Ośrodek „Brama Grodzka - Teatr NN” jest samorządową instytucją kultury działającą w Lublinie na rzecz ochrony dziedzictwa kulturowego i edukacji. Jej działania nawiązują do symbolicznego i historycznego znaczenia siedziby Ośrodka - Bramy Grodzkiej, dawniej będącej przejściem pomiędzy miastem chrześcijańskim i żydowskim, jak również do położenia Lublina w miejscu spotkania kultur, tradycji i religii.

Częścią Ośrodka są Dom Słów oraz Lubelska Trasa Podziemna.

Ośrodek „Brama Grodzka - Teatr NN” jest samorządową instytucją kultury działającą w Lublinie na rzecz ochrony dziedzictwa kulturowego i edukacji. Jej działania nawiązują do symbolicznego i historycznego znaczenia siedziby Ośrodka - Bramy Grodzkiej, dawniej będącej przejściem pomiędzy miastem chrześcijańskim i żydowskim, jak również do położenia Lublina w miejscu spotkania kultur, tradycji i religii.

Częścią Ośrodka są Dom Słów oraz Lubelska Trasa Podziemna.

Turobin – sztetl



Turobin, to jedna z najstarszych miejscowości na ziemi chełmskiej, rozwijająca się co najmniej od XII wieku jako osada targowa i obronna przy tzw. trakcie ruskim, prowadzącym z Krakowa przez Zawichost do Kijowa. W dokumentach historycznych była wzmiankowana po raz pierwszy w 1389 roku, w akcie nadania przez Władysława Jagiełłę wsi królewskiej Turobin Dymitrowi z Goraja. W 1399 roku nowy właściciel Turobina wydał akt lokacji wsi na prawie magdeburskim.

 

 

Spis treści

[RozwińZwiń]

Początki osadnictwa żydowskiego w Turobinie

Turobin to typowe dla Lubelszczyzny miasto wielokulturowe. Od początku XV wieku w miasteczku istniała cerkiew prawosławna, zaś co najmniej od końca XVI wieku – synagoga. W ostatniej ćwierci XVI wieku miasto było silnym ośrodkiem ariańskim i kalwińskim. Do XIX wieku w okolicach Turobina mieszkała też niewielka liczba unitów, którzy w XVII wieku posiadali własną cerkiew w pobliskiej Tarnawie.
 

Jak wskazują niektórzy badacze – być może już od około 1420 roku, a z pewnością od połowy XVI wieku, w Turobinie mieszkali Żydzi. W XVII wieku w mieście funkcjonowała dobrze zorganizowana gmina, posiadająca własną synagogę, wzniesioną prawdopodobnie około 1657 roku, po której nie pozostały żadne ślady.

Kirkut

Stary kirkut w Turobinie, działający do 1941 roku, powstał prawdopodobnie na początku XVII wieku. Został zniszczony przez Niemców, którzy wykorzystali macewy do utwardzania dróg. W XVIII wieku, przy ul. Zamkowej, założono nowy kirkut, który działał do 1942 roku. Obecnie znajduje się tu pole orne. W 1994 roku odnaleziono kilka zachowanych macew z kirkutu turobińskiego, pochodzących z XIX i XX wieku. Niektóre źródła podają, iż w Turobinie istniał tylko jeden kirkut, założony w XVIII wieku.

 

Włączenie Turobina do Ordynacji Zamojskiej wiązało się z nadaniem licznych przywilejów i praw dla ludności żydowskiej, a także przyczyniło się do nasilenia się osadnictwa żydowskiego w tym ośrodku. Żydzi turobińscy utrzymywali się głównie z handlu futrami i skórami, z rzemiosła, tj. głównie krawiectwa, oraz z prowadzenia karczm i zajazdów. W 1648 roku, w czasie najazdu Kozaków Bohdana Chmielnickiego, miasto zostało zniszczone, zginęła też część żydowskich mieszkańców Turobina. W II połowie XVII wieku gmina odbudowała się; na początku XIX wieku w Turobinie mieszkało już 126 rodzin żydowskich.
Pod koniec XIX stulecia w osadzie zaczęły powstawać pierwsze prowadzone przez Żydów zakłady wytwórcze, zajmujące się tkactwem i obróbką skór. Na przełomie XVIII i XIX wieku duży wpływ na żydowską społeczność Turobina wywarł ruch żydowskiego oświecenia (Haskala), którego centrum znajdowało się w pobliskim Zamościu. W I połowie XIX wieku silne były także wpływy ruchu chasydzkiego. W XVIII wieku, na położonym poza miastem placu zakupionym przez gminę od Sebastiana Stodzkiego, założono nowy kirkut, działający do 1942 roku.

