Ośrodek „Brama Grodzka - Teatr NN” jest samorządową instytucją kultury działającą w Lublinie na rzecz ochrony dziedzictwa kulturowego i edukacji. Jej działania nawiązują do symbolicznego i historycznego znaczenia siedziby Ośrodka - Bramy Grodzkiej, dawniej będącej przejściem pomiędzy miastem chrześcijańskim i żydowskim, jak również do położenia Lublina w miejscu spotkania kultur, tradycji i religii.

Częścią Ośrodka są Dom Słów oraz Lubelska Trasa Podziemna.

Ośrodek „Brama Grodzka - Teatr NN” jest samorządową instytucją kultury działającą w Lublinie na rzecz ochrony dziedzictwa kulturowego i edukacji. Jej działania nawiązują do symbolicznego i historycznego znaczenia siedziby Ośrodka - Bramy Grodzkiej, dawniej będącej przejściem pomiędzy miastem chrześcijańskim i żydowskim, jak również do położenia Lublina w miejscu spotkania kultur, tradycji i religii.

Częścią Ośrodka są Dom Słów oraz Lubelska Trasa Podziemna.

Unia Lubelska – przedstawienia Unii Lubelskiej w sztuce

Wydarzenia związane z aktem zaprzysiężenia Unii Lubelskiej nie doczekały się zbyt wielu przedstawień w sztuce. Najbardziej znanym obrazem ukazującym wydarzenia Unii Lubelskiej jest dzieło Jana Matejki. Istnieją jednak inne przedstawienia dokumentujące to wydarzenie.

 

Spis treści

[RozwińZwiń]

Płaskorzeźba na pomniku Unii Lubelskiej na placu Litewskim

Najstarszym przedstawieniem związanym z podpisaniem w Lublinie aktu unii polsko-litewskiej jest wykonana w 1826 roku płaskorzeźba umieszczona na obelisku znajdującym się w Lublinie na placu Litewskim.
Złocona płaskorzeźba przedstawia dwie podające sobie dłonie postaci kobiecie będące personifikacjami Polski i Litwy. Polskę przedstawia postać odziana w rzymską togę z koroną królewską na głowie. U jej stóp została umieszczona tarcza zawierająca godło – piastowskiego orła. Litwę symbolizuje postać w greckim chitonie z książęcą mitrą na głowie i herbem Pogoni.
Początkowo planowano, że na obelisku będą znajdować się trzy płaskorzeźby. Miały one przedstawiać: ślub Jagiełły z Jadwigą, sejm unijny w Horodle w 1413 roku i Unię Lubelską. Pierwotny projekt ideowy przedstawił Feliks Bentkowski a rysunki wykonał Antoni Brodowski. Po długich dyskusjach w gronie Towarzystwa Przyjaciół Nauk zadecydowano o umieszczeniu na pomniku jednej płaskorzeźby – przedstawiającej Unię Lubelską. Rysunki wykonał Paweł Maliński – uczeń Bertela Thorvaldsena.
Płaskorzeźba została umieszczona na żeliwnym obelisku, który stanął w miejscu wcześniejszego pomnika upamiętniającego sejm polsko-litewski.
Personifikacje Unii Lubelskiej z płaskorzeźby pomnika były inspiracją dla projektantów dzwonu Dwóch Unii, który został odlany w 2004 roku, z okazji wejścia Polski do Unii Europejskiej. Dzwon jest przechowywany w klasztorze oo. dominikanów.

Grafika z „Diariusza Lubelskiego Sejmu Unii”

Mało znanym przedstawieniem ukazującym sejm obradujący nad aktem Unii Lubelskiej jest litografia umieszczona w „Diariuszu Lubelskiego Sejmu Unii”. „Diariusz” został opracowany przez Adama Tytusa Działyńskiego i wydany w Poznaniu, w 1856 roku. Grafika powstała prawdopodobnie około 1885 roku. Została podpisana: „Homeograficzny druk A. Pilińskiego w Paryżu. 1885”. Analiza stylistyczna przedstawienia pozwala przypuszczać, że litografia jest wierną kopią grafiki z okresu obrad unii.
Pozwalała na to technika homeografii wynaleziona przez A. Pilińskiego. Polega ona na wiernym odtwarzaniu starych druków, rycin, miniatur i rękopisów. Odtwarzane prace graficzne pod każdym względem łudząco imitują oryginały. Nie jest znana technologia wynalazku Pilińskiego. Można przypuszczać, że prace te mają związek z litografią i przenoszeniem fotograficznym oryginałów na kamień litograficzny, a następnie odbijaniem na odpowiednio dobranych papierach.
Grafika opublikowana w „Diariuszu” przedstawia obrady sejmu unijnego rozgrywające się prawdopodobnie w sali Zamku Lubelskiego. W widocznych za oknami pomieszczenia budynkach trudno dopatrzyć się podobieństwa z konkretnymi miejscami w Lublinie. Siedzące i stojące postaci posłów polskich i litewskich zostały zgromadzone wokół tronu królewskiego, będącego centralnym punktem kompozycji przedstawienia. Postaci charakteryzuje typizacja, wobec czego trudno w obrazie odnaleźć znanych ze źródeł historycznych uczestników sejmu w Lublinie.

