Ośrodek „Brama Grodzka - Teatr NN” jest samorządową instytucją kultury działającą w Lublinie na rzecz ochrony dziedzictwa kulturowego i edukacji. Jej działania nawiązują do symbolicznego i historycznego znaczenia siedziby Ośrodka - Bramy Grodzkiej, dawniej będącej przejściem pomiędzy miastem chrześcijańskim i żydowskim, jak również do położenia Lublina w miejscu spotkania kultur, tradycji i religii.

Częścią Ośrodka są Dom Słów oraz Lubelska Trasa Podziemna.

Ośrodek „Brama Grodzka - Teatr NN” jest samorządową instytucją kultury działającą w Lublinie na rzecz ochrony dziedzictwa kulturowego i edukacji. Jej działania nawiązują do symbolicznego i historycznego znaczenia siedziby Ośrodka - Bramy Grodzkiej, dawniej będącej przejściem pomiędzy miastem chrześcijańskim i żydowskim, jak również do położenia Lublina w miejscu spotkania kultur, tradycji i religii.

Częścią Ośrodka są Dom Słów oraz Lubelska Trasa Podziemna.

Tyszowce – historia miasta

Tyszowce to miejsko-wiejska gmina położona w pobliży granicy ukraińskiej, nad rzeką Huczwą. Miasto leży na pograniczu Kotliny Hrubieszowskiej (część północna) i Grzędy Sokolskiej (część południowa). Gmina Tyszowce położona jest w południowo-wschodniej części województwa lubelskiego. Od północy sąsiaduje z gminą Werbkowice, od wschodu z gminą Mircze, od południa z gminą Łaszczów, od południowego zachodu z gminą Rachanie i od zachodu z gminą Komarów.
 
 

Spis treści

[RozwińZwiń]

HISTORIA

Tyszowce powstały na miejscu zniszczonego w II połowie XIII wieku grodu czerwieńskiego. Nowe miejsce, otoczone ramionami rzeki Huczwy, do którego przeniesiono główny ośrodek handlowy, nazwano Tyszowcami. Prawa miejskie nadał mu w 1419 roku książę bełski Siemowit IV, a potwierdził je w 1453 roku książę mazowiecki Władysław I.
 
Miasto posiadało liczne przywileje, które otrzymywało od kolejnych królów – m.in. na wyrób drewna, połów ryb na Huczwie, zwolnienie na dziesięć lat od podatków, możliwość organizowania jarmarków. W 1462 roku miasto zostało wcielone do Korony i na prawie 300 lat stało się miastem królewskim z urzędem starosty. Dzięki opiece królów, otrzymywało liczne przywileje, a także było zwalniane z różnych danin i podatków.
 
Po spaleniu miasta przez Tatarów w 1500 roku król uwolnił je na dziesięć lat od podatków oraz na rok od czopowego. Tyszowce od zawsze były miastem rzemieślniczym. W 1563 roku miasto otrzymało przywilej na działalność garbarni i wyrób słynnych butów tyszowieckich. Już w 1578 roku działało osiemnaście rodzajów cechów, z czego ważniejszymi były: szewski, kuśnierski, kowalski i tkacki. Oprócz rzemiosła, rozwijał się handel wołami i solą. W XVII wieku miasteczko należało również do największych ośrodków przemysłu drzewnego w województwie.
 
W 1655 roku szlachta polska (pod wodzą hetmana wielkiego koronnego Stanisława Rewery Potockiego i hetmana polnego Stanisława Lanckorońskiego) zawiązała Konfederację Tyszowiecką w obronie praw króla Jana Kazimierza przeciwko Szwedom. W 1768 roku nowym właścicielem Tyszowiec został Jan Mier, starosta wilkowski. Po Mierach właścicielami miasteczka byli: hrabia Parys, Szwartz-Spak, a od połowy XIX wieku do 1946 roku – Głogowscy.

