Ośrodek „Brama Grodzka - Teatr NN” jest samorządową instytucją kultury działającą w Lublinie na rzecz ochrony dziedzictwa kulturowego i edukacji. Jej działania nawiązują do symbolicznego i historycznego znaczenia siedziby Ośrodka - Bramy Grodzkiej, dawniej będącej przejściem pomiędzy miastem chrześcijańskim i żydowskim, jak również do położenia Lublina w miejscu spotkania kultur, tradycji i religii.

Częścią Ośrodka są Dom Słów oraz Lubelska Trasa Podziemna.

Ośrodek „Brama Grodzka - Teatr NN” jest samorządową instytucją kultury działającą w Lublinie na rzecz ochrony dziedzictwa kulturowego i edukacji. Jej działania nawiązują do symbolicznego i historycznego znaczenia siedziby Ośrodka - Bramy Grodzkiej, dawniej będącej przejściem pomiędzy miastem chrześcijańskim i żydowskim, jak również do położenia Lublina w miejscu spotkania kultur, tradycji i religii.

Częścią Ośrodka są Dom Słów oraz Lubelska Trasa Podziemna.

Ulica Narutowicza w Lublinie – historia ulicy

W XIII wieku, gdy Lublin nie posiadał jeszcze prawa lokacyjnego, przez osadę na wzgórzu staromiejskim przebiegała droga o ważnym znaczeniu handlowym i politycznym. Wspomniany trakt prowadzący do Krakowa przebiegał dzisiejszą ulicą Narutowicza, dlatego już od czasów średniowiecza wzdłuż ulicy powstawały zabudowania miejskie.

 

Spis treści

[RozwińZwiń]

Nazwa ulicy

W XVI wieku fragment traktu krakowskiego na odcinku dzisiejszej ulicy Narutowicza nazywany był ulicą Panny Marii. W 1822 roku, na cześć gen. Zajączka, ulica została przemianowana na Namiestnikowską, a później Namiestnika. Następnie, w 1928 roku, nazwę zmieniono na Narutowicza.

 

Ważnie miejsca ulicy Narutowicza

Szkoły

I LO im Staszica (Narutowicza 12)
W latach 1859–1906 szkoła mieściła się na ul. Narutowicza. Następnie placówka przeniosła się na ul. Bernardyńską 12.

Szkoła Podstawowa nr 21 im. Królowej Jadwigi
W latach 1914–1929 placówka miała swoją siedzibę na ul. Narutowicza. Następnie przeniosła się na al. Długosza. Podczas wojny szkoła dzieliła sale razem ze Szkołą Powszechną nr 9 przy ul. Narutowicza.

III LO im. Unii Lubelskiej
W latach 1933–1939 szkoła zajmowała budynek pod numerem 12. W roku 1939 placówka oficjalnie przestała istnieć, ale przez okres wojny odbywały się tajne komplety. We wrześniu 1944 roku szkoła wznowiła jawną naukę przy ulicy Archidiakońskiej.

Gimnazjum Handlowe Żeńskie W. Kunickiego (Narutowicza 37/39)
W 1911 roku Władysław Kunicki sprzedał rodzinny majątek pod Żytomierzem i w 1912 roku zakupił w Lublinie dom i wyposażenie do szkoły żeńskiej. W realizacji jego planów pomogła mu siostra, pani Józefa Kunicka, również nauczycielka. W ten sposób przy ulicy Namiestnikowskiej 37/39 powstała prywatna, 7-klasowa Szkoła Handlowa Władysława Kunickiego.

Gimnazjum gubernialne (Narutowicza 12)
Na placu należącym pierwotnie do brygidek w latach 1857–1859 powstał gmach gimnazjum. Budynek zaprojektował Antoni Sulimowski, a prace realizowane były pod kierunkiem arch. Juliana Antkiewicza. Do czasów odzyskania niepodległości mieściło się tam gimnazjum męskie. Odremontowane w latach dwudziestych XX wieku, zostało zaadaptowane na pomieszczenia Sądu Apelacyjnego i Gimnazjum Staszica. Następnie mieściło się w nim Gimnazjum Żeńskie im. Unii Lubelskiej. W budynku pod numerem 12 mieścił się również Inspektorat Szkolny.
Obecnie znajduje się tam Wydział Pedagogiki i Psychologii UMCS.

