Ośrodek „Brama Grodzka - Teatr NN” jest samorządową instytucją kultury działającą w Lublinie na rzecz ochrony dziedzictwa kulturowego i edukacji. Jej działania nawiązują do symbolicznego i historycznego znaczenia siedziby Ośrodka - Bramy Grodzkiej, dawniej będącej przejściem pomiędzy miastem chrześcijańskim i żydowskim, jak również do położenia Lublina w miejscu spotkania kultur, tradycji i religii.

Częścią Ośrodka są Dom Słów oraz Lubelska Trasa Podziemna.

Ośrodek „Brama Grodzka - Teatr NN” jest samorządową instytucją kultury działającą w Lublinie na rzecz ochrony dziedzictwa kulturowego i edukacji. Jej działania nawiązują do symbolicznego i historycznego znaczenia siedziby Ośrodka - Bramy Grodzkiej, dawniej będącej przejściem pomiędzy miastem chrześcijańskim i żydowskim, jak również do położenia Lublina w miejscu spotkania kultur, tradycji i religii.

Częścią Ośrodka są Dom Słów oraz Lubelska Trasa Podziemna.

Teatr im. Juliusza Osterwy w Lublinie – historia budynku

Od rozpoczęcia działalności obiekt funkcjonował jako teatr, z wyjątkiem czasów I wojny światowej, kiedy to czasowo zamieniono go na szpital wojskowy.
Teatr w Lublinie został zbudowany jako czwarty w kraju.

 

Spis treści

[RozwińZwiń]

LokalizacjaBezpośredni odnośnik do tego akapituWróć do spisu treściWróć do spisu treści

Budynek teatru zlokalizowany jest niedaleko Krakowskiego Przedmieścia, na rogu ulic NarutowiczaPeowiaków. Wejście główne znajduje się od strony ulicy Narutowicza.

FunkcjaBezpośredni odnośnik do tego akapituWróć do spisu treściWróć do spisu treści

Od rozpoczęcia działalności obiekt funkcjonował jako teatr, z wyjątkiem okresu I wojny światowej, kiedy to czasowo zamieniono go na wojskowy szpital (lazaret).

Historia budynkuBezpośredni odnośnik do tego akapituWróć do spisu treściWróć do spisu treści

1884 – rozpoczęcie budowy przez Spółkę Cywilną Teatr Lubelski;
6 lutego 1886 – zakończenie budowy teatru pod nazwą Teatr Zimowy;
6 marca 1886 – uroczysta inauguracja pierwszego sezonu teatralnego;
lipiec 1906 – przemianowanie Teatru Zimowego na Teatr Wielki;
12 marca 1909 – powstanie Towarzystwa Przyjaciół Teatru Polskiego w Lublinie;
24 maja 1909 – wydzierżawienie budynku Towarzystwu Przyjaciół Teatru Polskiego;
maj 1911 – przekazanie teatru Towarzystwu Udziałowemu Artystów Dramatycznych utworzonemu przez aktorów;
1914 – ponowne przejęcie budynku przez Spółkę Cywilną Teatr Lubelski (po rozwiązaniu się TUAD) wraz z przyznaniem subwencji;
po 1914 roku – po wybuchu wojny zmiana teatru na lazaret;
9 listopada 1919 – powołanie komisji dla ratowania teatru przez „przedstawicieli sfer kulturalnych Lublina”;
18 listopada 1919 – wystosowanie do magistratu memoriału w sprawie „umiastowienia” przez komisję;
2 marca 1920 – złożenie kolejnego memoriału przez komisję, tym razem na ręce prezydenta miasta;
4 maja 1921 – zatwierdzenie wniosku o umiastowienie teatru przez Radę Miejską Lublina;
1 lipca 1921 – spisanie aktu notarialnego, zmiana nazwy obiektu na Teatr Miejski pod pieczą przedsiębiorstwa Teatr Miejski w Lublinie;
1925 – przejście teatru w ręce Zarządu Miejskiego;
4 kwietnia 1925 – uroczyste otwarcie teatru pod dyrekcją Henryka Halickiego;
październik 1926 – ponowne ustanowienie obiektu „dzierżawionym przedsiębiorstwem prywatnym”;
1932 – powrót do nazwy Teatr Wielki;
luty 1933 – koniec istnienia zespołu Teatru Miejskiego, rezygnacja z prowadzenia w Lublinie stałego teatru;
sierpień 1939 – powołanie objazdowego Teatru Lubelskiego Centralnego Okręgu Przemysłowego im. J. Słowackiego (na bazie Teatru Wołyńskiego z Łucka);
koniec 1939 – przejęcie obiektu przez Niemców;
27 marca 1941 – inauguracja działalności stałego teatru niemieckiego Stadttheater Lublin, który działał do lipca 1944;
sierpień 1944 – przejęcie budynku przez aktorów (Teatr Zrzeszenia Aktorskiego), teatr staje się siedzibą przybyłego Teatru I Armii Wojska Polskiego;
styczeń 1945 – wyjazd Teatru I Armii Wojska Polskiego, powołanie Teatru Miejskiego;
18 sierpnia 1949 – upaństwowienie teatru wraz z nadaniem mu imienia Juliusza Osterwy.