Nazwa, charakter, przywilej lokacyjny

Objaśnienie nazwy
W dawnych zapisach nazwa Tyszowce pojawia się w formach: w 1419 roku Tischowce, w 1531 roku Tyszowce, w 1579 roku Tyszowce oppidum, civitas Tiszowce. Nazwa pochodzi prawdopodobnie od imienia Tymoteusz (zdrobnienie Tysz lub Tisz na ziemiach wschodniej Polski), a końcówka wskazuje na czyjąś własność. Tak więc Tyszowce były najprawdopodobniej grodem Tysza. Według legend, pochodzenie nazwy miasta bierze się od słów „Tu szewce” – Tyszowce bowiem były znane z rzemiosła szewskiego.

 
Charakter
Gród Tyszowce istniał zapewne długo przed nadaniem mu statusu miasta. Po zniszczeniu grodu czerwieńskiego, ośrodek handlowy i rzemieślniczy został przeniesiony na wyspę Tyszowce. W XVI wieku po najazdach wojsk tatarskich, wybudowano zamek starościański.


Data nadania przywileju lokacyjnego
Tyszowce otrzymały prawa miejskie w 1419 roku od księcia bełskiego Siemowita IV, a potwierdził je w 1453 roku książę mazowiecki Władysław I.

Herb, przywileje, przynależność administracyjna, dane demograficzne

Pieczęć, herb

Tyszowce otrzymały herb od księcia mazowieckiego Władysława I po walkach ze Szwedami. W herbie znajduje się biały orzeł na czerwonym tle bez korony tzn. książęcy. Znamy trzy pieczęcie (z XV, XVI i XVII wieku) – przedstawiające orła książęcego na renesansowej tarczy (trzecia ma orła w koronie i nie posiada tarczy).
 
 
 
Przywileje
1453 – przywilej, nadany przez księcia mazowieckiego Władysława, na wyrób drewna, połowów ryb, odprawianie jarmarków;
1502 – król Aleksander Jagiellończyk zwalnia miasto od podatków na dziesięć lat i na rok od czopowego;
1556 – król Zygmunt August zwalnia mieszczan od dostarczania podwód i opłaty cła w Potyliczu;
1563 – król ustanawia w Tyszowcach 4 jarmarki w roku oraz targ w każdą środę;
1565 – król pozwala osiedlić się Żydom w Tyszowcach:
Pragnąc, aby miasto przez większą liczbę mieszkańców, co dzień do lepszego przychodziło stanu, pozwalamy Żydom tak wewnątrz, jak i zewnątrz miasta posiadać domy, ogrody i grunta; wszelkie towary kupować i sprzedawać na miarę i wagę; piwo, miód i gorzałkę wyrabiać i takowe sprzedawać; trudnić się rzezią i sprzedażą mięsa, a nadto: wspólnych z mieszczanami używać swobód, pod warunkiem zarównych z nimi ponoszenia ciężarów. Zakazujemy wszakże: aby do sprawowania urzędów miejskich, nigdy przypuszczani nie byli. Ażeby zaś Żydzi w handlu nie doznawali przeszkody, utrzymujemy wedle dawnego przywileju targi we wtorek; które gdyby kiedykolwiek na inny dzień zostały zamienione, nigdy na sobotę nie mają być przeniesione.
1569 – przywilej na jarmarki na św. Filipa i św. Jakuba.

 
Przynależność administracyjna i zmiany granic
Tyszowce to miasto w województwie lubelskim, w powiecie tomaszowskim, położone nad rzeką Huczwą. Jest siedzibą gminy miejsko-wiejskiej Tyszowce;
1772 – przejście miasta pod zabór austriacki;
1809 – Tyszowce należą do Księstwa Warszawskiego;
1815 – Tyszowce są miastem Królestwa Polskiego;
1875 – władze carskie zmieniają Tyszowce na tzw. osadę z siedzibą gminy;
1stycznia 2000 – przywrócenie Tyszowcom statusu miasta.

