Ośrodek „Brama Grodzka - Teatr NN” jest samorządową instytucją kultury działającą w Lublinie na rzecz ochrony dziedzictwa kulturowego i edukacji. Jej działania nawiązują do symbolicznego i historycznego znaczenia siedziby Ośrodka - Bramy Grodzkiej, dawniej będącej przejściem pomiędzy miastem chrześcijańskim i żydowskim, jak również do położenia Lublina w miejscu spotkania kultur, tradycji i religii.

Częścią Ośrodka są Dom Słów oraz Lubelska Trasa Podziemna.

Ośrodek „Brama Grodzka - Teatr NN” jest samorządową instytucją kultury działającą w Lublinie na rzecz ochrony dziedzictwa kulturowego i edukacji. Jej działania nawiązują do symbolicznego i historycznego znaczenia siedziby Ośrodka - Bramy Grodzkiej, dawniej będącej przejściem pomiędzy miastem chrześcijańskim i żydowskim, jak również do położenia Lublina w miejscu spotkania kultur, tradycji i religii.

Częścią Ośrodka są Dom Słów oraz Lubelska Trasa Podziemna.

Ulica Jezuicka w Lublinie – historia ulicy

Ulicę wytyczono na przełomie XVI i XVII w. po wewnętrznej linii murów miejskich, a na tyłach przytykającej do niej zabudowy. Ulica miała na początku charakter ulicy dojazdowej, gospodarczej, który później zmienił się na mieszkalny i handlowy. Ulica Jezuicka swą parzystą i nieparzystą numerację domów rozpoczyna od ulicy Bramowej, a kończy przechodnią kamienicą u zbiegu z ul. Dominikańską. W połowie przecina ją ul. Teodora Gruella z wylotem z jednej strony na Rynek, z drugiej przez Wieżę Trynitarską na plac katedralny.






 

Spis treści

[RozwińZwiń]

Nazwa ulicy

Występująca już w roku 1602 nazwa ulicy pochodzi od usytuowanego tu klasztoru jezuitów. Sporadycznie używano dla tej ulicy nazwy ul. Akademii (1793). W latach 1950–1990 funkcjonowała pod nazwą Trybunalska. W 1990 roku wrócono do nazwy Jezuicka.

Przeczytaj wspomnienia mieszkańców Lublina związane z ulicą Jezuicką

Ciekawe miejsca na ulicy Jezuickiej

Drukarnia mieściła się na parterze w najstarszym, do dziś zachowanym skrzydle północnym, przylegającym do Wieży Trynitarskiej. Obejmo­wała ona dwie izby: w dużej znajdowały się prasy i kaszty, mała przeznaczona była na mieszkanie dla kierownika drukarni. W pobliżu znajdowała się również introligatornia, skład papieru oraz księgarnia. Działała w latach 1683–1773.

 

  • Teatr Łukasza Rodakiewicza (Jezuicka 20)
    W 1822 roku, na rogu ulic Dominikańskiej i Jezuickiej powstał pierwszy w Lublinie gmach przeznaczony do celów teatralnych. Była to prywatna inwestycja budowniczego miejskiego, oficera księcia Józefa Poniatowskiego – Łukasza Rodakiewicza – który był również autorem projektu budynku. Pierwotnie widownia podzielona była na cztery kondygnacje: parter, dwa piętra lóż i galerię (tzw. jaskółkę) i mogła pomieścić 334 widzów. Teatr kilkakrotnie przebudowywano, m.in. zmniejszając liczbę kondygnacji do trzech, modernizując oświetlenie – z olejnego na naftowe, gazowe, w końcu – na elektryczne. Pod koniec XIX wieku teatr (któremu zostaje nadana nazwa Teatr Rozmaitości, a następnie teatr Panteon) odziedziczyła rodzina Makowskich. W 1899 roku odbył się tu pierwszy w Lublinie pokaz kinematografu, a od 1907 roku stałą działalność rozpoczyna kino – Théâtre Optique Parisien, które zmieniało nazwę na Wiedza, Adria, Rialto. Po wojnie, aż do lat osiemdziesiątych, funkcjonowało tutaj kino Staromiejskie. W 1993 roku w zrujnowanym gmachu wybuchł pożar. Jeden z najstarszych polskich teatrów publicznych, nazywany dziś Teatrem Starym, w latach 2008–2012 przeszedł gruntowną odbudowę.
     

