Ośrodek „Brama Grodzka - Teatr NN” jest samorządową instytucją kultury działającą w Lublinie na rzecz ochrony dziedzictwa kulturowego i edukacji. Jej działania nawiązują do symbolicznego i historycznego znaczenia siedziby Ośrodka - Bramy Grodzkiej, dawniej będącej przejściem pomiędzy miastem chrześcijańskim i żydowskim, jak również do położenia Lublina w miejscu spotkania kultur, tradycji i religii.

Częścią Ośrodka są Dom Słów oraz Lubelska Trasa Podziemna.

Ośrodek „Brama Grodzka - Teatr NN” jest samorządową instytucją kultury działającą w Lublinie na rzecz ochrony dziedzictwa kulturowego i edukacji. Jej działania nawiązują do symbolicznego i historycznego znaczenia siedziby Ośrodka - Bramy Grodzkiej, dawniej będącej przejściem pomiędzy miastem chrześcijańskim i żydowskim, jak również do położenia Lublina w miejscu spotkania kultur, tradycji i religii.

Częścią Ośrodka są Dom Słów oraz Lubelska Trasa Podziemna.

Teatr Stary w Lublinie

Teatr Stary jest jednym z najstarszych budynków teatralnych w Polsce. Został wybudowany w 1822 roku przez Łukasza Rodakiewicza. Przez wiele lat w budynku mieściło się kino. Odbywały się też pokazy walk zapaśniczych. W latach 80. XX wieku przestał być użytkowany i stopniowo ulegał zniszczeniu. Obecnie w Teatrze Starym prowadzone są prace remontowe, mające na celu przywrócenie go do stanu z czasów jego świetności.

 

Spis treści

[RozwińZwiń]

Lokalizacja

Budynek jest usytuowany na rogu ulic Jezuickiej i Dominikańskiej. Fasadą zwrócony jest do ulicy Jezuickiej. Od reszty zabudowy oddziela go przejście zamknięte z zadaszoną bramką i półkolistym otworem przejazdowym.

Adres: ul. Jezuicka 20

Funkcja

Obiekt powstał jako teatr, lecz mieściło się w nim również kino.

Historia

Budynek teatralny, znany początkowo jako Teatr Zimowy, został wystawiony w latach 1821–1823, prawdopodobnie według projektu właściciela nieruchomości, Łukasza Rodakiewicza. Po jego śmierci przeszedł na własność córki, Julii z Rodakiewiczów Makowskiej. Spłonął podczas pożaru w 1832 roku. W 1845 roku został wystawiony na licytację i zakupiony przez ks. Pawła Biernackiego. Był remontowany w latach 1853 i 1884, jednak po otwarciu teatru przy ulicy Narutowicza, powoli zaczął popadać w zaniedbanie, przechodząc ponownie w ręce Makowskich.

W 1899 roku odbył się tu pierwszy w Lublinie pokaz kinematografu, a od 1908 roku dzięki Romualdowi Makowskiemu działalność rozpoczęło kino „Théâtre Optique Parisien”, które działało do 1929 roku. W latach 30. aż do wybuchu II wojny światowej, kino było prowadzone przez syna Romualda Makowskiego i działało pod wieloma nazwami: „Rialto”, „Wiedza”, „Panteon” i „Adria”. W okresie międzywojennym w budynku działało zarówno kino, jak i teatr („Teatr Panteon”, „Teatr Powszechny”). Ponadto w teatrze wystawiały grupy żydowskie. W roku 1939 spadły na niego dwie bomby, częściowo niszcząc budynek. W 1944 roku Niemcy, uciekając z Lublina przez armią radziecką, grabili m.in. kina lubelskie, lecz Makowski zabarykadował się w swoim kinie, uniemożliwiając kradzież aparatury projekcyjnej. Po wojnie, aż do lat 80., w budynku funkcjonowało kino „Staromiejskie".
Od 1981 roku obiekt nie jest użytkowany. W 1993 roku w zrujnowanym gmachu wybuchł pożar. Obecnie w budynku prowadzone są prace renowacyjne.

