Ośrodek „Brama Grodzka - Teatr NN” jest samorządową instytucją kultury działającą w Lublinie na rzecz ochrony dziedzictwa kulturowego i edukacji. Jej działania nawiązują do symbolicznego i historycznego znaczenia siedziby Ośrodka - Bramy Grodzkiej, dawniej będącej przejściem pomiędzy miastem chrześcijańskim i żydowskim, jak również do położenia Lublina w miejscu spotkania kultur, tradycji i religii.

Częścią Ośrodka są Dom Słów oraz Lubelska Trasa Podziemna.

Ośrodek „Brama Grodzka - Teatr NN” jest samorządową instytucją kultury działającą w Lublinie na rzecz ochrony dziedzictwa kulturowego i edukacji. Jej działania nawiązują do symbolicznego i historycznego znaczenia siedziby Ośrodka - Bramy Grodzkiej, dawniej będącej przejściem pomiędzy miastem chrześcijańskim i żydowskim, jak również do położenia Lublina w miejscu spotkania kultur, tradycji i religii.

Częścią Ośrodka są Dom Słów oraz Lubelska Trasa Podziemna.

Towarzystwo Kultury Teatralnej

Towarzystwo Kultury Teatralnej (TKT) jest stowarzyszeniem ludzi uznających teatr za istotną wartość życia społecznego oraz uczestniczących w twórczości i edukacji teatralnej.
Dzięki działalności lubelskiego oddziału TKT wiele osób i środowisk związanych z amatorskim ruchem teatralnym w Lublinie i regionie otrzymało dla swojej działalności profesjonalne wsparcie merytoryczne i instytucjonalne.

 

Spis treści

[RozwińZwiń]

Kalendarium

1907 – powstanie Związku Teatrów i Chórów Włościańskich we Lwowie;
1919 – przekształcenie w Związek Teatrów Ludowych w Warszawie;
1931 – przekształcenie w Mazowiecki Związek Teatrów Ludowych;
1946–1948 – krótkie wznowienie działalności jako Towarzystwo Teatru i Muzyki Ludowej R.P.;
1957 – reaktywacja działalności pod nazwą Związek Teatrów i Chórów Ludowych;
1962 – przekształcenie w Związek Teatrów Amatorskich;
1971 – przekształcenie w Towarzystwo Kultury Teatralnej;
lata 60. – powstanie lubelskiego oddziału Towarzystwa Kultury Teatralnej;
1973 – lubelski oddział Towarzystwa Kultury Teatralnej zajmuje lokal na Krakowskim Przedmieściu 55;
1976 – w Lublinie i w Pszczelej Woli Towarzystwo Kultury Teatralnej zorganizowało międzywojewódzki zlot działaczy amatorskiego ruchu artystycznego;
1979 (?) – zajęcie lokalu przy ul. Grodzkiej 34;
1993 – budynek przy Grodzkiej 32 został oddany prawowitemu właścicielowi;
2000 (?) – opuszczenie siedziby w przy ul. Grodzkiej 34;
2011 – zawieszenie działalności przez lubelski oddział Towarzystwa Kultury Teatralnej.

Organizacja i działalność

Towarzystwo Kultury Teatralnej (TKT) uważa się za prawnego spadkobiercę i kontynuatora działań swych poprzedników. Swoją działalność opiera na pracy społecznej członków. Główną siedzibą TKT jest Warszawa, jednak mając na uwadze promowanie swojej działalności w terenie, powołuje oddziały okręgowe i terenowe mogące uzyskać osobowość prawną.