Szkoła Powszechna Narcyzy Żmichowskiej (Narutowicza 16)

Gimnazjum Humanistyczne Żeńskie S.S. Urszulanek (Narutowicza 8)
Przeznaczone wyłącznie dla młodzieży katolickiej.

Państwowe Seminarium Nauczycielskie Męskie (Narutowicza 2)


Księgarnie [stan na 1916 r.]

Księgarnia L. Czarnieckiej (Namiestnikowskiej 23)

Księgarnia i skład materiałów piśmiennych I. Szpryngier (Namiestnikowska 7)
zał. w 1915

Księgarnia M. Szyfman (Namiestnikowska 19)
zał. w 1912

Księgarnia E. Fajwelson (Namiestnikowska 9)
zał. w 1906

Sura Łaja Flichtenrejch księgarnia (Namiestnikowska 11)
zał. 1905


Teatr im. Juliusza Osterwy (Narutowicza 17)
Teatr w Lublinie został zbudowany jako czwarty w kraju, oddany do użytku w 1886 r. Nazwano go Teatrem Zimowym (oddany do użytku w lutym), a w 1906 roku przemianowano na Teatr Wielki. Podczas I wojny światowej w gmachu teatru mieścił się szpital wojskowy. W czasie II wojny światowej działał teatr niemiecki, a po zakończeniu wojny powołano Teatr Miejski, któremu w 1949 roku nadano imię Juliusza Osterwy.
Tutaj także 12 sierpnia 1944 r. odbyła się pierwsza premiera teatralna w wyzwolonej Polsce (Moralność pani Dulskiej).

Wojewódzka Biblioteka Publiczna im. H. Łopacińskiego, (Narutowicza nr 4):
Budynek biblioteki mieści się w oficynach popijarskich. W 1906 roku zmarł Hieronim Łopaciński, pozostawiając po sobie pokaźny księgozbiór liczący 13 000 woluminów. W 1907 roku zawiązało się Towarzystwo Biblioteki Publicznej im. Hieronima Łopacińskiego, a rok później udostępniono tomy czytelnikom. Początkowo biblioteka mieściła się w Trybunale, ale w latach 1935–39 Lubelski Związek Pracy Kulturalnej wzniósł przy ul. Narutowicza 4 budynek z przeznaczeniem na instytucje kulturalne, działające w Lublinie. Uroczyste otwarcie gmachu miało miejsce w czerwcu 1939 roku. Biblioteka zdążyła się przenieść do nowo wybudowanego gmachu przed wybuchem II wojny światowej. W grudniu 1939 r. niemieckie władze okupacyjne zamknęły bibliotekę. W budynku przy ulicy Narutowicza 4 zaczęła funkcjonować jako Staatsbibliothek.

Plac brygidkowski:
Do 1857 roku na placu w pobliżu kościoła, znajdował się targ przeniesiony później na ulicę Świętoduską. Na placu tym obecnie znajduje się pomnik Jana Kochanowskiego odsłonięty w 1931 roku.

Przytułek św. Antoniego
W 1896 roku dzięki ks. Kłopotwskiemu powstał w Lublinie przytułek dla ubogich samotnych matek. Początkowo mieścił się na ul. Bernardyńskiej, a na­stępnie Namiestnikowskiej. W 1905 roku został przeniesiony do miejscowości Wiktoryn.

Towarzystwo Muzeum Lubelskie (Namiestnikowska 289, dziś Narutowicza 4)
W 1914 roku w dzisiejszym gmachu Biblioteki H. Łopacińskiego powstało Towarzystwo Muzeum Lubelskie, które kupiło dawne oficyny popijarskie i przeprowadziło prace remontowe dostosowując pomieszczenia do swoich potrzeb.