Kalendarium

1822 – budowa teatru według projektu właściciela, Łukasza Rodakiewicza;
1832 – budynek spalony podczas pożaru;
1833–1839 – w tych latach budynek jest murowany, tynkowany, kryty dachówką oraz pokryty dekoracją architektoniczną;
1845 – obiekt wystawiony na publiczną licytację;
1853 – pierwszy remont teatru, który trwał przez lata 60. XIX wieku;
1884 – kolejny remont;
1886 – spadek zainteresowania ze względu na powstanie konkurencyjnego, większego i wygodniejszego gmachu teatralnego przy ul. Narutowicza;
1899 – pierwsza projekcja kinowa;
1904–1905 – kolejne zmiany i przebudowy;
1911 – remont w oparciu o projekt A. Smoluchowskiego;
1939 – dwie bomby niszczą część budynku;
1981 – zamknięto kino „Staromiejskie";
1993 – w budynku Teatru Starego wybucha pożar
;
2004 – wpisany na listę 100 najbardziej zagrożonych zabytków Światowej Straży Zabytków
;
2008 – początek prac renowacyjnych.

Architekt

Łukasz Rodakiewicz

Styl

Budynek w stylu klasycystycznym z oszczędną dekoracją architektoniczną w postaci ślepych arkad i prostokątnych płycin oraz dekoracjami sztukateryjnymi od ulicy Jezuickiej.

Opis

Budynek założony na planie prostokąta, piętrowy z jednym traktem pomieszczeń od frontu i dużą salą widowiskową obudowaną dwoma kondygnacjami lóż drewnianych. Budynek został przedłużony o nowszą oficynę prostopadłą do rzutu korpusu, z ciągiem pomieszczeń, obecnie wyburzonych. Trójosiowa fasada i elewacje boczne zostały rozczłonkowane ślepymi arkadami i nieprofilowanym gzymsem. Elewacja oficyny od ulicy Dominikańskiej została ujednolicona; nie posiada dekoracji architektonicznej, oprócz skromnych podziałów architektonicznych, tj. ślepych arkad oraz prostokątnych płycin. Od ulicy Jezuickiej w płycinach znajdują się duże sztukateryjne dekoracje przedstawiające gryfy flankujące wazy, a w arkadach maski kobiece.

Wnętrze

Pierwotnie budynek był podzielony na cztery piętra (parter, krzesła na I piętrze, balkon i galerię). Scenę oświetlano przy pomocy oświetlenia olejowego, później naftowego.

Ciekawostki

Obiekt zalicza się do najstarszych budynków teatralnych w Polsce. W teatrze przy ul. Jezuickiej debiutował Ludwik Solski. W 1866 roku wystąpił słynny tragik murzyński, Ira Aldrige. Występowali tu też znani aktorzy żydowscy: m.in. Rachela i Ida Kamińskie, Zygmund Turkow, Symche Natan, Aleksander Granach.  

czytaj więcej >>> o historii teatru w dawnym Lublinie

 
Opracowała: Anna Wójtowicz
Redakcja: Monika Śliwińska

 

Literatura

Denys M., Teatr wielu Muz, „Dziennik Wschodni”, 10 XII 2004, s. 10.
Kopciowski D., Teatr Stary w Lublinie – Pro Memoriam?, „Wiadomości konserwatorskie”, t. 6 (2004).
Kurzątkowska A. [red:], Studium historyczno-urbanistyczne do planu szczegółowego Śródmieścia Lublina, Lublin 1969, s. 456–457.
Maliszewska R., Dokumentacja naukowo-historyczna. Budynek dawnego teatru przy ulicy Trybunalskiej 20, Lublin 1980, mps.

Powiązane artykuły

Zdjęcia

Inne materiały

Słowa kluczowe