ArchitektBezpośredni odnośnik do tego akapituWróć do spisu treściWróć do spisu treści

Autorem projektu budynku teatru był warszawski architekt Karol Kozłowski.

StylBezpośredni odnośnik do tego akapituWróć do spisu treściWróć do spisu treści

Teatr wzniesiono w stylu włosko-francuskiego renesansu. Odnajdujemy tu elementy antyczne, takie jak pilastry korynckie czy kolumny doryckie i jońskie. Okna mają dużą powierzchnię. Zakończono je półkoliście archiwoltą z wyraźnie zaznaczonym kluczem lub też ujęto parą kolumn i zwieńczono trójkątnym tympanonem, tworząc aediculę. Drzwi także są zakończone półkolistymi łękami. Typowo renesansowe są też bogato zdobione konsole oraz rozbudowany gzyms wieńczący z wyraźnie zaznaczonymi modylionami i kasetonami. Pod gzymsem międzypiętrowym widoczny jest fryz z tryglifami. Całość, bogato zdobiona i boniowana (u dołu mocniej, na górze lżej), sprawia wrażenie harmonii.

OpisBezpośredni odnośnik do tego akapituWróć do spisu treściWróć do spisu treści

Gmach teatru wymurowano z cegły i pokryto barwnym tynkiem. Budynek znajduje się w narożu dwóch ulic, jednak to elewacja od strony ulicy Narutowicza pełni funkcję reprezentacyjną. Ma ona pięć osi, przy czym wyróżnione lekkim wysunięciem i attykami są dwie z nich, znajdujące się po bokach. Poziomy podział gmachu na kondygnacje jest mocno zaznaczony układem okien i gzymsami. Występuje tu spiętrzony porządek – kolumny doryckie u dołu, jońskie i korynckie na górze. Pozostałe elewacje (od strony ulicy Peowiaków i Kapucyńskiej) nie są już tak ozdobne, ale zachowują główne cechy stylu renesansowego. Budynek ma barwę zieloną.

WnętrzeBezpośredni odnośnik do tego akapituWróć do spisu treściWróć do spisu treści

Po wejściu do budynku od strony ulicy Narutowicza, znajdujemy się w obszernym hallu z marmurową posadzką i kopulastym sufitem. Prowadzą od niego osobne wejścia do krzeseł i lóż parterowych, lóż pierwszego piętra i na balkon (budynek ma cztery piętra). Ozdobna sala widzów na parterze ma cyrklasty sufit podzielony na filongi z wymalowanymi ornamentami w każdym polu. W medalionach znajdują się figury lub godła sztuk pięknych. Na środku sali zawieszony jest żyrandol z czterdziestoma promieniami. Miejsca dla widowni to 152 krzesła na parterze, loże parterowe na 38 osób, loże piętrowe na 68 osób, balkon na 71 osób i galeria na 55 osób. Scena ma wymiary: 18 m długości i niecałe 12 m szerokości.

