Ośrodek „Brama Grodzka - Teatr NN” jest samorządową instytucją kultury działającą w Lublinie na rzecz ochrony dziedzictwa kulturowego i edukacji. Jej działania nawiązują do symbolicznego i historycznego znaczenia siedziby Ośrodka - Bramy Grodzkiej, dawniej będącej przejściem pomiędzy miastem chrześcijańskim i żydowskim, jak również do położenia Lublina w miejscu spotkania kultur, tradycji i religii.

Częścią Ośrodka są Dom Słów oraz Lubelska Trasa Podziemna.

Ośrodek „Brama Grodzka - Teatr NN” jest samorządową instytucją kultury działającą w Lublinie na rzecz ochrony dziedzictwa kulturowego i edukacji. Jej działania nawiązują do symbolicznego i historycznego znaczenia siedziby Ośrodka - Bramy Grodzkiej, dawniej będącej przejściem pomiędzy miastem chrześcijańskim i żydowskim, jak również do położenia Lublina w miejscu spotkania kultur, tradycji i religii.

Częścią Ośrodka są Dom Słów oraz Lubelska Trasa Podziemna.

Tomaszów Lubelski – architektura drewniana

Tomaszów Lubelski był drugim, po Zamościu, miastem założonym przez Zamoyskich. Od samego początku mieszkała tu ludność wyznania katolickiego, prawosławnego i mojżeszowego, mająca te same prawa, przywileje i obowiązki względem ordynata.

 

Spis treści

[RozwińZwiń]

Prawa miejskieBezpośredni odnośnik do tego akapituWróć do spisu treściWróć do spisu treści

Tomaszów Lubelski (pierwotnie Jelitowo) został założony przed 1621 rokiem, możliwe że w roku 1595 prawdopodobnie na planie autorstwa Bernarda Morando.

Architektura drewnianaBezpośredni odnośnik do tego akapituWróć do spisu treściWróć do spisu treści

Kwadratowy rynek, większy o połowę od zamojskiego, otaczały drewniane domy podcieniowe w zwartej zabudowie, ustawione szczytowo lub kalenicowo – w zależności od wielkości działki. Dachy o różnych formach (czterospadowe, naczółkowe, półszczytowe i, rzadko spotykane w miasteczkach, polskie łamane) kryte były gontem.

 

Charakterystyczne dla Tomaszowa Lubelskiego jest to, że nigdy nie posiadał ratusza. W ulicach odchodzących od rynku zabudowa była luźniejsza, a obok domów mieszkalnych stawiano budynki gospodarcze.

 

Tomaszów Lubelski, tak jak większość podobnych miasteczek, był wielokrotnie niszczony. Drewniane budynki płonęły, a w ich miejsce powstawały nowe. Do początków XIX wieku zabudowa miasta była drewniana. Wyjątki stanowiły zespół bożnico-kahalny i klasztor Trynitarzy.

 

Na początku XVIII wieku rynek stracił swój typowy wygląd. Niemal na środku postawiono drewniane kramy, w których handlowali Żydzi. Kramy przedzielone były wąskimi uliczkami z czasem, przez niekontrolowaną rozbudowę kramnic, coraz ciaśniejszymi. Ciągle zwiększająca się liczba kramów spowodowała wytworzenie się szpalerów „pod jednym dachem” [1].

 

W 1938 roku rozebrano część kramnic, prostując i skracając w ten sposób drogę w kierunku Zamościa. Pozostałe, mimo złego stanu, przetrwały nawet do początku II wojny światowej. Po wkroczeniu Niemców do Tomaszowa Lubelskiego kramnice rozebrano, a w ich miejscu urządzono trawniki [2].

 

W pierwszej dekadzie XX wieku przy rynku stały jeszcze drewniane i murowane domy podcieniowe. Były to budowle wielotraktowe, z podcieniem w szczycie wspartym na pięciu słupach, nakryte wielkimi gontowymi dachami półszczytowymi [3]. Rozebrano je w połowie lat 30. XX wieku.

