Ośrodek „Brama Grodzka - Teatr NN” jest samorządową instytucją kultury działającą w Lublinie na rzecz ochrony dziedzictwa kulturowego i edukacji. Jej działania nawiązują do symbolicznego i historycznego znaczenia siedziby Ośrodka - Bramy Grodzkiej, dawniej będącej przejściem pomiędzy miastem chrześcijańskim i żydowskim, jak również do położenia Lublina w miejscu spotkania kultur, tradycji i religii.

Częścią Ośrodka są Dom Słów oraz Lubelska Trasa Podziemna.

Ośrodek „Brama Grodzka - Teatr NN” jest samorządową instytucją kultury działającą w Lublinie na rzecz ochrony dziedzictwa kulturowego i edukacji. Jej działania nawiązują do symbolicznego i historycznego znaczenia siedziby Ośrodka - Bramy Grodzkiej, dawniej będącej przejściem pomiędzy miastem chrześcijańskim i żydowskim, jak również do położenia Lublina w miejscu spotkania kultur, tradycji i religii.

Częścią Ośrodka są Dom Słów oraz Lubelska Trasa Podziemna.

Tomaszów Lubelski – sztetl

Tomaszów Lubelski otrzymał przywilej lokacyjny w 1621 roku i był drugim, po Zamościu, miastem założonym przez Zamoyskich. Od samego początku mieszkała tu ludność wyznania katolickiego, prawosławnego i mojżeszowego, mająca te same prawa, przywileje i obowiązki względem ordynata.

 

Spis treści

[RozwińZwiń]

Społeczność żydowska w Tomaszowie

Pierwsza wzmianka na temat Żydów tomaszowskich pojawia się już w dokumencie lokacyjnym Tomasza Zamoyskiego z 1621 roku, w którym ordynat nadał Żydom prawa, wolności, przywileje oraz obowiązki wszystkich mieszkańców Tomaszowa bez względu na wyznanie. Zaznaczył jedynie, że Żydzi zostali zwolnieni z obowiązku naprawiania grobli oraz zabronił im posiadania więcej niż 12 domów w rynku. Żydzi jednak podstępem ominęli ten zakaz i w niedługim czasie wykupili domy w rynku.
Głównym zajęciem Żydów tomaszowskich był handel, wyszynk, pośrednictwo, przygrywanie na weselach oraz rękodzielnictwo.
Z chwilą dostania się pod zabór austriacki w 1772 roku, Żydzi otrzymali prawo utworzenia szkoły wyznaniowej niemiecko-żydowskiej, mające na celu przyśpieszenie procesu germanizacji. Podobny zabieg był stosowany w innych dziedzinach, np. lekarze żydowscy mogli leczyć gdy nie było w mieście lekarza chrześcijańskiego.
Wraz ze wzrostem liczby mieszkańców pochodzenia żydowskiego wzrastała niechęć innych mieszkańców miasta, którzy pisali skargi do ordynata na nieuczciwych rzemieślników żydowskich. W czasach carskich, w aktach dzierżawnych ordynacji istniały klauzule zabraniające utrzymywania starozakonnych w dzierżawionych ziemiach pod karą grzywny.
Podczas bombardowania Tomaszowa we wrześniu 1939 roku częściowo została zniszczona dzielnica żydowska. Pod koniec września do Tomaszowa wkroczyła armia radziecka, która wycofała się po kilkunastu dniach na wschód. Wraz z nią uciekło cztery i pół tysiąca Żydów. Ci, którzy nie mieli możliwości ucieczki, zostali umieszczeni w getcie, a następnie zamordowani na miejscu lub w obozie zagłady w Bełżcu. Ostatni żyd tomaszowski, Szymon Lejta, został rozstrzelany 9 listopada 1943 roku.

Synagoga i inne obiekty

Pierwsza synagoga, która powstała w 1594 roku, została spalona i zniszczona przez wojska Bohdana Chmielnickiego w 1648 roku. Na jej miejscu postawiono nową, w II połowie XVII wieku, przy ul. Bóżnicznej. Przylegała ona bezpośrednio do domu modlitwy. Synagoga została przebudowana w XVIII wieku. Początkowo była kryta gontem, po I wojnie światowej papą, a w latach 30. blachą. Została zniszczona w wyniku działań wojennych w 1939 roku. Mury zostały rozebrane przez Niemców w 1940 roku. W latach 70. XX wieku teren został zagospodarowany przez spółdzielnię mieszkaniową.