 
Dane demograficzne wraz z danymi o strukturze etnicznej
Tyszowce były miastem wielokulturowym – mieszkali tu Polacy, Ukraińcy (w okresie międzywojennym – 2031 osób), a także Żydzi. Król Zygmunt August, zaniepokojony stanem Tyszowiec i wyludnieniem, podpisał w 1565 roku przywilej zachęcający Żydów do osiedlania się w mieście. Od tego czasu liczba żydowskich mieszkańców wzrastała. W 1571 roku całe miasto wraz z Zamłyniem i Dębiną liczyło 218 domów, w tym 31 żydowskich. W czasie II wojny światowej żydowskich mieszkańców mordowano w pogromach, pozostałych wywieziono w 1942 roku do obozu zagłady w Bełżcu.
 
 
Ludność Tyszowiec w latach 1822–1890

1822 rok

1977

1856 rok

2609

1865 rok

3173

1869 rok

3286

1882 rok

3707

1887 rok

4910

1890 rok

5585

 
 
Zróżnicowanie narodowo-wyznaniowe ludności Tyszowiec w 1865 roku

Ogółem

Chrześcijanie

Żydzi

% ludności żydowskiej

3173

1944

1299

38,7


Zróżnicowanie narodowo-wyznaniowe ludności Tyszowiec w 1904 roku

Ogółem

Prawosławni

Katolicy

Żydzi

% ludności żydowskiej

5964

1747

1593

2624

44,0

 

Kalendarium

1419 – książę mazowiecki i bełski Ziemowit IV nadał Tyszowcom prawo magdeburskie;
1424 – wzniesiono w Tyszowcach pierwszy kościół (spalony przez Tatarów w 1500 roku);
1453 – książę bełski Władysław I potwierdził prawo magdeburskie dla Tyszowiec;
1462 – nadanie Tyszowcom statutu miasta królewskiego z urzędem starosty;
1500 – spalenie miasta przez Tatarów;
1502 – zniszczone przez Tatarów miasto zostaje zwolnione przez króla Aleksandra Jagiellończyka z podatków na dziesięć lat;
1563 – powstanie cechu szewskiego;
1565 – pozwolenie wydane przez króla na osiedlenie się Żydów w Tyszowcach;
1611 – odnotowanie istnienia drewnianego zamku w Tyszowcach;
29 stycznia 1655 – zawiązanie się w Tyszowcach konfederacji przeciw Szwedom;
1768 – likwidacja starostwa, miasto staje się własnością Jana Miera;
1772 – przejście miasta pod zabór austriacki;
1809 – przynależność Tyszowiec do Księstwa Warszawskiego;
1815 – przynależność Tyszowiec do Królestwa Polskiego;
1827 – powstanie pierwszych domów murowanych wśród drewnianej zabudowy;
18 maja 1863 – bitwa powstańców z Rosjanami pod wodzą Jana Żalplachty „Zapołowicza”;
1875 – Tyszowce zostają pozbawione praw miejskich;
1939 – pożar miasta (podczas działań wojennych);
1944 – upaństwowienie Tyszowiec, ostatni właściciel Tyszowiec, Głogowski, opuszcza miasto;
2000 – odzyskanie praw miejskich przez Tyszowce.

INSTYTUCJE KOŚCIELNE

Parafia
Pierwszy kościół w Tyszowcach powstał w 1424 roku. Był to kościół drewniany, spalony około 1629 roku. Kościół chciano odbudować, jednak już w 1648 roku miasto zostało częściowo zniszczone przez Kozaków. Kolejny drewniany kościół z dwuwieżową fasadą, został wzniesiony w roku 1722 z fundacji Piotra Potockiego, wojewody czernihowskiego, starosty tyszowieckiego. Kościół został konsekrowany w 1726 roku, uległ zniszczeniu w pożarze w 1803 roku.

Do końca XVIII wieku parafia należała do diecezji chełmskiej. W XIX wieku w diecezji lubelskiej został utworzony dekanat tyszowiecki, który istniał do roku 1865. Potem parafia została włączona do dekanatu tomaszowskiego, który reaktywowano po I wojnie światowej.

 

Obecny kościół wzniesiono w latach 1865–1867 (nawa) i 1869–1870 (prezbiterium i wieża), według projektu Henryka Marconiego.

