luuk Mas), łączącym trzy światy. Bogini pomaga ludzkiemu rodowi, wstawiając się za nim u innych bogów, dając mu siłę i błogosławiąc jego zamiary, a także karmiąc mlekiem ze swej piersi. Dobre bóstwa podporządkowywały się Wielkiemu Białemu Panu – Jurjung Ajyy Tojon, rządzącemu Górnym Światem. Świat Dolny należy do władcy – Arsan Duołaj.
2. Historia o tym, jak wygnańcy z Górnego Świata, na czele z Er Sogotoh dają początek ludowi Sacha.
3. Legenda o walkach herosów (m.in. Niurgun Bootur) z abaasy. Kiedy złe duchy zsyłały na ród ludzki nieszczęścia i choroby, wtedy ajyy sprawiały, że wśród ludzi pojawiali się herosi walczący z przeciwnościami losu. Poszczególne pieśni były też często nazwane imionami bohaterów (Er Sogotoh, Niurgun Bootur)9.

Styl Ołoncho charakteryzują częste powtórzenia i hiperbole, przez co jakucki epos posiadał własną rytmikę i powtarzalność. Był jednocześnie szkieletem, z którego można było wyrzucić bądź dodać całe rozdziały, wzbogacając całą historię o kolejne wątki. Ważny jest tu kontrast pomiędzy siłami dobra i zła – podkreślony częstymi epitetami i porównaniami. Ołoncho rysuje obraz magicznego świata Sacha, gdzie bohaterowie mogą zmieniać się w zwierzęta, rośliny i przedmioty. Recytator, wykonując epos, starał się naśladować odgłosy różnych zwierząt, a także koni; koń bowiem był dla Jakutów zwierzęciem szczególnym. Ołonchosut był traktowany u Sacha bardzo poważnie – jego słowa miały moc sakralną, pomimo dużej swobody improwizacji, podobnie jak u szamanów:
„zdarzało się nawet [...] że szaman prosił ołonchosuta o pomoc. Jeśli jakiś uparty zły duch nie chciał opuścić ciała pacjenta, ołonchosut odtwarzał scenę haniebnej porażki abaasy w zmaganiach z bohaterem ajyy. Wtedy to abaasy, przebywający we wnętrzu chorego, opuszczał je, by śpieszyć z pomocą swemu pobratymcowi”10.

Prócz sakralnego wymiaru tej ustnej tradycji „[...] Ołoncho zastępowało Jakutom i książkę, i teatr. Na jego wykonanie składały się deklamacja, melorecytacja, dramatyczne odtwarzanie różnych postaci i śpiew. Ołonchosut był więc wielowarsztatowym aktorem, gdyż nie tylko dramatyczne spiętrzenia decydowały o atrakcyjności «przedstawienia», ale i mistrzostwo wykonania, a przede wszystkim głosowe możliwości ołonchosuta”11.

Powstanie Ołoncho datuje się na przełom XIII i XIV wieku; ale pierwsze zapisy tego eposu powstały w latach 40. XIX wieku. Dopiero po rewolucji bolszewickiej, filolog i jakucki pisarz Platon Ojuński, sam zapisał i opublikował największą legendę eposu pt. Niurgun Bootur Żwawy (Нюргун Боотур Стремительный). Tradycja Ołoncho przetrwała do dziś. W czasie Wielkiej Wojny Ojczyźnianej do domów Jakutów przychodziły nekrologi o śmierci syna bądź męża. Mimo zakazów władzy radzieckiej, która zabroniła wykonywania Ołoncho, rodzina zmarłego zapraszała do domu pieśniarzy, wykonujących improwizowane pieśni o pamięci i bohaterskich wyczynach swoich bliskich. Dziś w Jakucji legendy ołonchosutów zawarte są w programie szkolnym, a najbardziej utalentowane dzieci uczą się tej sztuki improwizacji. Ołoncho jest żywą tradycją Sacha, o czym świadczy fakt, iż w roku 2010 przy Północno-Wschodnim Federalnym Uniwersytecie im. M.K. Ammosowa powstał naukowo-badawczy Instytut Ołoncho12.