Dom Pracy Kulturalnej (Narutowicza 4)
Powstał w latach 1935–1938 z inicjatywy Lubelskiego Związku Pracy Kulturalnej, do którego należał m.in. Wacław Gralewski i Feliks Araszkiewicz. Z inicjatywy związku powstał gmach biblioteki im. Hieronima Łopacińskiego, muzeum i agendy kulturalne mieszczące się przy ul. Narutowicza 4.

Archiwum Państwowe (Narutowicza 10)
Od 1918 roku do II wojny światowej w zabudowaniach klasztoru pobrygidkowskiego mieściło się Archiwum Państwowe.

Zakład fotograficzny Edwarda Hartwiga (Narutowicza 19)
Niewielki drewniany zakład, należący pierwotnie do ojca Edwarda – Ludwika, artysta przejął od ojca na początku lat trzydziestych i pracował w nim do września 1939 roku.

Po II wojnie światowej został przeniesiony na skwer przy ulicy Narutowicza.

Rozgłośnia radiowa (Narutowicza 4)

Siedziba radia lubelskiego mieściła się przy ul. Narutowicza w latach 1945–1957. Następnie została przeniesiona na ul. Krakowskie Przedmieście 30.

Komenda Wojewódzka Policji (Narutowicza 73)
Tutaj znajdował się od 1953 roku Wojewódzki Urząd Bezpieczeństwa Publicznego  w Lublinie. W piwnicach tego budynku znajdowały się cele, gdzie przetrzymywano więźniów politycznych.
W czasach PRL-u w budynku komendy działało kino „Gwardia” o wielkiej, wygodnej sali widowiskowej z balkonem, dobrym repertuarem i tanimi biletami.

Muzeum Literackie im. J. Czechowicza (Narutowicza 10)
W 1968 r. Muzeum zajęło pomieszczenia poklasztorne opuszczone przez Archiwum Państwowe, w których funkcjonowało do 1999 r. Obecna siedziba   Muzeum mieści się  przy ul. Złotej 3.


Bary i kawiarnie wspomniane w literaturze

Cukiernia Domańskiego (Narutowicza 13)
W 1911 roku Emilian Domański otworzył dużą cukiernię. Dbając o wygląd lokalu, właściciel ozdabiał go obrazami.

Bar Polski (Narutowicza 15)
Został wymieniony jako jeden z tańszych barów w przewodniku po Lublinie z 1931 roku

Bar Kropelka
Prowadzony przez Konrada Bielskiego w okresie wojny.

Hotel i kawiarnia Victoria (Narutowicza 58/60)
Wymieniony jako punkt gastronomiczny kategorii I w przewodniku H. Gawareckiego z 1976 roku.

Śródmiejska (Narutowicza 13)

Knajpa Ojca Grudnia
W tym miejscu, w przedwojennym Lublinie spotykała się cyganeria lubelska.

Kawiarnia „Dorotka” (Narutowicza 57)


Inne miejsca wymienione w literaturze

Koło Obywatelskie Pań (Narutowicza 19)
Działało w okresie PRL-u.

Salon Sztuki Aleksandra Rossego (Narutowicza 13)
W grudniu 1943 roku odbyła się komercyjna wystawa 42 obrazów olejnych, 6 tłustych temper i 3 monotypii Zenona Kononowicza.

Apteka Pryliński, Narutowicza 27
Wymieniona w przewodniu z 1931 roku.

Redakcja czasopisma Ognisko Nauczycielskie, Narutowicza 37
Wspomniana w przewodniu z 1931 roku.

Szpital Czerwonego Krzyża (Narutowicza)
W okresie II wojny światowej przy ul. Narutowicza mieścił się szpital PCK.