Jest to trójnawowy kościół z czteroprzęsłowym korpusem i czworobocznym prezbiterium równej szerokości z nawą główną, dwiema kwadratowymi zakrystiami po bokach. Od frontu znajdują się dwie czworoboczne wieże. Wewnątrz sufity oraz ściany rozczłonkowane są pilastrami.

 

Fasada w części środkowej jest ujęta zdwojonymi pilastrami, z półkoliście zamkniętą wnęką pomiędzy nimi, zwieńczona trójkątnym szczytem. Wieże są dwukondygnacjowe, z pilastrami na narożach. Ściany boczne są dzielone pilastrami na wysokich cokołach, podtrzymującymi belkowanie. Okna zamknięte są półkoliście. Ołtarz główny i dwa ołtarze boczne mają charakter późnobarokowy. Obok kościoła stoi murowana dzwonnica z trzema dzwonami. Na cmentarzu kościelnym znajdują się cztery kaplice z I połowy XIX wieku, przeznaczone na procesję Bożego Ciała. Prawdopodobnie już w XVII wieku istniał przy parafii szpital dla ubogich i bractwo różańcowe. Od 1955 roku w Tyszowcach czasowo pracowały służebniczki NMP. W 1997 roku powstał na terenie poprzedniej plebanii klasztor mniszek kamedułek.

Instytucje kościelne innych wyznań

Cerkiew
W Tyszowcach stały 3 drewniane cerkwie, które uległy zniszczeniu w czasie licznych pożarów. Cerkiew z 1891 roku zamieniono na magazyn zbożowy, który rozebrano w 1958 roku.

 
Początki żydowskiego osadnictwa

W 1565 roku król Zygmunt August, zaniepokojony stanem Tyszowiec i wyludnieniem, podpisał przywilej zachęcający Żydów do osiedlania się w mieście.

Pragnąc, aby miasto przez większą liczbę mieszkańców, co dzień do lepszego przychodziło stanu, pozwalamy Żydom tak wewnątrz, jak i zewnątrz miasta posiadać domy, ogrody i grunta; wszelkie towary kupować i sprzedawać na miarę i wagę; piwo, miód i gorzałkę wyrabiać i takowe sprzedawać; trudnić się rzezią i sprzedażą mięsa, a nadto: wspólnych z mieszczanami używać swobód, pod warunkiem zarównych z nimi ponoszenia ciężarów. Zakazujemy wszakże: aby do sprawowania urzędów miejskich, nigdy przypuszczani nie byli. Ażeby zaś Żydzi w handlu nie doznawali przeszkody, utrzymujemy wedle dawnego przywileju targi we wtorek; które gdyby kiedykolwiek na inny dzień zostały zamienione, nigdy na sobotę nie mają być przeniesione.

Od tego czasu liczba żydowskich mieszkańców wzrastała. W 1571 roku całe miasto liczyło 218 domów, w tym 31 żydowskich.
 
Żydowski sztetl zajmował cały Ostrów, najstarszą część Tyszowiec, położoną między dwoma szerokimi ramionami Huczwy. Kończył się przy tzw. długim moście na Zamłyniu

W czasie wojny żydowskich mieszkańców mordowano w pogromach, pozostałych wywieziono w 1942 roku do obozu zagłady w Bełżcu.

 

Synagoga i cmentarz żydowski

Synagoga w Tyszowcach znajdowała się po zachodniej stronie rynku. Najstarsze wzmianki dotyczące drewnianej synagogi w Tyszowcach pochodzą z 1571 roku. Spłonęła w 1717 roku. Kolejna, murowana synagoga została wzniesiona przy zachodniej pierzei Rynku. Wraz z innymi budynkami tworzącymi tyszowiecki zespół synagogogalny (bejt ha-midrasz. mykwa i dom rabina) została spalona w 1939 roku. Pozostałości synagogi Niemcy wysadzili w powietrze, a gruz wykorzystali do utwardzania dróg.