Obraz „Unia Lubelska” Jana Matejki

Najbardziej znane przedstawienie ukazujące sejm obradujący nad aktem Unii Lubelskiej to obraz autorstwa Jana Matejki. Płótno powstało z okazji 300 rocznicy podpisania aktu unii polsko-litewskiej.
Dzieło rozpoczyna nowy okres w twórczości artysty  – malowania cykli obrazów o tematyce patriotycznej, w celu pokrzepienia serc Polaków, których ojczyzna utraciła niepodległość.
Prace przygotowawcze, poprzedzające namalowanie obrazu trwały kilka lat. W tym czasie artysta badał szczegółowo źródła historyczne, między innymi kroniki i dokumenty. Badania miały między innymi na celu dobór akcesoriów historycznych przedstawionych w obrazie. Wiele przedmiotów pochodziło z prywatnej kolekcji artysty.
Rozpoczęcie malowania obrazu poprzedziło wykonanie przez artystę wielu szkiców ołówkiem. Były to głównie szkice postaci. W 1866 roku Matejko namalował szkic olejny obrazu. Obraz nie zachował się do czasów dzisiejszych.
Z korespondencji Jana Matejki wynika, że obraz „Unia Lubelska” został ukończony w 1869 roku. Po raz pierwszy został wystawiony w sierpniu 1869 roku w Sukiennicach. Pokaz obrazu trwał do 15 września i był jedyną formą uczczenia rocznicy unii – policja wydała zakaz jakichkolwiek publicznych prezentacji. We wrześniu 1869 roku obraz został przetransportowany do Lwowa. Następnie był pokazywany w Wiedniu, Pradze, Paryżu i Londynie.
Po 1874 roku dzieło zostało przewiezione do kraju. Przez pewien czas obraz znajdował się w Zakładzie im. Ossolińskich we Lwowie. Od 1921 roku do 1944 roku był przechowywany w Muzeum Lubomirskich we Lwowie, skąd przez Niemców został wywieziony na Dolny Śląsk. Do Lublina obraz „Unia Lubelska” trafił w maju 1957 roku jako depozyt Muzeum Narodowego. Gest ten był wyrazem podziękowania mieszkańcom i władzom Lublina za przechowanie w czasie II wojny światowej obrazów: „Grunwald” i „Kazanie Skargi”.
Obraz Jana Matejki „Unia Lubelska” przedstawia moment zaprzysiężenia unii. Wydarzenie rozgrywa się w jednej z sal Zamku Lubelskiego. W centrum obrazu stoi król Zygmunt August, trzymając w ręku krucyfiks. Historycy sztuki dopatrują się w tym geście nawiązania do wydarzeń rozgrywających się podczas obrad sejmu unijnego, kiedy król w imię Ukrzyżowanego Chrystusa wzywał posłów do podpisania aktu unii. 
Na obrazie występują autentyczne postaci, które brały udział w obradach: prymas Jakub Uchański – odbierający przysięgę, kasztelan krakowski Marcin Zborowski – składający przysięgę, biskup krakowski – Filip Padniewski, hetman wielki koronny – Mikołaj Radziwiłł, administrator Inflant – Jan Chodkiewicz, pisarz Andrzej Frycz Modrzewski, a także Anna Jagiellonka.
Porównanie postaci przedstawionych na obrazie z podpisami osób umieszczonymi w akcie unii wskazuje, że Matejko nie był w pełni wierny prawdzie historycznej. Jedną z osób, które były nieobecne w Lublinie podczas zaprzysiężenia Unii był Mikołaj Radziwiłł.
Matejko chciał poprzez obraz przekazać treści i zagadnienia tematyczne ważne w okresie powstawania obrazu: problemy polityki krajowej i zagranicznej, demokrację szlachecką, atmosferę tolerancji religijnej. Poprzez obraz ukazywał wizerunek wolnej i potężnej ojczyzny.
W obrazie widoczne są liczne symbole, między innymi dokumenty z połamanymi pieczęciami przypominające proces jednoczenia obu państw. Pochodziły one z prywatnej kolekcji artysty, a także ze skarbca katedralnego na Wawelu.
Kompozycja obrazu jest statyczna, można w nim wyróżnić trzy grupy kompozycyjne. W każdej z grup postaci są równomiernie ustawione. Przy czym artysta wyraźnie różnicuje pod względem hierarchii postaci na obrazie – kilka z postaci wyraźnie dominuje w obrazie.
Historycy sztuki uważają obraz za jedno z najlepszych prac Matejki. Obraz spotkał się z pozytywną opinią współczesnych artyście krytyków sztuki.


