Ośrodek „Brama Grodzka - Teatr NN” jest samorządową instytucją kultury działającą w Lublinie na rzecz ochrony dziedzictwa kulturowego i edukacji. Jej działania nawiązują do symbolicznego i historycznego znaczenia siedziby Ośrodka - Bramy Grodzkiej, dawniej będącej przejściem pomiędzy miastem chrześcijańskim i żydowskim, jak również do położenia Lublina w miejscu spotkania kultur, tradycji i religii.

Częścią Ośrodka są Dom Słów oraz Lubelska Trasa Podziemna.

Ośrodek „Brama Grodzka - Teatr NN” jest samorządową instytucją kultury działającą w Lublinie na rzecz ochrony dziedzictwa kulturowego i edukacji. Jej działania nawiązują do symbolicznego i historycznego znaczenia siedziby Ośrodka - Bramy Grodzkiej, dawniej będącej przejściem pomiędzy miastem chrześcijańskim i żydowskim, jak również do położenia Lublina w miejscu spotkania kultur, tradycji i religii.

Częścią Ośrodka są Dom Słów oraz Lubelska Trasa Podziemna.

Teatr im. Juliusza Osterwy w Lublinie – historia budynku

Od rozpoczęcia działalności obiekt funkcjonował jako teatr, z wyjątkiem czasów I wojny światowej, kiedy to czasowo zamieniono go na szpital wojskowy.
Teatr w Lublinie został zbudowany jako czwarty w kraju.

 

Spis treści

[RozwińZwiń]

Lokalizacja

Budynek teatru zlokalizowany jest niedaleko Krakowskiego Przedmieścia, na rogu ulic NarutowiczaPeowiaków. Wejście główne znajduje się od strony ulicy Narutowicza.

Funkcja

Od rozpoczęcia działalności obiekt funkcjonował jako teatr, z wyjątkiem okresu I wojny światowej, kiedy to czasowo zamieniono go na wojskowy szpital (lazaret).

Historia budynku

1884 – rozpoczęcie budowy przez Spółkę Cywilną Teatr Lubelski;
6 lutego 1886 – zakończenie budowy teatru pod nazwą Teatr Zimowy;
6 marca 1886 – uroczysta inauguracja pierwszego sezonu teatralnego;
lipiec 1906 – przemianowanie Teatru Zimowego na Teatr Wielki;
12 marca 1909 – powstanie Towarzystwa Przyjaciół Teatru Polskiego w Lublinie;
24 maja 1909 – wydzierżawienie budynku Towarzystwu Przyjaciół Teatru Polskiego;
maj 1911 – przekazanie teatru Towarzystwu Udziałowemu Artystów Dramatycznych utworzonemu przez aktorów;
1914 – ponowne przejęcie budynku przez Spółkę Cywilną Teatr Lubelski (po rozwiązaniu się TUAD) wraz z przyznaniem subwencji;
po 1914 roku – po wybuchu wojny zmiana teatru na lazaret;
9 listopada 1919 – powołanie komisji dla ratowania teatru przez „przedstawicieli sfer kulturalnych Lublina”;
18 listopada 1919 – wystosowanie do magistratu memoriału w sprawie „umiastowienia” przez komisję;
2 marca 1920 – złożenie kolejnego memoriału przez komisję, tym razem na ręce prezydenta miasta;
4 maja 1921 – zatwierdzenie wniosku o umiastowienie teatru przez Radę Miejską Lublina;
1 lipca 1921 – spisanie aktu notarialnego, zmiana nazwy obiektu na Teatr Miejski pod pieczą przedsiębiorstwa Teatr Miejski w Lublinie;
1925 – przejście teatru w ręce Zarządu Miejskiego;
4 kwietnia 1925 – uroczyste otwarcie teatru pod dyrekcją Henryka Halickiego;
październik 1926 – ponowne ustanowienie obiektu „dzierżawionym przedsiębiorstwem prywatnym”;
1932 – powrót do nazwy Teatr Wielki;
luty 1933 – koniec istnienia zespołu Teatru Miejskiego, rezygnacja z prowadzenia w Lublinie stałego teatru;
sierpień 1939 – powołanie objazdowego Teatru Lubelskiego Centralnego Okręgu Przemysłowego im. J. Słowackiego (na bazie Teatru Wołyńskiego z Łucka);
koniec 1939 – przejęcie obiektu przez Niemców;
27 marca 1941 – inauguracja działalności stałego teatru niemieckiego Stadttheater Lublin, który działał do lipca 1944;
sierpień 1944 – przejęcie budynku przez aktorów (Teatr Zrzeszenia Aktorskiego), teatr staje się siedzibą przybyłego Teatru I Armii Wojska Polskiego;
styczeń 1945 – wyjazd Teatru I Armii Wojska Polskiego, powołanie Teatru Miejskiego;
18 sierpnia 1949 – upaństwowienie teatru wraz z nadaniem mu imienia Juliusza Osterwy.

Architekt

Autorem projektu budynku teatru był warszawski architekt Karol Kozłowski.