Żydowski Dom Modlitwy, tzw. szkoła, powstał pod koniec XVI wieku. Była to budowla parterowa, o grubych murach, z potężnymi wspornikami narożnymi. Mieściła się przy ulicy Bóżnicznej (obecnie gen. Andersa, róg ul. Traugutta). Na początku XVII wieku wybudowano bożnicę przylegającą bezpośrednio do murów szkoły.
Do wybuchu II wojny światowej istniała w Tomaszowie Lubelskim przy ul. Szkolnej mykwa, żydowska łaźnia rytualna.
W latach 1919–1921 działał żydowski przytułek dla biednych i chorych.
W 1927 roku istniała w Tomaszowie Lubelskim przy ul. Bóżnicznej rytualna rzeźnia drobiu.
W 1705 roku Zamoyscy zbudowali hale targowe, kramnice żydowskie, które istniały do czasów II wojny światowej. Hale targowe od samego początku były dzierżawione przez handlarzy żydowskich. W 1835 roku przeszły na ich własność drogą zasiedzenia. Zostały częściowo zburzone podczas bombardowania miasta w 1939 roku, a następnie rozebrane w 1940 roku przez Niemców. W okresie dwudziestolecia międzywojennego miasto chciało uregulować trasę Warszawa–Lwów i zburzyć hale targowe, jednak pomysł nie został zrealizowany, gdyż handlarze żydowscy chcieli uzyskać w zamian wysokie odszkodowania. Nowe hale targowe, z podcieniami arkadowymi i wysokimi dachami krakowskimi, powstały w latach 20. XX wieku i istniały do 1971 roku.

Kirkut

Cmentarz żydowski mieści się między ul. Starozamojską a rzeką Sołkiją. Posiada powierzchnię 2 ha. Został założony w 1623 roku i funkcjonował do czasów II wojny światowej, podczas której został zdewastowany. Macewy z kirkutu w Tomaszowie zostały wykorzystane przez Niemców do brukowania ulic, np. terenu wokół dawnej siedziby Gestapo (obecnie budynek sądu). Na miejscu zachowały się nieliczne nagrobki. Z inicjatywy Społecznego Komitetu Opieki nad Cmentarzem i Zabytkami Kultury Żydowskiej w Polsce, w sierpniu 1992 roku na terenie kirkutu został wzniesiony ohel projektu Eleonory Berman. W tym samym roku podjęto działania mające na celu uporządkowanie i ogrodzenie terenu cmentarza. Autorem planu zagospodarowania cmentarza był Czesław Kostykiewicz. Teren został ogrodzony metalowym parkanem wykonanym przez Warsztaty Szkoły Technikum Mechanizacji Rolnictwa.

Życie społeczne i polityczne

Od początku XIX wieku w mieście nasiliły się wpływy chasydyzmu. Od początku XX wieku miejscowa gmina żydowska była prężnym ośrodkiem, posiadającym liczne instytucje społeczno-kulturalne, partie polityczne oraz klub sportowy. Wydawano tu tygodnik „Tomaszower Cajtung”.
W 1907 roku w Tomaszowie została utworzona partia robotniczo-socjalistyczna Bund oraz odział partii Poalej Syjon, które miały swój wkład w kulturę i edukację tomaszowskich Żydów.
W 1912 roku utworzono towarzystwo charytatywne Linas ha-Cedek, a podczas I wojny światowej powstał tu oddział partii Mizrachi.
 

Opracowała Anna Wójtowicz
Redakcja: Monika Śliwińska

Literatura

Cisło B., O dawnym Tomaszowie, Tomaszów Lubelski, 1990.
Cisło B., Tomaszowskie cmentarze, Tomaszów Lubelski, 1993.
Glinka T., Walenciak A., Walenciak P., Przewodnik. Małopolska północno-wschodnia, Warszawa 2000.
Górak J., Miasta i miasteczka Zamojszczyzny, Zamość 1990.
Hubal G., Tomaszów Lubelski, Krosno 2000.
Peter J., Szkice z przeszłości miasteczka kresowego, Zamość, 1947.
Trzciński A., Śladami zabytków kultury żydowskiej na Lubelszczyźnie, Lublin 1990.

Linki [stan na 18. 03. 2011]
http://polin.org.pl/cities/
http://www.sztetl.org.pl/pl/city/

Zdjęcia

Inne materiały

Słowa kluczowe