Pierwszy cmentarz żydowski powstał prawdopodobnie w XVII wieku, na przełomie XIX i XX wieku został zastąpiony nowym cmentarzem, zniszczonym w 1942 roku. Tyszowiecki kirkut był szczelnie otoczony ceglanym murem od strony drogi łaszczowieckiej, a z pozostałych stron wysokim na dwa metry drewnianym płotem. Teren dawnego kirkutu zajmuje obecnie przedszkole, znajduje się tu pomnik-głaz upamiętniający tyszowieckiego rabina Ben Josefa.

Drugi kirkut (przy drodze do Tuczap) został odrestaurowany w 1988 roku. Znajduje się tam 9 starych nagrobków oraz 4 nowe poświęcone Żydom zamordowanym w czasie II wojny światowej.

Na północny-zachód od synagogi znajdował się dom nauki – natomiast obok, oddzielony arkadą, sztibl (chasydzki dom modlitwy) husiatyński zwany różyńskim. Pozostałe sztible, rozrzucone były wokół rynku. W rynku znajdowały się również chedery. Nad brzegiem nieistniejącego dziś koryta rzeki znajdowała się mykwa.

 

Życie polityczne, kulturalne i oświata

W Tyszowcach funkcjonowało żydowskie Towarzystwo Kulturalno-Oświatowe „Frajhajt”. Zajmowało się przede wszystkim pracą oświatową wśród dorosłych. W Towarzystwie „Frajhajt” swoje wpływy zaznaczyła Poalej Syjon – Prawica.

O rozwój czytelnictwa wśród ludności żydowskiej dbało Stowarzyszenie „Biblioteka im. Icchaka Lejby Pereca”. W mieście założono również oddział Organizacji Syjonistów Ortodoksów „Mizrachi”. Partia opowiadała się za autonomią kulturalno-narodową Żydów i za zachowaniem przez nich odrębności religijnej.

Miejscową gospodarkę wspomagali Żydzi. Dzięki przywilejom mogli kupować i sprzedawać towary, wyrabiać miód i gorzałkę, trudnić się rzezią oraz sprzedażą mięsa. W 1919 roku w Tyszowcach były dwa polskie sklepy i jedna restauracja.

Bogatych Żydów było tylko 15 proc. Jeden z nich, Abram Laks, posiadał młyn nad rzeką i skład drewna. W Tyszowcach było także wielu żydowskich cieśli i krawców (Fiszer, Hipersztajn). Przy wjeździe na rynek od wschodu po obu stronach ulicy znajdowały się najbardziej znane żydowskie restauracje: Jankiela Glika i Soni Szek. W zachodnich arkadach rynku znajdowała się najlepsza sodowiarnia Ruba.


 

INSTYTUCJE ŚWIECKIE

Cechy, korporacje

W 1563 roku król Zygmunt August nadał miastu przywilej szycia butów. Od tego czasu Tyszowce znane były ze słynnych na całą Polskę butów „tyszowiaków”.
W 1578 roku w Tyszowcach działało 18 rodzajów cech rzemiosła, m.in. szewski, kuśnierski, kowalski. Dzięki Żydom Tyszowce stały się największym ośrodkiem rzeźnictwa w na wschód od Lwowa. Na tym polu często dochodziło do spięć – chrześcijańscy rzemieślnicy skarżyli się na nieuczciwą konkurencję ze strony żydowskich „partaczy” oraz na handel w niedzielę.

 
Prawo składu, jarmarki, targi
W przywileju z 1453 roku ustanowiono: zaprowadzić targ i jarmarki w dni, jakie mieszkańcy obiorą i za dogodne dla siebie uznają. W 1563 roku król ustanowił w Tyszowcach 4 jarmarki w roku (2 stycznia, 5 lipca, 12 września i 6 listopada) oraz targ w każdą środę, a w 1569 roku przywilej na jarmarki na św. Filipa i św. Jakuba. W 1565 roku w przywileju dla Żydów król postanowił: Ażeby zaś żydzi w handlu nie doznawali przeszkody, utrzymujemy wedle dawnego przywileju targi we wtorek, które gdyby kiedykolwiek na inny dzień zostały zamienione, nigdy na sobotę nie mają być przeniesione.

