Ośrodek „Brama Grodzka - Teatr NN” jest samorządową instytucją kultury działającą w Lublinie na rzecz ochrony dziedzictwa kulturowego i edukacji. Jej działania nawiązują do symbolicznego i historycznego znaczenia siedziby Ośrodka - Bramy Grodzkiej, dawniej będącej przejściem pomiędzy miastem chrześcijańskim i żydowskim, jak również do położenia Lublina w miejscu spotkania kultur, tradycji i religii.

Częścią Ośrodka są Dom Słów oraz Lubelska Trasa Podziemna.

Ośrodek „Brama Grodzka - Teatr NN” jest samorządową instytucją kultury działającą w Lublinie na rzecz ochrony dziedzictwa kulturowego i edukacji. Jej działania nawiązują do symbolicznego i historycznego znaczenia siedziby Ośrodka - Bramy Grodzkiej, dawniej będącej przejściem pomiędzy miastem chrześcijańskim i żydowskim, jak również do położenia Lublina w miejscu spotkania kultur, tradycji i religii.

Częścią Ośrodka są Dom Słów oraz Lubelska Trasa Podziemna.

Tyszowce - architektura drewniana

Według legend, pochodzenie nazwy miasta bierze się od słów „Tu szewce” – Tyszowce bowiem były znane z rzemiosła szewskiego. Szewcy tyszowieccy wykonywali słynne na całą Rzeczpospolitą buty „tyszowiaki”.


 

Spis treści

[RozwińZwiń]

Prawa miejskieBezpośredni odnośnik do tego akapituWróć do spisu treściWróć do spisu treści

Pierwsza wzmianka o mieście Tyszowce pochodzi z 1419 roku, jednak powstało ono prawdopodobnie po roku 1289, przejmując funkcje gospodarcze i administracyjne zniszczonego grodu czerwieńskiego. W 1869 roku miasto straciło prawa.

>>> więcej o historii Tyszowiec

Architektura drewnianaBezpośredni odnośnik do tego akapituWróć do spisu treściWróć do spisu treści

Tyszowce były wyjątkowo często nawiedzane przez pożary, które niszczyły ustawione ściśle obok siebie domy. Na zachowanych XIX-wiecznych mapach widoczne jest zagospodarowanie bloków przyrynkowych, z działkami zabudowanymi domami o różnych szerokościach fasad. Do początków XIX wieku zabudowa była wyłącznie drewniana. Wokół rynku stały parterowe domy podcieniowe należące do kupców, szynkarzy i właścicieli zajazdów, które łączyły funkcję usługową z mieszkalną. Domy usytuowane były szczytowo lub kalenicowo. Wznoszone były w konstrukcji zrębowej i przykryte dwuspadowymi dachami pobitymi gontem. Funkcje mieszkalne poddaszy zdradzały szerokie facjatki przykryte dwuspadowymi daszkami wspartymi na słupach. W skrajnych domach facjatki budowano zarówno w szczycie, jak i w połaci dachu.

 

Domy zajezdne, a także te należące do zamożniejszych kupców, stojące przy rynku, miały sienie przejazdowe. Z tyłu, za domem, znajdowały się budynki gospodarcze, często składy handlowe.

 

Zabudowa rzemieślnicza stała na przedmieściach oraz na jurydyce. Jeszcze pod koniec lat 80. XX wieku na Zamłyniu było kilka drewnianych domów, pochodzących z pierwszej połowy XIX wieku, należących w przeszłości do szewców. Parterowe domy o konstrukcji wieńcowej przykryte były dwuspadowymi dachami, w przeszłości krytymi gontem lub słomą. Wnętrza były dwutraktowe, w szczytowej ścianie frontowej znajdowały się dwa okna, w podłużnej (od strony podwórza) jedno duże okno, podzielone na kilkanaście kwaterek, doświetlające izbę z warsztatem.

 

Oprócz zabudowy mieszkalnej w mieście były też trzy drewniane cerkwie, kościół, bożnica, mykwa, a także młyny, jatki rzeźnicze i żydowskie szkoły. Pod koniec XIX wieku w miejsce drewnianych świątyń, zniszczonych przez kolejny pożar, wybudowano murowany kościół, bożnicę i cerkiew, z których do czasów współczesnych przetrwała tylko świątynia katolicka. W czasie II wojny światowej ponad połowa zabudowy Tyszowiec spłonęła lub została zniszczona w wyniku działań wojennych.

 

Po wojnie podjęto odbudowę miasteczka, jednak bez zachowania historycznego układu przestrzennego oraz form charakterystycznych dla regionalnego budownictwa. W uliczkach odchodzących od rynku i głównej ulicy przecinającej miasteczko, można znaleźć ostatnie drewniane, parterowe domy, wciśnięte między nowe, piętrowe budynki. Domy powstałe w latach 30. lub 50. XX wieku nie posiadają już cech specyficznych dla dawnego regionalnego budownictwa – ani drewnianego, ani murowanego.

 

Opracowanie: Maria Fornal
Uzupełnienia: Paulina Kowalczyk


 



 

PrzypisyBezpośredni odnośnik do tego akapituWróć do spisu treściWróć do spisu treści

 


 

LiteraturaBezpośredni odnośnik do tego akapituWróć do spisu treściWróć do spisu treści

Fornal M., Drewniana zabudowa mieszkalna i rzemieślnicza w miasteczkach Zamojszczyzny – stan do II wojny światowej i obecnie (na wybranych przykładach), [w:] Drewniany Skarb. Chroniąc dziedzictwo, kreujemy przyszłość. Materiały konferencyjne, Lublin 2015.

Górak, Miasta i miasteczka Zamojszczyzny, Ośrodek Badań i Dokumentacji Zabytków w Zamościu, Zamość 1990.

Górak J., Podcieniowa zabudowa miasteczek Lubelszczyzny, Zamość 1996.

Przesmycka E., Lubelszczyzna. Wielokulturowość osadnictwa, budownictwa i architektury, Lublin 2008.

Studziński J., Tyszowce woj. zamojskie. Studium historyczno-urbanistyczne, Lublin 1988, maszynopis w archiwum WUOZ w Zamościu,