 

Baszkirska ustna poezja a improwizowana pieśńBezpośredni odnośnik do tego akapituWróć do spisu treściWróć do spisu treści

Kultura ustnego przekazu była również obecna u Baszkirów, ludu zamieszkującego dorzecze rzeki Ufa na Uralu. Tam też byli powszechni poeci-improwizatorzy zwani sesenami. Słowo to najprawdopodobniej pochodziło od mongolskiego słowa cecen i znaczyło tyle, co „mędrzec”. Być sesenem, to tyle, co być poetą, ale również śpiewakiem, gdyż twórczość ta była wykonywana w formie śpiewu przy akompaniamencie tradycyjnych instrumentów ludowych. Rozwój tej sztuki przypada na XVI–XVIII wiek; kiedy można wydzielić konkretne gatunki ustnej literatury: epos, kubajr (ros. кубаи́р – krótka opowieść przy akompaniamencie muzyki), pieśń, bajkę. Sesen występował według tradycji podczas ważnych zgromadzeń publicznych, a tematyka jego utworów to pieśni-pochwały bohaterów i społeczne moralitety potępiające złe uczynki. Rewolucja październikowa i podnoszenie świadomości narodowej Baszkirów początkowo pozytywnie wpłynęły na odrodzenie ruchu sesenów-śpiewaków. W 1930 roku dokonano licznych aresztowań baszkirskiej elity kulturalnej, zabraniając jednocześnie publicznego wykonywania pieśni. Jednak w 1943 roku ustalono tytuł Narodowego Sesena Baszkirskiej Republiki Radzieckiej. Tytuł ten był przyznany artystom, którzy podtrzymywali w swojej twórczości tematykę ludowych opowieści.
 
Najważniejszym baszkirskim eposem był Ural-Batyr (ros. Урал-Батыр), porównywalny rozmachem i tematyką przez filologów do sumeryjskiego Gilgamesza13. Składający się z ponad 4500 poetyckich wersów i 19 prozatorskich, był przekazywany z pokolenia na pokolenie. Tematyka eposu odnosi się do walki tytułowego bohatera, który w poszukiwaniu szczęścia dla ludzi, odbywa wiele bitew ze smokami, hydrami i żmijami. Postaciami tej fantastycznej historii stają się zarówno nadludzcy bohaterowie, zwykli śmiertelnicy, mityczne stworzenia, niebiańskie bóstwa, jak i złe siły przyrody. Historia eposu jest podzielona na trzy części, pokazując losy kolejnych trzech pokoleń: Starca Janbirde, Staruchy Janbike, ich synów Urala i Szulgena oraz wnuków: Jaika, Sakmara, Nugusza i Idela. Według przekazu, Janbirde opowiada o tajemnicy istnienia Śmierci (Ulema) swoim synom, a ci wyruszają na poszukiwanie źródła nieśmiertelności – Jansziszmy. Ich zmagania z mitycznymi potworami, stają się przyczyną do wypiętrzenia gór, nazwanych na cześć jednego z nich górami Ural; z drugiej zaś strony, ofiara życia Ural-Batyra staje się początkiem dla nieskończonego cyklu przyrody. Ostatnia część eposu poświęcona jest opisaniu wyczynów synów Ural-Batyra, zasiedlaniu ziemi przez ludzi i zwierzęta. W 1910 roku Ural-Batyr został zapisany przez Muchametsza Burangułowa, baszkirskiego folklorystę i literata, który według legendy spisał epos od dwóch sesenów zamieszkujących Orenburską Gubernię – Gabita Argynbajewa i Hamita Ałmuchametowa, po czym jednemu z opowiadaczy podarował swego konia, wracając do domu na piechotę. Tradycje sesenów zdają się dziś odchodzić w niepamięć wraz ze zmianą koczowniczego trybu życia Baszkirów. Tradycje pieśniarzy-improwizatorów umierają, a wraz z nimi umiera społeczna rola sesena. Mimo to, istnieją próby przywracania baszkirskich tradycji, w postaci coraz częstszych festiwali narodowego folkloru.