Czytaj więcej>>> o „Unii Lubelskiej” Jana Matejki

Obraz „Unia Lubelska” Bractwa św. Łukasza

Obraz wchodzi w skład cyklu siedmiu przedstawień o tematyce historycznej, które zostały namalowane przez członków działającego w Kazimierzu nad Wisłą Bractwa św. Łukasza. Autorami cyklu byli: Bolesław Cybis, Bernard Frydrysiak, Jan Gotard, Aleksander Jędrzejewski, Eliasz Kanarek, Jeremi Kubicki, Antoni Michalak, Stefan Płużański, Janusz Podoski i Jan Zamoyski.
Obrazy powstały w 1938 roku roku i przedstawiają sceny z historii Polski: Bolesława Chrobrego witającego Ottona III, Chrzest Litwy, nadanie przywileju zwanego Jedlińskim, Unię Lubelską, Konfederację Warszawską, Odsiecz Wiednia, Konstytucję 3 maja. Obrazy zostały wykonane z przeznaczeniem do sali honorowej Pawilonu Polskiego na Światowej Wystawie w Nowym Jorku w 1939 roku.
Powstanie obrazów poprzedziły studia archiwalne, a przede wszystkim poszukiwanie stylu, za pomocą którego najlepiej można oddać sceny historyczne. Artyści uznali, że obrazy przez szacunek dla Matejki powinny być odmienne od jego obrazów historycznych, że powinny być czytelne, jasne, żywe w kolorze, ostro konturowane, bogate w szczegóły, tłumne.
Cykl powstawał od maja do grudnia 1938 roku w Kazimierzu Dolnym, w willi prof. Tadeusza Pruszkowskiego. Szkice wykonali Antoni Michalak i Jeremi Kubicki.
Na początku grudnia 1938 roku obrazy były gotowe. Zostały przewiezione z Kazimierza do Warszawy, gdzie od 7 grudnia 1938 roku do 1 stycznia 1939 roku były eksponowane w Instytucie Propagandy Sztuki. Prace spotkały się w wysoką oceną krytyki.
W maju 1939 roku obrazy znalazły się w Nowym Jorku. Zostały umieszczone w Pawilonie Polskim na Wystawie Światowej. W Stanach Zjednoczonych pozostają do dziś.
Obraz „Unia Lubelska”, namalowany jako czwarty z cyklu, przedstawia akt zaprzysiężenia Unii Lubelskiej rozgrywający się prawdopodobnie w sali Zamku Lubelskiego. Za oknami pomieszczenia widoczne jest miasto. Analiza elementów architektury znajdujących się w tle kompozycji pozwala przypuszczać, że jest to Lublin. Artyści malując wizerunek miasta, mogli korzystać z miedziorytu „Widok miasta Lublina” autorstwa Hogenberga i Brauna.
Postaci przedstawione na obrazie podzielone są na dwie grupy kompozycyjne – Polaków i Litwinów. Kompozycja i układ nawiązuje do obrazu Jana Matejki. Postacią centralną jest król Zygmunt August. Na obrazie można też zidentyfikować innych uczestników sejmu unijnego: biskupa Filipa Padniewskiego, Stanisława Hozjusza, Mikołaja Sienickiego, Mikołaja Radziwiłła, Jana Firleja, Romana Sanguszkę oraz Annę Jagiellonkę.

Inne przedstawienia Unii Lubelskiej

W Lublinie znajdują się jeszcze inne przedstawienia związane z Unią Lubelską. Są to płaskorzeźba na frontonie budynku Trybunału, płaskorzeźba z wirydarza klasztoru oo. dominikanów oraz płaskorzeźba z kościoła pw. św. Ducha.
Płaskorzeźba znajdująca się ponad wejściem do wirydarza klasztoru oo. dominikanów jest ściśle związana z aktem zaprzysiężenia unii polsko-litewskiej. Jest to dość swoisty obraz ówczesnego myślenia Polaków o Litwinach. Podające sobie ręce postaci symbolizujące Polskę i Litwę zostały zróżnicowane za pomocą strojów i towarzyszącym im atrybutów. Postać Polaka jest ubrana w zbroję i trzyma w ręku miecz. Litwin został przedstawiony z skórze z maczugą w ręku.
Płaskorzeźba znajdująca się na frontonie budynku Trybunału Koronnego to dwie postaci kobiece podtrzymujące kartusz z godłem Rzeczypospolitej Obojga Narodów.

 

Opracowała Joanna Zętar

Literatura

Bogucki J., Jan Matejko, Warszawa 1956.
Gawarecki H., O dawnym Lublinie. Szkice z przeszłości miasta, Lublin 1984.
Gawroński L., Historia w pomniku zamknięta, „Kalendarz Lubelski” 1985.
Koziarska-Kowalik J., Unia Lubelska Jana Matejki, Lublin 2003.
Krawczyk J., Matejko i historia, Warszawa 1990.
Michałowski J., Jan Matejko, Warszawa 1984.
Wójcik R., Historia Polski w siedmiu odsłonach, „Ziemia Lubelska”, R. 2001, nr 1.
Zamoyski J., Łukaszowcy, Warszawa 1989.