  • Drukarnia (Jezuicka 14)
    Założona w 1913 roku przez M. Riezniuka specjalizowała się w litografii.

 

  • Informacja Turystyczna (Jezuicka 1/3)

 

  • Archiwum Państwowe (Jezuicka 13)

 

 

Szkoły

  • Kolegium Jezuickie
    XVI-wieczny Lublin był stolica województwa, ważnym ośrodkiem politycznym, kulturalnym i handlowym. Dlatego w 1582 roku Bernard Maciejowski sprowadził do Lublina zakon jezuitów. Budynki kolegium oraz szkół zostały wystawione w końcu XVI i na początku XVII wieku. Budynki były kilkakrotnie przebudowywane i przekształcane na przestrzeni wieków. Szkoły działały do momentu kasaty zakonu, tj. 1773 roku, a następnie w gmachach pojezuickich znajdowały się szkoły wydziałowe, a w wieku XIX szkoła wojewódzka. Do szkoły jezuickiej uczęszczał m.in. Kajetan Koźmian.

 

 

  • Szkoła Powszechna nr 12 (ul. Jezuicka)

Zabytki

  • Mury obronne
    Szańce miejskie zaczynające się od Kolegium Jezuickiego szły do Krakowskiej bramy, dalej ulicą Nową, miejscem, gdzie dziś dom Pawęczkowskiego, załamywały się w końcu ulicy Rybnej (są tam jeszcze resztki muru nad kanałem), ciągnęły się do bramy Grodzkiej, od niej do Dominikanów i kolegium Jezuitów; zbudowane z kamienia i cegły w pewnych odstępach miały baszty do obrony służące, jedna z tych (ciekawa pozostałość z upłynionych wieków) znajduje się w domu Janiszewskiego przy ulicy Królewskiej, wysoka na trzy piętra, wznosi się w dziedzińcu ponad dach kamienicy ma szczyt zaokrąglony ze strzelnicami.
     

  • Baszta Półokrągła, tzw. Baszta Gotycka (Jezuicka 7)
    Murowana baszta pochodzi z przełomu XV i XVI. Remontowana w 4 ćw. XVI , 1 poł. XVII oraz w XIX wieku. W 1958 roku została zabezpieczona i odremontowana w 1993 roku.

 

  • Kompleks budynków jezuickich
    W 1582 roku do Lublina przybyli Jezuici, którzy zamieszkali w kamienicy otrzymanej od Andrzeja Tęczyńskiego znajdującej się po południowej stronie murów obronnych. Zakonnicy, oprócz kościoła, wystawili zespół gmachów przeznaczonych na szkoły i kolegium.

 

  • Kościół śś. Jana Chrzciciela i Jana Ewangelisty - Archikatedra (Jezuicka13/15/Królewska 10)
    Budowę świątyni zapoczątkowało powołanie w 1585 roku komisji, która wyznaczyła teren pod jej budowę. Kościół projektu Jana Marii Bernardoniego został konsekrowany w 1604 roku. Charakter budowli jest barokowy z bogato dekorowany wnętrzem. Po pożarze w 1752 roku kościół został częściowo przebudowany pod kierunkiem Jana Zelnera. Wówczas świątynia uzyskała oszkarpowanie, kruchty i wieże. W tym samym czasie we wnętrzu światyni powstały iluzjonistyczne polichromie pędzla Józefa Meyera. W drugiej połowie XVIII wieku, po kasacie zakonu jezuitów, kościół popadł w ruinę. W pierwszej połowie XIX wieku zostały przeprowadzone prace restauracyjne pod kierunkiem Antonia Corazziego, który przebudował portyk, obniżył dach nad nawą główną oraz przebudował hełmy wież. W 1823 roku kościół został podniesiony do rangi katedry. Podczas bombardowania miasta we wrześniu 1939 roku, 10 bomb spadło na katedrę niszcząc portyk, dachy naw, wieżę północną oraz sklepienie zakrystii akustycznej. Odbudowała trwała w latach 1946 - 1951 pod kierunkiem architekta Czesława Gawdzika. Remont fasady został przeprowadzony w latach 1991 - 1992.