Zabytki ulicy Narutowicza

Kościół pobrygitkowski pw. Matki Boskiej Zwycięskiej (Narutowicza 8)
Na początku XV wieku został wzniesiony kościół NMP Zwycięskiej (dziś wizytek). Zbudowany został w latach 1412–1426 dla upamiętnienia zwycięstwa Władysława Jagiełły nad Krzyżakami pod Grunwaldem. Pozostałe budynki klasztoru budowano etapami od 1432 do 1660 r., toteż noszą cechy od gotyku do późnego renesansu. Pierwotna, gotycka bryła kościoła zachowała się do dzisiaj bez znaczniejszych zmian mimo kilkukrotnych pożarów i rabunków. Nietypowe, dwu nawowe wnętrze kościoła pierwotnie nakryte było belkowanym stropem, a ściany pokryte były freskami przedstawiającymi triumfalny wjazd Kazimierza Jagiellończyka. Prezbiterium kościoła nosi dziś cechy przebudowy dokonanej w połowie XVII wieku. Zostało ono nakryte sklepieniem kolebkowym z lunetami o bogatej dekoracji stiukowej w stylu renesansu lubelskiego. W owalnych ramach sztukateryjnych występują pełnofigurowe plastyczne postacie świętych i aniołów. Wyposażenie wnętrza jest już znacznie późniejsze – neogotyckie, powstało ok. 1901 roku. Jedynie stalle i ławki zachowały na zapleckach i ściankach obrazy z połowy XVII wieku, malowane przez Jana Szrettera. Malowidła te przedstawiają sceny z życia św. Brygidy. Od strony południowej przylegają do kościoła zabudowania klasztorne przebudowane w XVII wieku. Wartym uwagi jest dawny refektarz z bogatą dekoracją sztukateryjną noszącą cechy renesansu lubelskiego.

Teatr im. Juliusza Osterwy (Narutowicza 17)
W latach 1884–1886 z funduszy mieszkańców Lublina powstawał budynek teatru. Budowla w stylu włosko-francuskiego renesansu została zaprojektowana przez warszawskiego architekta Karola Kozłowskiego. Na fasadzie budynku można odnaleźć dekoracje nawiązujące do antyku w postaci doryckich, jońskich i korynckich kolumn i pilastrów, które flankują okna i drzwi obu pięter. Drzwi wejściowe oraz duże okna pierwszego piętra zakończone są półkoliście z wyraźnie zaznaczonym kluczem w formie liścia akantu. Pozostałe okna zwieńczone zostały tympanonem. W wyraźnie zaznaczonym gzymsie między piętrowym można dostrzec fryz z tryglifami, a w gzymsie wieńczącym modyliony z kasetonami. Cała fasada została pokryta boniowaniem nadającym budowli rytm i harmonię.


W Katalogu Zasobów Kulturowych Lublina znajdują się też:

Tablica poświęcona pamięci Andrzeja Struga, ul. Narutowicza nr 12.

Tablica poświęcona pamięci Hieronima Łopacińskiego, ul. Narutowicza nr 4.

Tablica upamiętniająca 70-lecie powstania ZHP, ul. Narutowicza.

Tablica upamiętniająca 535 rocznicy bitwy pod Grunwaldem, ul. Narutowicza nr 6

Tablica upamiętniająca budowę kościoła brygidkowskiego, ul. Narutowicza nr 6.

Tablica upamiętniająca happening „Ból Tomka Kawiaka” (Narutowicza 12)
Tomasz Kawiak, absolwent warszawskiej ASP, który 20 kwietnia 1970 roku „obandażował" wierzchołki 40 drzew po swoistej dekapitacji, przeprowadzonej w celach pielę­gnacyjnych przez zakład zieleni miejskiej. Przenikający szeregi drzew po obu stronach wybranej części ul. Narutowicza, „Ból Tomka Kawiaka" tchnął drama­tycznym autentyzmem i faktycznie poruszył opinię publiczną miasta. W sztuce polskiej była to jedna z tych zatrważająco nielicznych akcji, jakie warte są naszej pamięci.