 

W latach 20. XX wieku w południowo-zachodniej i północno-zachodniej pierzei rynku, postawiono dwie murowane hale targowe z arkadowymi podcieniami, przykryte wysokimi dachami krakowskimi – niespotykane nie tylko w miastach w regionie, ale także na terenie całego kraju . Po drugiej stronie rynku stanęła wieża strażacka, która – tak jak stojąca naprzeciw drewniana herbaciarnia, tak zwana czajnia – przyczyniła się do zatarcia historycznego planu miasta. Hale rozebrano w latach 70. XX wieku, przygotowując teren rynku pod budowę ronda i nowoczesnej zabudowy mieszkalnej i handlowej. Murowaną strażnicę i drewnianą czajnię po wojnie rozbudowano, zacierając jeszcze bardziej historyczny układ urbanistyczny miasta.

 

W czasie II wojny światowej zabudowa Tomaszowa Lubelskiego została zniszczona. Szczególnie ucierpiała dzielnica żydowska znajdująca się w południowo-zachodniej części miasta . Drewniane domy przyrynkowe sukcesywnie rozbierano, ostatnie zniknęły pod koniec lat 90. XX wieku. Obecnie cała zabudowa przyrynkowa jest murowana i – poza kilkoma budynkami w południowej pierzei pochodzącymi z początku XX wieku – w większości współczesna i bezstylowa.

 

Przez całe lata w Tomaszowie Lubelskim nie wykształcił się żaden charakterystyczny dla miasta typ domu, dopiero w okresie międzywojennym pojawiły się domy drewniane i murowane, naśladujące tak zwany styl narodowy przeżywający wówczas największy rozkwit na terenie Rzeczypospolitej. Na działkach wzdłuż ulic wylotowych stanęły drewniane dworki z gankami na osi, przykryte ciężkimi dachami gontowymi – czterospadowymi, naczółkowymi i dwuspadowymi. Murowane wille i gmachy użyteczności publicznej reprezentowały różne typy architektury, zawsze o dużych walorach architektonicznych [4].

 

Mimo przebudów i utraty cennych detali, obiekty te nadal świadczą o klasie budowniczych i pierwszych właścicieli.

 

Z drewnianej zabudowy mieszkalnej pozostało w Tomaszowie Lubelskiego niewiele domów, często ukrytych w głębi działek, za współczesnymi budynkami, albo w miejscach oddalonych od centrum. Reprezentują styl dworkowy, z gankami na osi i dwuspadowymi, rzadziej czterospadowymi, naczółkowymi dachami. Wśród tych domów wyróżnia się stojący przy ulicy Lwowskiej, poza strefą śródmiejską, drewniany dom owiany kilkoma legendami z dalekiej przeszłości. Prawdopodobnie jest to najstarszy drewniany budynek w mieście – być może pochodzący nawet z XVII wieku. Chociaż przed kilkunastu laty był jeszcze zamieszkały, dziś jest już w złym stanie technicznym. Ma niezwykłą bryłę, w której dominuje ogromny, czterospadowy dach. Na osi znajduje się zrujnowany częściowo ganek. Wysokie poddasze kryje niespotykanie rozbudowane kominy, a wielotraktowość i układ wnętrz pozwala przypuszczać, że mogła się tu znajdować karczma albo zajazd.

 

Budownictwo sakralneBezpośredni odnośnik do tego akapituWróć do spisu treściWróć do spisu treści

W Tomaszowie znajdował się pierwszy drewniany kościół na planie krzyża z 1629 roku. Obecna świątynia z 1727 roku jest jedynym na Zamojszczyźnie drewnianym kościołem dwuwieżowym, przykładem zastosowania w drewnie barokowych form architektonicznych [5]. Przy kościele znajduje się XVIII-wieczna dzwonnica słupowa typu obronnego z nadwieszoną izbicą.

Obiekty użyteczności publicznejBezpośredni odnośnik do tego akapituWróć do spisu treściWróć do spisu treści

W 1895 roku w Tomaszowie z okrągłych, drewnianych bali wybudowano herbaciarnię o charakterystycznej dla północnej Rosji konstrukcji. Budynek pełnił różne funkcje, dziś mieści pomieszczenia handlowe i gastronomiczne.
Inwentaryzacja z 1956 roku opisuje również nietypowy, dwutraktowy Dom Kanoników. Obiekt konstrukcji zrębowej posiada znacznie szerszy trakt tylny oraz przedzieloną w połowie przelotową sień. Centralnie umieszczona weranda nadaje budynkowi charakter dworku.
Cennym obiektem architektury drewnianej jest szkoła (obecnie Zespół Szkół. Ekonomicznych) na ul. Żwirki i Wigury. Jest to okazaly, piętrowy, trójskrzydłowy budynek zwieńczony wysokim dachem wzniesionym w latach 1923–1925.
Artykuł Stanisława Orłowskiego wymienia również wybudowany w 1925 roku dom towarzystwa gimnastycznego „Sokół” przy ul. Żwirki i Wigury, a także nieistniejącą dziś bibliotekę miejską przy ul. Kościuszki [6].