Synagoga

W 1825 roku w Turobinie wzniesiono nową murowaną synagogę. W 1915 roku została spalona, a następnie odbudowana po 1918 roku. Przy synagodze działał dom modlitwy dla kobiet. Synagoga została zdewastowana przez Niemców w latach okupacji. Po wojnie w budynku mieściła się gminna spółdzielnia. Obiekt został rozebrany w latach 60.

 

W pierwszych latach XX stulecia Żydzi stanowili około 70 proc. populacji miasta, jednakże w okresie międzywojennym, m.in. na skutek masowej emigracji zarobkowej, odsetek ten znacznie zmalał. Przed I wojną światową doszło w mieście do rozruchów antysemickich, kolejne tego rodzaju zajścia miały miejsce pod koniec 1918 roku.
 

W okresie międzywojennym w mieście funkcjonowały liczne żydowskie partie i organizacje polityczne. Obok założonych jeszcze przed I wojną światową ugrupowań syjonistycznych (Mizrachi, Poalej Syjon i inne) oraz lewicowej Żydowskiej Partii Robotniczej „Bund”, działającej od 1906 roku, w 1922 roku w mieście powstała ortodoksyjna Agudas Israel, która zdobyła wkrótce silne poparcie wśród społeczności osady. Obok tradycyjnych instytucji pomocowych, jak Bikur Chojlim, Linas Checedek, czy Hachnasat Orchim, istniało tu wiele nowoczesnych organizacji społeczno-kulturalnych, działających pod auspicjami poszczególnych partii i organizacji politycznych.

 

Od 1913 roku w mieście funkcjonowała Żydowska Biblioteka Publiczna, w 1924 roku powstał tu Żydowski Bank Spółdzielczy, udzielający nisko oprocentowanych kredytów, zaś pod koniec lat 20. także Fundusz Pożyczkowy „Provident” oraz fundusz pożyczkowy założony przez żydowskich rzemieślników z Turobina.

Zagłada

Pod koniec września 1939 roku około stu Żydów uciekło z miasta na wschód razem z wycofującą się Armią Czerwoną. Na początku niemieckiej okupacji Turobin stał się punktem koncentracji Żydów z różnych rejonów kraju. W 1939 roku przesiedlono tu około 1250 Żydów z Łodzi, Koła, Konina i Słupska; w 1940 roku około 500 Żydów z Lublina, zaś w 1942 roku – kilkuset wysiedlonych z okolicznych wsi i miasteczek. Zimą 1942 roku przebywało tu około 4–5 tys. Żydów. W Turobinie, w przeciwieństwie do innych ośrodków, nie istniało wydzielone getto. Przesiedloną ludność zakwaterowano w budynkach przy rynku, a także w budynkach gminnych, m.in. w synagodze. W kwietniu 1942 roku Niemcy zamordowali około stu Żydów. W maju, niemal 3 tys. osób z getta przepędzono do Krasnegostawu, skąd przewieziono ich do obozu zagłady w Sobiborze. Ostateczna likwidacja getta w Turobinie miała miejsce w październiku 1942 roku. Część osób, głównie starych i chorych, zamordowano na miejscu. Pozostałych przepędzono do Izbicy, skąd część została przewieziona do obozu pracy Trawnikach, a wszyscy niezdolni do pracy trafili do obozu zagłady w Bełżcu.

 
Obraz Turobina jako sztetl pojawia się w twórczości Isaaca B. Singera w opowiadaniu Żonobójca.


Opracowała Joanna Zętar

Wspomnienia mieszkańców Turobina

Z zasobów Historii Mówionej:
>>> Tadeusz Zawiślak o macy

Literatura

Górak J., Miasta i miasteczkaZamojszczyzny, Lublin 1999.
Niedźwiedź J., Leksykon historyczny miejscowości dawnego województwa zamojskiego, Zamość 2003.

Pinkas Hakehillot: Encyclopedia of Jewish Communities, Poland, Volume VII: Kielce and Lublin, Jerusalem 1999, pp. 241-244.
Tokarczyk R., Turobin. Dzieje Miejscowości (monografia), Morpol, Lublin 2002.