Do głównych celów TKT należy podnoszenie rangi teatru w życiu społecznym, rozwój świadomości narodowej, obywatelskiej i kulturowej, a także wspieranie rozwoju nauki, edukacji, oświaty i wychowania poprzez szerzenie kultury teatralnej i organizowanie publicznej działalności artystycznej (np. festiwali, konkursów, przeglądów, przedstawień teatralnych). Szczególne miejsce w działalności TKT odgrywa opieka i wsparcie dla teatralnego ruchu amatorskiego, zwłaszcza na terenach wiejskich, oraz ludowej twórczości artystycznej. W swojej działalności TKT współpracuje w porozumieniu z innymi instytucjami kulturalnymi i artystycznymi, uczelniami, administracją państwową i lokalną, jednostkami samorządowymi, stowarzyszeniami, grupami twórczymi, przedstawicielami biznesu oraz osobami fizycznymi. Działalność TKT finansowana jest ze składek członkowskich, dochodów z działalności statutowej, dotacji i darowizn1.

Koło Okręgowe Towarzystwa Kultury Teatralnej w Lublinie

Początki lubelskiego oddziału TKT przypadają na lata 60. XX wieku2. Pierwszym prezesem lubelskiego oddziału TKT został Stanisław Lejwoda. Jego miejsce zajął dyrektor Pracowni Sztuk Plastycznych w Lublinie, instruktor teatralny Bolesław Resch. Kolejnym prezesem TKT w Lublinie została Krystyna Chruszczewska, która swoją funkcję sprawowała przez dwie i pół kadencji. Jej następczynią była Elżbieta Hasiakowa. Ostatnim prezesem Towarzystwa, do zawieszenia jego działalności w 2011 roku, była Ewa Żukowska.

Od 1973 roku lubelski oddział TKT zajmował lokal na Krakowskim Przedmieściu 553.
Liczebność lubelskiego oddziału TKT oscylowała w latach 1974–1989 w granicach między 200 a 450 członków indywidualnych, 78–95 zespołów (tzw. członków zbiorowych), kilka oddziałów terenowych oraz kilkanaście Kół Miłośników Teatru4.

W 1976 roku w Lublinie i w Pszczelej Woli odbył się międzywojewódzki zlot działaczy amatorskiego ruchu artystycznego. W programie zlotu znalazły się występy artystyczne zaprzyjaźnionych z TKT artystów. Ewa Benesz zaprezentowała fragment Pana Tadeusza, teatrzyk młodzieżowy „Latarnia” pod kierunkiem Barbary Koterwas wystąpił z inscenizacjami poezji Konstantego Ildefonsa Gałczyńskiego, zaś szkolny teatr młodzieżowy z Pszczelej Woli wystąpił ze sztuką Jerzego Szaniawskiego Murzyn w reżyserii Leona Karłowicza5.

Towarzystwo Kultury Teatralnej w Bramie Grodzkiej

Po opuszczeniu Bramy Grodzkiej przez Liceum Plastyczne, TKT otrzymało kilka pomieszczeń w kamienicy pod adresem Grodzka 32/34. Jak wspomina Krystyna Chruszczewska: „To były lata 70., może połowa lat 70. Dostaliśmy siedzibę po wyprowadzeniu się Szkoły Plastycznej z ulicy Grodzkiej. Na drugim piętrze mieliśmy dużą salę, gdzie była kostiumernia. Na pierwszym piętrze było biuro i taki mały pokoik, gdzie organizowaliśmy zebrania Zarządu. Dla nas było to bardzo przyjazne miejsce. Łatwo było nas odwiedzać. Ludzie przyjeżdżali pekaesami, wchodzili po schodkach i już byli u nas. To było takie godne miejsce dla organizacji tego typu”6.