W maju 2006 roku w budynku Psychologii i Pedagogiki UMCS została wmurowana tablica ufundowana przez Ośrodek „Brama Grodzka – Teatr NN” dla uczczenia pamięci poetek lubelskich, absolwentek III. LO Unii Lubelskiej.

Drewniany dwór (Narutowicza 33)

U zbiegu ulic Wschodniej i Narutowicza znajduje się drewniany krzyż przydrożny.

Popiersie Franciszka Jóźwiaka
Brązowe popiersie zostało wystawione przed komendą główną policji w 1984 roku i stało do 1989 roku.

Pomnik Jana Kochanowskiego
Na placu przy kościele pobrygidkowskim w 1931 roku został odsłonięty pomnik Jana Kochanowskiego autorstwa Franciszka Strynkiewicza.

Linie fortyfikacyjne
Ok. 1620 roku została wzniesiona druga linia obronna miasta. Bastiony umocnień zaczynały się niemal od Krakowskiego Przedmieścia, gdzie wystawiona była niegdyś brama, która znajdowała się u styku wspomnianej ulicy oraz dzisiejszej 3 Maja. Linia biegła zachodnią pierzeją ulicy 3 Maja, następnie także zachodnią pierzeją ulicy Kołłątaja. Mury obronne przechodziły dalej przez klasztor wizytek (dzisiejsze CK), następnie dzisiejszą ulicą Okopową, Narutowicza, aż do murów klasztoru pobrygidkowskiego. Na wysokości kościoła brygidek prawdopodobnie znajdowały się wrota prowadzące do miasta.Wojewódzka Biblioteka Publiczna im. H. Łopacińskiego, (Narutowicza nr 4).

Wojewódzka Biblioteka Publiczna im. H. Łopacińskiego, (Narutowicza 4)

Budynek biblioteki mieści się w oficynach popijarskich. Pijarzy przybyli do Lublina w 1. połowie XVII wieku. Otrzymane kamienice Sarbiewskich (południowa) i Prażmowskich (północna) gruntownie przebudowali. Ok. 1830 roku kamienice przebudowano na szpital wojskowy, a następnie, w 1921 na muzeum. W latach 1935–1939 Lubelski Związek Pracy Kulturalnej wzniósł przy ul. Narutowicza 4 budynek z przeznaczeniem na instytucje kulturalne, działające w Lublinie. Uroczyste otwarcie gmachu miało miejsce w czerwcu 1939 roku.

Kamienice sesecyjne (Narutowicza 25, 47)

Kamienica eklektyczna (Narutowicza 2)

Kalendarium

XIII wiek – wzdłuż ulicy przebiegał trakt krakowski;
1412–1426 – budowa kościoła NMP Zwycięskiej;
ok. 1620 – budowa linii fortyfikacyjnych przebiegających przez ul. Narutowicza;
1822 – zmiana nazwy ulicy na Namiestnikowską;
1884–1886 – budowa Teatru im. Juliusza Osterwy;
1928 – zmiana nazwy ulicy na Narutowicza;
1935–1939 – Lubelski Związek Pracy Kulturalnej wznosi gmach przeznaczony na instytucje kulturalne;
od 1956 – Wojewódzka Komenda Policji;
1968–1999 – przy Narutowicza 10 działa Muzeum J. Czechowicza.

                                                                                                     Opracowała Anna Wójtowicz

 

Literatura

Historia Biblioteki im. Hieronima Łopacińskiego
Ilustrowany przewodnik po Lublinie, Lubelskie Towarzystwo Krajoznawcze, Lublin 1931

Gawarecki H., Gawdzik C., Ulicami Lublina, Lublin 1976
Gawarecki H., Mury obronne miasta Lublina, „Ochrona Zabytków”, R. VII, 1954
Ślaska Marta, Miasto dzieciństwa, „Karafka”, nr 14, czerwiec 2006, Wyższa Szkoła Dziennikarstwa im. Melchiora Wańkowicza w Warszawie Wydział Zamiejscowy w Lublinie, Lublin 2006.