Styl

Teatr wzniesiono w stylu włosko-francuskiego renesansu. Odnajdujemy tu elementy antyczne, takie jak pilastry korynckie czy kolumny doryckie i jońskie. Okna mają dużą powierzchnię. Zakończono je półkoliście archiwoltą z wyraźnie zaznaczonym kluczem lub też ujęto parą kolumn i zwieńczono trójkątnym tympanonem, tworząc aediculę. Drzwi także są zakończone półkolistymi łękami. Typowo renesansowe są też bogato zdobione konsole oraz rozbudowany gzyms wieńczący z wyraźnie zaznaczonymi modylionami i kasetonami. Pod gzymsem międzypiętrowym widoczny jest fryz z tryglifami. Całość, bogato zdobiona i boniowana (u dołu mocniej, na górze lżej), sprawia wrażenie harmonii.

Opis

Gmach teatru wymurowano z cegły i pokryto barwnym tynkiem. Budynek znajduje się w narożu dwóch ulic, jednak to elewacja od strony ulicy Narutowicza pełni funkcję reprezentacyjną. Ma ona pięć osi, przy czym wyróżnione lekkim wysunięciem i attykami są dwie z nich, znajdujące się po bokach. Poziomy podział gmachu na kondygnacje jest mocno zaznaczony układem okien i gzymsami. Występuje tu spiętrzony porządek – kolumny doryckie u dołu, jońskie i korynckie na górze. Pozostałe elewacje (od strony ulicy Peowiaków i Kapucyńskiej) nie są już tak ozdobne, ale zachowują główne cechy stylu renesansowego. Budynek ma barwę zieloną.

Wnętrze

Po wejściu do budynku od strony ulicy Narutowicza, znajdujemy się w obszernym hallu z marmurową posadzką i kopulastym sufitem. Prowadzą od niego osobne wejścia do krzeseł i lóż parterowych, lóż pierwszego piętra i na balkon (budynek ma cztery piętra). Ozdobna sala widzów na parterze ma cyrklasty sufit podzielony na filongi z wymalowanymi ornamentami w każdym polu. W medalionach znajdują się figury lub godła sztuk pięknych. Na środku sali zawieszony jest żyrandol z czterdziestoma promieniami. Miejsca dla widowni to 152 krzesła na parterze, loże parterowe na 38 osób, loże piętrowe na 68 osób, balkon na 71 osób i galeria na 55 osób. Scena ma wymiary: 18 m długości i niecałe 12 m szerokości.

Daty budowy i przebudowy

1884 – budowa obiektu;
6 lutego 1886 – zakończenie budowy;

1896 – gruntowny remont gmachu, poprawa warunków sanitarnych i systemu ogrzewania widowni;

1921 – remont obejmujący roboty murarskie, stolarskie i malarskie, pokrywanie poddaszy, reperację instalacji elektrycznej, roboty tapicerskie i ślusarskie;

1924 – remont budynku, wymiana instalacji elektrycznej, przebudowa sceny, pozyskanie nowych pomieszczeń;

1925 – remont wnętrz, prace malarskie i tapicerskie, zmiana instalacji elektrycznej;

1929 – poprawa instalacji elektrycznej, oczyszczenie żyrandola, odświeżenie elewacji i wnętrz;

1931 – odmalowanie teatru w kolorze białym i złotym, roboty tapicerskie;

1994 – remont i malowanie poszycia dachu;

2001 – wymiana foteli, remont podłogi, prace malarskie i stolarskie;

2003 – przywrócenie elewacjom ich pierwotnej barwy – zielonej;

2006 – remont elementów widowni, stiuków oraz żyrandola, a także zaplecza teatru, portierni przy tylnym wejściu i klatki schodowej od ulicy Peowiaków.

Otoczenie

Tuż naprzeciwko wejścia do teatru, od strony ulicy Narutowicza mieści się budynek kościoła pw. Matki Boskiej Zwycięskiej. Od pozostałych stron obiekt graniczy z kamienicami i sklepami.

Ciekawostki

Teatr w Lublinie został zbudowany jako czwarty w kraju (po teatrze w Krakowie, Warszawie i Poznaniu).

Tutaj także 12 sierpnia 1944 roku odbyła się pierwsza premiera teatralna w wyzwolonej Polsce (Moralność pani Dulskiej).
1 września 1939 roku – w dzień inauguracji nowego sezonu komedią Dlaczego zaraz tragedia?teatr był wypełniony po brzegi mimo wybuchu wojny.
Ten pierwszy teatr Rzeczypospolitej został upaństwowiony jako ostatni w kraju (1949).
Juliusz Osterwa występował na deskach teatru w latach 1915–1933. Oprócz niego występowali tu także m.in.: Stefan Jaracz, Ludmiła Pawłowa, Hanka Ordonówna, Stanisława Wysocka.
Teatr wybudowano w całości z funduszy ludności lubelskiej. Udziały Spółki Cywilnej Teatr Lubelski (która zainicjowała budowę) wykupili w większości przemysłowcy i ziemianie lubelscy, a w skromniejszym zakresie przedstawiciele inteligencji oraz kupcy.



  
Opracowała: Anna Sobiech
Redakcja: Monika Śliwińska

Literatura

S. Kruk, Teatr Miejski w Lublinie. 1918–1939, Lublin 1997.

S. Kruk, Życie teatralne w Lublinie, 1782–1918, Lublin 1982.
W. Śliwna, Dzieje teatru w Lublinie, Lublin 1948.
A. Kurzątkowska [red.], Studium historyczno-urbanistyczne do planu szczegółowego Śródmieścia Lublina, Lublin 1969, s. 457–458.
www.teatrosterwy.pl

Powiązane artykuły

Zdjęcia

Słowa kluczowe