Ludzie Towarzystwa Kultury Teatralnej

TKT współpracowało na terenie Lublina m.in. z Towarzystwem Wiedzy Powszechnej, Wojewódzkim Domem Kultury, Wydziałem Kultury Urzędu Wojewódzkiego czy wojewódzkim oddziałem RSW Prasa-Książka-Ruch. Było to możliwe dzięki osobom zaangażowanym w życie kulturalne miasta, które nierzadko łączyły swoje funkcje zawodowe z aktywnością społeczną. Jedną z tych osób była Irena Szychowa – członek zarządu TKT, a jednocześnie wieloletni dyrektor WDK, a następnie szefowa wojewódzkiego oddziału RSW Prasa-Książka-Ruch. Edward Balawejder – kierownik Wydziału Kultury w Urzędzie Wojewódzkim, a jednocześnie społecznik działający w zarządzie TKT i TWP, czy też Barbara Koterwas – instruktorka w WDK i działaczka TKT7. Osobami, bez których TKT nie mogłoby prowadzić działalności w zamierzonym zakresie były także: Jerzy Młotkowski – polonista, plastyk, były kierownik PDK w Lublinie, kierownik biura i sekretarz oddziału TKT, Alina Bromke – księgowa biura, w której mieszkaniu znajdował się magazyn kostiumów zanim TKT dostało lokal na Krakowskim Przedmieściu 558, Joanna Kielasińska – kierownik kostiumerni.

Wsparcie Towarzystwa Kultury Teatralnej dla teatrów amatorskich

Lubelski oddział TKT zaangażował się przede wszystkim we wsparcie amatorskiego ruchu artystycznego w regionie i samym Lublinie, promując zespoły teatralne o różnym profilu.
Krystyna Chruszczewska: „Na Lubelszczyźnie było, i jest nadal, wiele grup wiejskich: teatralnych, obrzędowych. Ciągle skupiają autentycznych społecznych działaczy, którzy spotykają się w prywatnych mieszkaniach. Motorem pracy nie jest chęć zysku, lecz pasja będąca wynikiem zaszczepionej ongiś kultury teatralnej. Idea teatru amatorskiego ciągle jest żywa w licznych miejscowościach naszego regionu. Nadal prężne są takie ośrodki jak: Krzczonów, Dzierzkowice, Urzędów, Matczyn. Ciągle przygotowuje się tam spektakle, w których inscenizację włącza się wielu mieszkańców, a każda premiera jest kulturalnym świętem”9.
Jedną z czołowych form działalności TKT była ogólnokrajowa coroczna akcja „Teatr”, w ramach której TKT pozyskiwało informacje na temat tego, co się działo w środowisku teatralnym w regionie, a także ocena twórczości oraz promocja artystów wyróżniających się10. TKT organizowało Wojewódzkie Sceny Amatora, które służyły ocenie teatrów folklorystycznych, obrzędowych, dziecięcych, dramatycznych i kabaretów11 oraz angażowało się we współpracę ze szkołami, wspierając Szkolne Koła Miłośników Teatru12.

Drugim kierunkiem działalności lubelskiego oddziału TKT było prowadzenie różnych form doskonalenia, wśród których do najważniejszych należały seminaria teatralne, spotkania z reżyserami i wyjazdy na spektakle. Odbywały się one w ramach Studium Kultury Teatralnej13, które zostało powołane w 1962 roku przy współpracy z Towarzystwem Wiedzy Powszechnej14. Inicjatorką powstania Studium była Irena Szychowa. Kilkuset członków Studium brało udział w organizowanych wspólnie wyprawach do teatrów warszawskich, łódzkich, lubelskich, spotkaniach z wybitnymi ludźmi teatru oraz cyklicznych spotkaniach o tematyce teatralnej15.

Jedną z ważniejszych inicjatyw TKT było stworzenie wypożyczalni kostiumów teatralnych, rekwizytów i strojów ludowych, która liczyła kilka tysięcy sztuk16. Kostiumernia stanowiła istotną pomoc dla zespołów amatorskich, które wykorzystywały je w swoich przedstawieniach.

Wsparcie Towarzystwa Kultury Teatralnej dla teatrów alternatywnych i studenckich

Krystyna Chruszczewska: „Jako towarzystwo, a więc organizacyjnie, byliśmy bardziej niezależni, mogliśmy wspierać działalność wielu zespołów i teatrów, którym nie sprzyjały ówczesne władze. Wspomagaliśmy więc nie tylko teatry ludowe, zespoły obrzędowe i placówki w małych miejscowościach, lecz także teatry studenckie [...] swego czasu promowaliśmy Scenę Plastyczną KUL17.