 

Pieśni przyjaznej jurty. Epos „Manas”Bezpośredni odnośnik do tego akapituWróć do spisu treściWróć do spisu treści

Tradycje ustnego przekazu bardzo mocno są zakorzenione w kulturze stepowych plemion – koczowników Azji Środkowej. Trzeba tu wyróżnić zwłaszcza Kazachów i Kirgizów, których oryginalny folklor żywo rozwijał się dzięki licznym obrzędowym pieśniom i poematom. Co ciekawe, twórcami takich improwizowanych pieśni byli akynowie – śpiewacy w ustnej tradycji i poeci w piśmiennictwie w jednym. Akyn już od wieków średnich był swoistym kronikarzem życia koczowników, którzy nie znając pisma, przekazywali tym sposobem przez wieki historie swoich przodków. Kazachski pisarz i badacz folkloru, Muchtar Auezow (1897–1961), rozróżniał wśród akynów żyrau (жырау) – poetów-improwizatorów, żyrszy (жыршы) – opowiadaczy i olenszy (оленшы) – pieśniarzy. Tematyka improwizowanych pieśni żyrau była również niejednolita i zawierała zarówno pieśni-rady dla chana, pochwały wojska, jak również opłakiwania poległych batyrów. Poematy były wygłaszane zazwyczaj przy intonacji narodowych instrumentów strunowych – dombry i kobyzu (u Kazachów) i komuzu (u Kirgizów). Zasadniczą cechą twórczości był fakt, iż akynowie posiadali dar improwizacji, przez co mogli tworzyć pieśni „na poczekaniu”. Funkcja społeczna akyna była zawsze istotna, mimo faktu częstego zmagania z problemami natury finansowej; dlatego też wielu akynów postanowiło zmienić swój artyzm w zawód. Często zdarzało się, że występy akynów były po prostu opłacane przez słuchaczy, a bogaci Kazachowie – bajowie – wykorzystywali ich do tworzenia pieśni pochwalnych na swój temat.  

Charakter improwizowanej twórczości akynów utrzymał się do dziś. W ramach konkursów krajowych odbywają się ich pojedynki (tzw. ajtysy u Kazachów, ajtysze u Kirgizów), podczas których pokazują swe umiejętności szerszej publiczności. I mimo że pierwotnie ajtysy odbywały się w jurtach, przy okazji świąt (np. Nauryzu – Święta Wiosny), to dziś gromadzą w domach kultury rzesze słuchaczy i są transmitowane przez państwowe stacje telewizyjne. Najczęstszą spotykaną formą ajtysu jest pojedynek parami, zdarzają się również pojedynki kilku akynów na raz. Warto dodać, że w sierpniu 2008 roku w stolicy Kirgizji, Biszkeku, odbył się pierwszy międzynarodowy festiwal „Ajtysz”, gromadząc blisko 50 artystów, a rok później podobny festiwal odbył się w kirgiskim Osz. Żywa tradycja ajtyszy zyskała uznanie w roku 2008, kiedy sztukę akynów-improwizatorów wpisano na Listę Niematerialnego Dziedzictwa Ludzkości UNESCO.

Kirgiska tradycja opowiadania zajmuje istotne miejsce wśród przykładów sztuki oralnej, dzięki eposowi Manas, który jest uważany przez wielu badaczy za najdłuższy istniejący epos w kulturze światowej. Długość eposu to blisko pół miliona (sic!) wersów, które są recytowane przy okazji ważnych świąt Kirgizów od kilkunastu godzin, nawet do kilku dni. Opowiadanie jest zbliżone tutaj do szamańskiego transu, a opowiadaczem (manasczy, манасчы) mogą być zarówno mężczyźni, jak i kobiety – i to w każdym wieku. Dlatego też istnieje przekonanie, że Manas jest kamieniem węgielnym świadomości narodowej Kirgizów – ich światem mitów, legend. To nie tylko przekaz o walkach między plemionami i budowaniem tożsamości Kirgizów, ale żywa lekcja historii i tradycji zakorzenionej w symbiozie tego koczowniczego ludu z przyrodą. Trudno dziś nawet nawet powiedzieć, czy tytułowy bohater istniał w rzeczywistości, czy jest jedynie postacią legendarną – niezaprzeczalnym jedynie jest fakt, że w eposie występują wzmianki o historycznych miejscach i postaciach. Epos doczekał się również opracowań pisemnych – przede wszystkim dzięki pracom kazachskiego historyka i etnografa, z zamiłowania pisarza, Czokana Walichanowa. Manas został w 2009 roku wpisany na Listę Niematerialnego Dziedzictwa UNESCO i jest do dziś uważany za jeden z najważniejszych światowych przekazów ustnych.