Daty budowy i przebudowyBezpośredni odnośnik do tego akapituWróć do spisu treściWróć do spisu treści

1884 – budowa obiektu;
6 lutego 1886 – zakończenie budowy;

1896 – gruntowny remont gmachu, poprawa warunków sanitarnych i systemu ogrzewania widowni;

1921 – remont obejmujący roboty murarskie, stolarskie i malarskie, pokrywanie poddaszy, reperację instalacji elektrycznej, roboty tapicerskie i ślusarskie;

1924 – remont budynku, wymiana instalacji elektrycznej, przebudowa sceny, pozyskanie nowych pomieszczeń;

1925 – remont wnętrz, prace malarskie i tapicerskie, zmiana instalacji elektrycznej;

1929 – poprawa instalacji elektrycznej, oczyszczenie żyrandola, odświeżenie elewacji i wnętrz;

1931 – odmalowanie teatru w kolorze białym i złotym, roboty tapicerskie;

1994 – remont i malowanie poszycia dachu;

2001 – wymiana foteli, remont podłogi, prace malarskie i stolarskie;

2003 – przywrócenie elewacjom ich pierwotnej barwy – zielonej;

2006 – remont elementów widowni, stiuków oraz żyrandola, a także zaplecza teatru, portierni przy tylnym wejściu i klatki schodowej od ulicy Peowiaków.

OtoczenieBezpośredni odnośnik do tego akapituWróć do spisu treściWróć do spisu treści

Tuż naprzeciwko wejścia do teatru, od strony ulicy Narutowicza mieści się budynek kościoła pw. Matki Boskiej Zwycięskiej. Od pozostałych stron obiekt graniczy z kamienicami i sklepami.

CiekawostkiBezpośredni odnośnik do tego akapituWróć do spisu treściWróć do spisu treści

Teatr w Lublinie został zbudowany jako czwarty w kraju (po teatrze w Krakowie, Warszawie i Poznaniu).

Tutaj także 12 sierpnia 1944 roku odbyła się pierwsza premiera teatralna w wyzwolonej Polsce (Moralność pani Dulskiej).
1 września 1939 roku – w dzień inauguracji nowego sezonu komedią Dlaczego zaraz tragedia?teatr był wypełniony po brzegi mimo wybuchu wojny.
Ten pierwszy teatr Rzeczypospolitej został upaństwowiony jako ostatni w kraju (1949).
Juliusz Osterwa występował na deskach teatru w latach 1915–1933. Oprócz niego występowali tu także m.in.: Stefan Jaracz, Ludmiła Pawłowa, Hanka Ordonówna, Stanisława Wysocka.
Teatr wybudowano w całości z funduszy ludności lubelskiej. Udziały Spółki Cywilnej Teatr Lubelski (która zainicjowała budowę) wykupili w większości przemysłowcy i ziemianie lubelscy, a w skromniejszym zakresie przedstawiciele inteligencji oraz kupcy.



  
Opracowała: Anna Sobiech
Redakcja: Monika Śliwińska

LiteraturaBezpośredni odnośnik do tego akapituWróć do spisu treściWróć do spisu treści

S. Kruk, Teatr Miejski w Lublinie. 1918–1939, Lublin 1997.

S. Kruk, Życie teatralne w Lublinie, 1782–1918, Lublin 1982.
W. Śliwna, Dzieje teatru w Lublinie, Lublin 1948.
A. Kurzątkowska [red.], Studium historyczno-urbanistyczne do planu szczegółowego Śródmieścia Lublina, Lublin 1969, s. 457–458.
www.teatrosterwy.pl

Powiązane artykuły

Powiązane miejsca

Zdjęcia

Słowa kluczowe