Także Włodzimierz Staniewski ze swoim zespołem, korzystał ze wsparcia udzielanego przez Towarzystwo Kultury Teatralnej. Prasa pisała: „Miasto [Lublin – przyp. aut.] jest aktywnym ośrodkiem twórczości studenckiej. [...] Dobrym przykładem niech będzie tu coraz bardziej znany nawet poza granicami kraju «program wiejski» Włodzimierza Staniewskiego, który w trudnych dla siebie i zespołu chwilach znalazł przytulisko (dosłownie) w siedzibie oddziału [TKT – przyp. aut.] na Krakowskim Przedmieściu 55”18.

TKT pomogło także teatrom studenckim w stanie wojennym: „Kiedy teatry alternatywne: Scena 6, Grupa Chwilowa i Provisorium, zostały wyrzucone z „Chatki Żaka”, wtedy Edward Balawejder, dyrektor Wydziału Kultury, postać związana z reżimem, mówiąc w cudzysłowie, pod względem urzędu, miał odwagę te wszystkie teatry przyjąć pod [swoje] skrzydła. On był w zarządzie naszego Towarzystwa [Kultury Teatralnej] i ustaliliśmy wspólnie, że te teatry będą jak gdyby filią – oczywiście formalnie – Towarzystwa Kultury Teatralnej. Wiem, że Edward Balawejder przekazał [nam] z jakiegoś teatru reflektory, których teatr się pozbywał. To zostało wpisane na nasz stan, a dostały te teatry. W każdym razie myśmy byli w dość długim okresie taką przykrywką dla ich działalności” – wspomina Krystyna Chruszczewska19.

Zawieszenie działalności Towarzystwa Kultury Teatralnej w Lublinie

TKT wielokrotnie borykało się z problemami bądź finansowymi, bądź organizacyjno-gospodarczymi. I właśnie te ostatnie przyczyniły się do utraty siedziby Towarzystwa przy Bramie Grodzkiej.
„Do niedawna w Lublinie, przy ulicy Grodzkiej, funkcjonowała wypożyczalnia kostiumów, która reperowała skromny budżet organizacji. Teraz na jakiś czas zawiesiła swoją działalność. Zjawił się właściciel kamienicy i wypożyczalnia musiała się przeprowadzić. Skromnego lokum udzielił Wojewódzki Dom Kultury – wspominała Krystyna Chruszczewska”20.
Sytuacja ta przyczyniła się do zawieszenia działalności lubelskiego oddziału TKT.
Krystyna Chruszczewska: „Siedziby już nie było, działalność się tak jakby troszkę rozmyła – ludzie zaczęli się interesować rożnymi innymi sprawami, mieli więcej możliwości, te zespoły, teatry szkolne, wiejskie. I tak stopniowo, stopniowo, ta nasza działalność przygasła. Dwa lata temu [2011 – red.] oficjalnie, na ręce prezesa Zarządu Głównego, złożyliśmy taką deklarację o zawieszeniu działalności Towarzystwa. I tak to wygląda. Przykre, bo to kawał życia wielu osób. Ale życie idzie do przodu, zmieniają się warunki, zmieniają się możliwości i trzeba się z tym pogodzić”21.
Ostatnim miejscem, które użyczyło lokum TKT był Wojewódzki Ośrodek Kultury przy ul. Dolnej Panny Marii 3.