 

  • Kolegium
    Zespół budynków wznoszony był z przerwami od 1604 do 1631 roku. Kolegium znajdowało się początkowo w kamienicy Tęczyńskiego. W ciągu wieków dostawiano kolejne skrzydła, które stały w miejscu dzisiejszego placu katedralnego. Po likwidacji zakonu budynki stopniowo popadały w ruinę aż do chwili podjęcia przez miasto decyzji o rozbiórce skrzydła zachodniego i południowo-wschodniego (1815 - 1818). W zachowanym skrzydle przylegającym do wieży  urządzono mieszkania dla duchowieństwa obsługującego katedrę.
    Budowla na planie prostokąta, czterokondygnacyjna, od strony północnej została ozdobiona pilastrami wielkiego porządku, natomiast strona południowa nie posiada dekoracji.

     
  • Wieża zwana Brama Trynitarską
    W XV wieku, w miejscu dzisiejszego usytuowania Wieży Trynitarskiej znajdowała się niewielka furta w murach obronnych miasta. W 1560 roku zastąpiono ją bramą miejską. Następnie w latach 1693-1700 została przebudowana na wieżę. Dzisiejszy kształt zawdzięczamy Antoniowi Corazziemu, który w latach 1819 - 1821 przebudował ją w stylu neogotyckim. Wieża uzyskała ośmioboczną nadbudowę ze stożkowym dachem krytym blachą. W dolnej części kondygnacji znajduje się przejście sklepione łukiem ostrym.

 

  • Szkoła (Jezuicka 13)
    Część szkolna  usytuowana była wzdłuż ulicy Jezuickiej na wschód od dzwonnicy. Elewacja południowa została rozczłonkowana pilastrami, a korytarz pierwszego piętra otwarty na zewnątrz arkadową galerią. Wschodnie ramię gmachu stykało się z kościołem, a całość tworzyła z północną ścianą świątyni zamknięty czworobok z dziedzińczykiem w środku. Budynki szkoły były kilkakrotnie przebudowywane i przekształcane, m.in. po pożarze gmachów w 1752 roku. Wówczas to zapewne elewacja szkół od ulicy Trybunalskiej otrzymała dekoracje architektoniczne, częściowo uzupełnione po przeprowadzonych w latach 1959-1966 pracach konserwatorskich. Przeznaczenie budynku przez kilka stuleci nie ulegało zmianom. Po szkołach prowadzonych przez jezuitów, od roku 1773 znalazły tu siedzibę szkoły świeckie, które pod różnymi nazwami i w różnych formach przetrwały aż do czasów ostatniej wojny. Po spaleniu budynku przez Niemców podczas kampanii wrześniowej 1939 roku oczekiwał on na remont przez dwadzieścia lat, a więc najdłużej ze wszystkich zniszczonych obiektów Starego Miasta. Dziś, po trzystu pięćdziesięciu latach służenia celom szkolnym, zmieniło się przeznaczenie gmachu. Wraz z oddaniem go nowemu użytkownikowi -  Archiwum Państwowemu w Lublinie.

 

  • Kamienica (Jezuicka 15)

    Sąsiaduje ze wschodnim skrzydłem budynku dawnej szkoły. Posiada identyczną dekorację fasady. 1 poł. XVII, remont. 1.80 XX w,

 

 

Katalog Zabytków Kulturowych Lublina wymienia

  • dom, ul. Jezuicka nr 2 (zob. poz. nr 1230)

  • dom, ul. Jezuicka nr 4 (zob. poz. nr 1229 )

  • dom, ul. Jezuicka nr 6 (zob. poz. nr 1228 )

  • dom, ul. Jezuicka nr 8 (zob. poz. nr 1227 )

  • dom, ul. Jezuicka nr 10 ( zob. poz. nr 1226 )

  • dom, ul. Jezuicka nr 12 ( zob. poz. nr 1225 )

  • zespół domu, ul. Jezuicka nr 17:
    a. dom., pocz. XVII, przebud. k. XIX i 1957,
    b. oficyna, mur., XIX.

  • zespół domu , ul. Jezuicka nr 19:
    a. dom, mur., 1 poł. XVII, remont. XIX i 1957,
    b. oficyna z tzw. Furtą Gnojną, mur., XVII, remont. XIX.