 

Potrzeba poszukiwania narracjiBezpośredni odnośnik do tego akapituWróć do spisu treściWróć do spisu treści

Snucie opowieści może uzdrawiać w ludziach poczucie własnej wartości, tak jak szamańskie praktyki leczą ich ciała i dusze. Nie ma wątpliwości, że opowiadacze są pod wpływem swoich odbiorców, tak jak szamani są bardzo często pod wpływem swych klientów. Podobnie do sztuki scenicznej opowiadanie jest nastawione na interakcję. Opowiadacz dociera do potrzeb odbiorców, zarówno tych racjonalnych, jak również intuicyjnie poszukując „głębszych poziomów” egzystencji, przez co jego działanie nie może być zrozumiane w jednej chwili. Szamańskie obrzędy i praktyki były w ramach systemu sowieckiego zabronione, zarówno z obawy na społeczną pozycję szamana – lidera społeczności lokalnej, który władzy radzieckiej nie pasował do społeczeństwa świadomego klasowo; a także do treści, które przekazywał: ukazywania bohaterów z przeszłości i wychwalania wartości bliskich naturze. Nie dziwi więc fakt, że postać szamana była pokazywana jako chciwego i zabobonnego szarlatana.

Radziecka polityka wychowywania dzieci w szkołach z internatem, gdzie można było usłyszeć przede wszystkim rosyjski folklor, znacząco przyczyniła się do zniszczenia tradycji domowego opowiadania. Dzieci w takim systemie przyjmowały często zachowania, język i wzorce społeczeństwa sowieckiego. Dlatego kultura opowiadania stała się sztuką dla „wtajemniczonych”, a tradycyjne bajki i przekazy rosyjskie miały wymiar czysto etnograficzny i pokazywały „jak ludzie zwykli żyć w dawnych czasach”. Niekiedy ustne wersje opowieści przyjmowały elementy ideologii sowieckiej, zwłaszcza w wybiórczy sposób, z jednej strony tworząc apoteozę pracy i wysiłku, z drugiej zaś strony bagatelizując duchowy wymiar opowiadania. Współcześnie widać tendencje odwrotne: narody byłego ZSRR zaczynają dostrzegać wielkie duchowe dziedzictwo w przekazach ustnych; co więcej, ustne tradycje stają się dziś podstawą tożsamości etnicznej wielu ludów syberyjskiej części Rosji i Azji Centralnej.

 

SłowniczekBezpośredni odnośnik do tego akapituWróć do spisu treściWróć do spisu treści

Akyn – w kulturze Azji Środkowej poeta-improwizator. Pieśniarz, który przy akompaniamencie instrumentu wykonuje tradycyjne pieśni, bądź improwizowane utwory. Akynowie są do dziś żywo obecni w kulturze Kazachstanu i Kirgizji.    

Ajtys – rodzaj zawodów, w których uczestniczą najlepsi akynowie przy udziale zgromadzonej publiczności. Ajtysy odbywają się do dziś, bardzo często taki rodzaj współzawodnictwa jest połączony z nadaniem tytułu zasłużonego artysty Republiki Kazachstanu.

Baj (także bej, bij) – tytuł szlachecki u niektórych narodów Bliskiego Wschodu i Azji Środkowej, człowiek uprzywilejowany, bogaty. Synonim arabskiego tytułu Emir.    

Batyr (także bohatyr, bootyr) – tytuł honorowy u ludów mongolskich i tureckich, dołączany do imienia. Inne znaczenia tego słowa to „bohater”, „waleczny wojownik”.

Chan – tytuł nadawany władcom turecko-mongolskim, oznaczający głowę chanatu. Pierwotnie chanami nazywano wodzów plemiennych, w państwach powstałych po rozpadzie Imperium Mongolskiego – tytuł władcy, cesarza. W Imperium Osmańskim odpowiednik tytułu sułtana.    