 

Opracowała Dominika Majuk
Redakcja: Monika Śliwińska

 

 

Przypisy

1 Statut TKT.
2 A. Michałowska, Jak pomóc kulturze teatralnej, „Sztandar Ludu” 1989, nr 151, s. 6.
3 P. Chynowski, Aktualności TKT. Lublin, „Scena” 1975, nr 1, s. 38–39.
4 M.K. (M. Knorr), Co robi TKT?, „Sztandar Ludu” 1974, nr 22, s. 6.; K. Sielicki, Powyżej średniej, „Scena” 1979, nr 10, s. 4; A. Michałowska, Jak pomóc kulturze teatralnej, „Sztandar Ludu” 1989, nr 151, s. 6.
5 Z. Mordyńska-Nowakowa, Ocalić od zapomnienia. Z działalności TKT, „Scena” 1976, nr 9, s. 26–27.
6 Rozmowa z Krystyną Chruszczewską, przeprowadzona 2.10.2013 r. w ramach programu „Historia Mówiona” Ośrodka „Brama Grodzka – Teatr NN”.
7 P. Chynowski, Aktualności TKT. Lublin, „Scena” 1975, nr 1, s. 38–39.
8 Tamże.
9 M.D., Nadal potrzebni, „Dziennik Lubelski” 1991, nr 221, s. 5.
10 A. Michałowska, Jak pomóc kulturze teatralnej, „Sztandar Ludu” 1989, nr 151, s. 6.
11 Tamże.
12 Z. Mordyńska-Nowakowa, Aktualności TKT, „Scena” 1977, nr 7, s. 21.
13 A. Michałowska, Jak pomóc kulturze teatralnej, „Sztandar Ludu” 1989, nr 151, s. 6.
14 K. Sielicki, Powyżej średniej, „Scena” 1979, nr 10, s. 4.
15 Z. Mordyńska-Nowakowa, Aktualności TKT, „Scena” 1977, nr 7, s. 21.
16 M.K. (M. Knorr), Co robi TKT?, „Sztandar Ludu” 1974, nr 22, s. 6.
17 M.D., Nadal potrzebni, „Dziennik Lubelski” 1991, nr 221, s. 5.
18 K. Sielicki, Powyżej średniej, „Scena” 1979, nr 10, s. 4 [TKT w Lublinie].
19 Rozmowa z Krystyną Chruszczewską, przeprowadzona 2.10.2013 r. w ramach programu „Historia Mówiona” Ośrodka „Brama Grodzka – Teatr NN”.
20 M.D., Nadal potrzebni, „Dziennik Lubelski” 1991, nr 221, s. 5.
21 Rozmowa z Krystyną Chruszczewską, przeprowadzona 2.10.2013 r. w ramach programu „Historia Mówiona” Ośrodka „Brama Grodzka – Teatr NN”.

 

 

Literatura

Chruszczewska K., Związek Teatrów i Chórów Włościańskich – Towarzystwo Kultury teatralnej. W stulecie organizacji, „W kręgu kultury” 2007, nr 1(5), WOK w Lublinie, s. 26–27.
Chynowski P., Aktualności TKT. Lublin, „Scena” 1975, nr 1, s. 38–39.
M.D., Nadal potrzebni, „Dziennik Lubelski” 1991, nr 221, s. 5.
M.K. (Knorr Mirosława), Co robi TKT?, „Sztandar Ludu” 1974, nr 22, s. 6.
Michałowska A., Jak pomóc kulturze teatralnej, „Sztandar Ludu” 1989, nr 151, s. 6.
Mordyńska-Nowakowa Z., Aktualności TKT, „Scena” 1977, nr 7, s. 21.
Mordyńska-Nowakowa Z., Ocalić od zapomnienia. Z działalności TKT, „Scena” 1976, nr 9, s. 26–27 [Międzywojewódzki zlot działaczy amatorskiego ruchu artystycznego w Lublinie, 29–10.05.1976].
Sielicki K., Powyżej średniej, „Scena” 1979, nr 10, s. 4.
Statut TKT, 2007.
Śliwonik L., Towarzystwo Kultury Teatralnej, [w:] Słownik Polskich Towarzystw Naukowych, t. 3, PAN 1982, s. 472–475.
 

Zdjęcia

Audio

Historie mówione

Inne materiały

Słowa kluczowe