  • dom, ul. Jezuicka nr 21, mur., XVII, przebud. XIX, nadbud. 1951, remont 1967.

  • dom, ul. Jezuicka nr 23, tzw.Dworek, mur., ok. poł. XVIII, rozbud. 1865-1871, remont. 1981

  • zespół domu, Rynek nr 16:
    a. dom, mur., XV, przebud. 4 ćw. XVI i 1825-1830, remont elewacji 1938, spalony 1939, odbud. 1948-1952, arch. Ignacy Kędzierski,
    b. dom, ul. Jezuicka nr 8, mur., pocz. XVI, remont. 1614-1624,rozbud. przed 1661 i przed 1795, remont. 1948.

  • zespół domu, Rynek nr 17:
    a. dom, mur., XV, odbud. po pożarze k. XVI, wielokrotnie remont. XVII-XX, przebud. 1875, cz, zniszczony 1939, odbud., 1949, arch. Ignacy Kędzierski.
    b. dom, ul. Jezuicka nr 6, mur., k. XVI, kilkakrotnie remont. XVIII-XX, zniszcony 1939, odbud. 1949, arch. Ignacy Kędzierski.

  • zespół domu, Rynek nr 18:
    a. dom, mur., XV, odbud. po pożarze 4 ćw. XVI, przebud. przed 1629 i ok. poł. XVII, kilkakrotnie remont. XVIII-XX, spalony 1939, odbud. 1949, arch. Tadeusz Ogórkiewicz,
    b. dom, ul. Jezuicka nr 4, mur., 4 ćw. XVI, przebud. ok. poł. XVII, remont. 4 ćw. XIX, spalony 1939, odbud. 1949-1954, arch. Tadeusz Ogórkiewicz.

  • zespół domu, Rynek nr 19:
    a. dom ( budynek pd. ), mur., XV, odbud. po pożarze 4 ćw. XVI, przebud.: ok. poł. XVII, XVII i 1885, remont elewacji 1938, zniszcony 1939, odbud. 1954, arch. Tadeusz Ogórkiewicz,
    b. dom (budynek pn. ), mur., XV, odbud. po pożarze 4 ćw. XVI, remont, przed 1632, przebud. 1 ćw. XVIII, remont, pocz. XIX, remont elewacji 1938, zniszcony 1939, odbud. 1954, arch. Tadeusz Ogórkiewicz,
    c. dom, ul. Jezuicka nr 2, mur., 2 poł. XVI, zniszczony 1939, odbud. 1954, arch. Tadeusz Ogórkiewicz.

  • zespół domu , Rynek nr 14:
    a. dom, mur., 2 poł. XIV, remont. 2 poł. XVI i ok.1612, przebud.1639-1678, remont.1724-1742, przebud. przed 1823 i 1871-1892, remont: 1938, 1948 i 1960-1961,
    b. dom, ul. Jezuicka nr 12, mur., k. XVI (?), przebud. przed 1832, remont. 1948.

  • zespół domu , Rynek nr 15:
    a. dom, mur., XV, odbud. po pożarze 1575, remont. 1775, przebud. ok. 1830, zniszczony 1939-1944, odbud. 1946-1952, arch. Ignacy Kędzierski,
    b. dom, ul. Jezuicka nr 10, mur., k. XVI (?), przebud. przed 1832, remont. 1948.

 

Kalendarium

XVI/XVII wiek – wytyczenie drogi wzdłuż murów obronnych,
1822 – budowa Teatru Rodakiewicza,
1586–1604 – budowa kościoła i gmachów jezuickich,
wrzesień 1939 – zniszczenie kamienic i katedry na skutek nalotu bombowego,
lata 50. – odbudowa ulicy ze zniszczeń wojennych.

 
Opracowanie: Anna Wójtowicz

Literatura

Kurzątkowska A., Gmach szkół jezuickich – obecne wojewódzkie archiwum państwowe w Lublinie, „Rocznik Lubelski”, R. 9, Lublin 1966.

Strelnikowa I., Lubelska drukarnia jezuicka (1683–1773), „Bibliotekarz lubelski”, nr 1 / 2, Lublin 1973.
Żywicki J., Architektura neogotycka na Lubelszczyźnie, Lublin 1998.
 

 
 

Zdjęcia

Historie mówione

Słowa kluczowe