Sesen (baszk. Cәсән) – ludowy opowiadacz u Baszkirów, wykonawca tradycyjnych opowiadań i pieśni, najczęściej przy akompaniamencie instrumentu strunowego. Słowo prawdopodobnie pochodzące od mongolskiego słowa cecen – mędrzec.

  

PrzypisyBezpośredni odnośnik do tego akapituWróć do spisu treściWróć do spisu treści

1 por. Кузьмина Е.Н. Фольклор народов Сибири и Дальнего Востока http://russiasib.ru/folklor-narodov-sibiri-i-dalnego-vostoka/, [dostęp:] 22.04.2015.
2 Кочешков Н.В. История и культура народов дальнего востока России, http://abc.vvsu.ru/Books/u_region/page0012.asp, [dostęp:] 22.04.2015.
3 Кузьмина Е.Н., dz. cyt.
4 por. Аким Самар, нанайский поэт, [w:] http://www.ldvprojekt.narod.ru/page28.html, [dostęp:] 22.04.2015.
5 M. Łabęcka-Koecherowa, Magia słowa w codziennym życiu Jakutów, [w:] „Akcent” 1988, nr 2 (32), s. 149, 150.
6 dz. cyt. s. 150.
7 Sacha – lud Jakutów. Nazwa stosowana zamiennie. Jakuci – lud pochodzenia tureckiego zamieszkują dziś dalekowschodnie rubieże Syberii, Republikę Sacha, wchodzącą w skład Federacji Rosyjskiej.
8 http://www.unesco.pl/kultura/dziedzictwo-kulturowe/dziedzictwo-niematerialne/listy-dziedzictwa-niematerialnego/lista-reprezentatywna-niematerialnego-dziedzictwa-ludzkosci/, [dostęp:] 22.04.2015.
9 Bootur (Боотур), Batyr (Батыр) – tytuł honorowy w kręgu kultury ludów turecko-mongolskich, który oznaczał tyle, co „walecznego wojownika”, „bohatera”. Słowem tym określani byli wojownicy, którzy wsławili się odważnymi czynami. Przydomek ten występuje również w nazwie baszkirskiego eposu i jest zarazem imieniem głównego bohatera: Ural-Batyr (ros. Урал-Батыр). W rosyjskich przekazach do dziś został przydomek Bogatyr (Богатырь), który określa w mitologii staroruskiej trzech dzielnych wojów o nadzwyczajnej sile: Dobrynię Nikiticza, Ilję Muromca i Aloszę Popowicza. Trzej Bogatyrowie stali się również tematem obrazu Wiktora Wasniecowa „Mocarze”.
10 por. M. Łabęcka-Koecherowa, dz. cyt. s. 152.
11 Tamże.
12 http://www.s-vfu.ru/universitet/rukovodstvo-i-struktura/instituty/niio/, [dostęp:] 22.04.2015.
13 Przydomek „Batyr” pochodzi z kultury turecko-mongolskiej i jest synonimem dzielnego wojownika (por. przypis 9).

 

LiteraturaBezpośredni odnośnik do tego akapituWróć do spisu treściWróć do spisu treści

Łabęcka-Koecherowa M., Magia słowa w codziennym życiu Jakutów, [w:] „Akcent” 1988, nr 2 (32), s. 149–153.
Jastrzębski M., Matrioszka Rosja i Jastrząb, Helion 2013.
Szynkiewicz S., Herosi tajgi: mity, legendy, obyczaje Jakutów, Iskry, Warszawa 1984.
Аким Самар - нанайский поэт [w:] http://www.ldvprojekt.narod.ru/page28.html, [dostęp:] 22.04.2015.
Ауезов Мухтар, Устное творчество казахов, [w:] http://el.kz/3693, [dostęp:] 22.04.2015.
Кочешков Н.В., История и культура народов дальнего востока России, http://abc.vvsu.ru/Books/u_region/page0012.asp, [dostęp:] 22.04.2015.
Якутский Героический Эпос Олонхо. Нюргун Боотур Стремительный, http://www.jakut.ru/, [dostęp:] 22.04.2015.

Powiązane artykuły

Zdjęcia

Wideo

Słowa kluczowe