 
Towarzystwa i stowarzyszenia
W Tyszowcach funkcjonowało żydowskie Towarzystwo Kulturalno-Oświatowe „Frajhajt”. Zajmowało się przede wszystkim pracą oświatową wśród dorosłych. W Towarzystwie „Frajhajt” swoje wpływy zaznaczyła Poalej Syjon – Prawica. O rozwój czytelnictwa wśród ludności żydowskiej dbało Stowarzyszenie „Biblioteka im. Icchaka Lejby Pereca”. Działała również kasa Stefczyka, Kasa Pożyczkowo-Oszczędnościowa, Spółdzielnia Rolniczo-Handlowa oraz Kasa Zapomogowa gminy żydowskiej.
W miasteczku działał ponadto klezmerski zespół Borutów.
W latach międzywojennych w Tyszowcach działał chór, orkiestra, dwa amatorskie kółka teatralne. Wiadomo również o dwóch domach publicznych.

 
Partie i organizacje patriotyczne
W Tyszowcach działało wiejskie koło mniejszości ukraińskiej – organizacji Sel-Rob Jedność. Przez władze administracyjne postrzegana była ona jako główny nurt oficjalnego ruchu komunistycznego.

W mieście założono również oddział Organizacji Syjonistów Ortodoksów „Mizrachi”. Partia ta opowiadała się za autonomią kulturalno-narodową Żydów i za zachowaniem przez nich odrębności religijnej.

URBANISTYKA

Powstanie i główne fazy rozwoju

 
Do dziś zachował się układ urbanistyczny Tyszowiec z rynkiem głównym, zbliżonym do kwadratu, z którego wychodziły ulice, oraz usytuowanym na północ od niego drugim rynkiem. Śladem istniejącego w przeszłości zamku jest wzniesienie nad stawem, zwane Zamczyskiem. Istniały również obwałowania wokół miasta w postaci drewnianego parkanu z trzema bramami: sokalską, lubelską i lwowską. Nieco później na części obwałowań postawiono budynki mieszkalne i cerkiew. Żydowskie sztetl zajmowało cały Ostrów, najstarszą część Tyszowiec, położoną między dwoma szerokimi ramionami Huczwy. Kończyło się przy tzw. długim moście na Zamłyniu.
Miasteczko było dość zaniedbane. Dopiero w lipcu 1936 roku wójt Józef Zarębski waz z Żydem Ajtlem i Józefem Piprowskim rozpoczął brukowanie rynku i głównych ulic. Na rynku murowane były m.in. apteka, szkoła powszechna i synagoga.
 
W 1939 roku uruchomiono komunikację autobusową z Zamościem oraz linie telefoniczne. W tym czasie w Tyszowcach znajdowały się: 3 młyny, cegielnia Hofmanowska, 4 cegielnie polowe, 4 olejarnie, 2 kaszarnie, 8 piekarni, 18 masarni, rzeźnia miejska, 363 warsztaty rzemieślnicze. Oprócz tego istniały restauracje i sklepy (od 150 do 313).
 

 

Architektura drewniana

Do początków XIX wieku zabudowa była wyłącznie drewniana. Wokół rynku stały parterowe domy podcieniowe należące do kupców, szynkarzy i właścicieli zajazdów, które łączyły funkcję usługową z mieszkalną. Domy usytuowane były szczytowo lub kalenicowo. Wznoszone były w konstrukcji zrębowej i przykryte dwuspadowymi dachami pobitymi gontem. Funkcje mieszkalne poddaszy zdradzały szerokie facjatki przykryte dwuspadowymi daszkami wspartymi na słupach. W skrajnych domach facjatki budowano zarówno w szczycie, jak i w połaci dachu.