 

 

Opracowanie: Maria Fornal

Uzupełnienia: Paulina Kowalczyk

 

 

 

PrzypisyBezpośredni odnośnik do tego akapituWróć do spisu treściWróć do spisu treści

 

[1] J. Peter, Szkice z przeszłości miasta kresowego, nakładem własnym, Zamość 1947, s. 41.

 

[2] Tamże, s. 42.

 

[3] W. Kalinowski, Drewniane podcienia rynków południowej Lubelszczyzny, [w:] „Ochrona Zabytków” 1952, nr 2, s. 115.

 

[4] J. Górak, Miasta i miasteczka Zamojszczyzny, Ośrodek Badań i Dokumentacji Zabytków w Zamościu, Zamość 1990, s. 92.

 

[5] St. Orłowski, Odchodzące w przeszłość. Zabytki złotą księgą historii narodu [w:] „Zamojski Kwartalnik Kulturalny” 4/1989 (22), s. 66–71; E.J. Sadowska, Budownictwo drewniane Zamojszczyzny w zbiorach Archiwum Instytutu Historii Architektury Konserwacji Zabytków Politechniki Krakowskiej, [w:] Przyczynki do etnografii Zamojszczyzny: Materiały ogólnopolskiej sesji popularno-naukowej, Zamość 22–24 IX 1995.

 

[6] E. Przesmycka, Lubelszczyzna. Wielokulturowość osadnictwa, budownictwa i architektury, Lublin 2008, s. 146; St. Orłowski, Nie tylko chałupy [w:] „Zamojski Kwartalnik Kulturalny” 1/1991 (27), s. 38; E.J. Sadowska, Budownictwo drewniane Zamojszczyzny; St. Orłowski, tamże, s. 37.

 

 

 

LiteraturaBezpośredni odnośnik do tego akapituWróć do spisu treściWróć do spisu treści

Fornal M., Drewniana zabudowa mieszkalna i rzemieślnicza w miasteczkach Zamojszczyzny – stan do II wojny światowej i obecnie (na wybranych przykładach), [w:] Drewniany Skarb. Chroniąc dziedzictwo, kreujemy przyszłość. Materiały konferencyjne, Lublin 2015.

Górak, Miasta i miasteczka Zamojszczyzny, Ośrodek Badań i Dokumentacji Zabytków w Zamościu, Zamość 1990.

Górak J., Podcieniowa zabudowa miasteczek Lubelszczyzny, Zamość 1996.

W. Kalinowski, Drewniane podcienia rynków południowej Lubelszczyzny, [w:] „Ochrona Zabytków” 1952, nr 2

Orłowski St., Nie tylko chałupy [w:] „Zamojski Kwartalnik Kulturalny” 1/1991 (27), http://www.zkk.zam.pl/index.php/1991_rok [dostęp: 28.10.2010]

Orłowski St., Odchodzące w przeszłość. Zabytki złotą księgą historii narodu [w:] „Zamojski Kwartalnik Kulturalny” 4/1989 (22), http://www.zkk.zam.pl/index.php/1989_22 [dostęp: 28.10.2010]

Peter, Szkice z przeszłości miasta kresowego, nakładem własnym, Zamość 1947.

Przesmycka E., Lubelszczyzna. Wielokulturowość osadnictwa, budownictwa i architektury, Lublin 2008.

Sadowska E.J, Budownictwo drewniane Zamojszczyzny w zbiorach Archiwum Instytutu Historii Architektury Konserwacji Zabytków Politechniki Krakowskiej, [w:] Przyczynki do etnografii Zamojszczyzny: Materiały ogólnopolskiej sesji popularno-naukowej, Zamość 22–24 IX 1995.

Zdjęcia

Inne materiały

Słowa kluczowe