>>> czytaj więcej o architekturze drewnianej

>>> katalog architektury drewnianej

 

ETNOGRAFIA

Sztuka ludowa, rękodzieło, rzemiosło i zajęcia ludności

Tyszowce znane były jako miasto rzemieślnicze, a także dzięki mieszkającym tu Żydom, jako miasto handlowe. Najbardziej znanym cechem był cech szewców. W 1563 roku król Zygmunt August nadał Tyszowcom przywilej szycia butów. Buty „tyszowiaki” szyto ze skóry wyprawianej w mieście. W odróżnieniu od pasowanych, robionych na kopycie, były obszerniejsze i „pakowne”. To umożliwiało włożenie do tak uszytego buta nogi owiniętej w „skrętel” zrobiony ze słomy zbóż żętych sierpami i młóconych cepami, której również używano do pokrywania dachów. „Tyszowiaki” szyto na lewą stronę, zszywając cholewy, przyszwy i podeszwy. Po zszyciu but był wywracany na prawą stronę, do środka wkładano kopyto, na którym but otrzymywał kształt (fason). Na kopycie but wykańczano obcasem, do którego przybijana była dostosowana do jego kształtu podkowa. Buty profilowano w taki sposób, że każdy z nich nadawał się na obie nogi. „Tyszowiaki” miały długie cholewy, sięgające powyżej kolan. Używano ich przeważnie podczas jazdy saniami i furmankami oraz podczas młocki cepami.
 
Miejscową gospodarkę wspomagali Żydzi. Dzięki przywilejom mogli kupować i sprzedawać towary, wyrabiać miód i gorzałkę, a także trudnić się ubojem i sprzedażą mięsa. W 1919 roku w Tyszowcach były dwa polskie sklepy i jedna restauracja. Nowo powstałe sklepy (1923) często zmieniały właścicieli, gdyż nie wytrzymywały żydowskiej konkurencji. Tych samych właścicieli miały niezmiennie księgarnia i sklep papierniczy (Pasieczni). Znani byli również polscy rzeźnicy: Franciszek Zarębski, Ludwik Winiarski, Marian Woźniecki.

Bogatych Żydów było tylko 15 proc. Jeden z nich, Abram Laks, posiadał młyn nad rzeką i skład drewna. W Tyszowcach było także wielu żydowskich cieśli i krawców (Fiszer, Hipersztajn). Przy wjeździe na rynek od wschodu, po obu stronach ulicy znajdowały się najbardziej znane żydowskie restauracje: Jankiela Glika i Soni Szek. W zachodnich aradach rynku znajdowała się najlepsza sodowiarnia Ruba.

Kryzys gospodarczy lat 30. doprowadził do bojkotowania sklepów żydowskich. Pojawiały się napisy np. „Nie kupuj u Żyda”.

ZABYTKI BUDOWNICTWA I ARCHITEKTURY

Wykaz zabytków
kościół parafialny pw. św. Leonarda wzniesiony według projektu Henryka Marconiego z lat 1856–1869;
– cmentarz żydowski z przełomu XIX i XX wieku;
– cmentarz rzymskokatolicki, dawniej także greckokatolicki i prawosławny założony w I połowie XIX wieku;
– mogiła powstańców z 1863 roku na tzw. Dąbrowie;
– domy rzemieślnicze z drugiej połowy XIX wieku.

Wartości niematerialne

W Tyszowcach rozgrywa się opowiadanie Isaaca Bashevisa Singera Ostatni demon.

 

Opracowała Aleksandra Duź
Redakcja: Monika Śliwińska

ŹRÓDŁA

Dąbrowski R., Mniejszości narodowe na Lubelszczyźnie w latach 1918–1939, Kielce 2007.

Glinka T., Walenciak P., Walenciak A.,Małopolska północno-wschodnia, Warszawa 2000.
Horbaczewski R., W blasku świec. Opowieści tyszowieckie, Lublin 2005.
Horbaczewski R., W cieniu kopuł. Opowieści tyszowieckie, Lublin 2011.

Koprukownik A., Obraz miasteczek lubelskich 1795–1915, Lublin 2000.

Śladami Żydów. Lubelszczyzna, Lublin 2011.
 
 
Źródła internetowe (stan na 2008 rok)
http://www.tyszowce.pl

Powiązane artykuły

Zdjęcia

Inne materiały

Słowa kluczowe