Ośrodek „Brama Grodzka - Teatr NN” jest samorządową instytucją kultury działającą w Lublinie na rzecz ochrony dziedzictwa kulturowego i edukacji. Jej działania nawiązują do symbolicznego i historycznego znaczenia siedziby Ośrodka - Bramy Grodzkiej, dawniej będącej przejściem pomiędzy miastem chrześcijańskim i żydowskim, jak również do położenia Lublina w miejscu spotkania kultur, tradycji i religii.

Częścią Ośrodka są Dom Słów oraz Lubelska Trasa Podziemna.

Ośrodek „Brama Grodzka - Teatr NN” jest samorządową instytucją kultury działającą w Lublinie na rzecz ochrony dziedzictwa kulturowego i edukacji. Jej działania nawiązują do symbolicznego i historycznego znaczenia siedziby Ośrodka - Bramy Grodzkiej, dawniej będącej przejściem pomiędzy miastem chrześcijańskim i żydowskim, jak również do położenia Lublina w miejscu spotkania kultur, tradycji i religii.

Częścią Ośrodka są Dom Słów oraz Lubelska Trasa Podziemna.

Teatr im. Hansa Christiana Andersena w Lublinie – historia budynku

Teatr im. Hansa Christiana Andersena zajmuje część zabudowań klasztoru dominikanów. Budowę skrzydła rozpoczęto w 1670 roku. W XIX wieku budynek pełnił funkcję refektarza klasztornego, był też siedzibą Archiwum Akt Dawnych.

 

Spis treści

[RozwińZwiń]

Lokalizacja

Bazylika i klasztor położone we wschodniej części Starego Miasta, na skaju staromiejskiej skarpy - pomiędzy ulicami Archidiakońską, Dominikańską a Podwalem.

Funkcje

Sala widowiskowa oraz magazyny i pracownie teatralne.

Historia budynku

W 1618 roku burmistrz wraz z rajcami miejskimi wydał dominikanom pozwolenie na przedłużenie starych zabudowań klasztornych w prostej linii aż do murów okalających górę, na której stoi klasztor. Darowiznę potwierdzono przywilejem z 27 lipca 1618 roku, wydanym przez króla Zygmunta Augusta. Pod koniec XVII wieku budynek klasztoru zyskał formę zamkniętego czworoboku. W 1670 roku rozpoczęto budowę nowego skrzydła, w kierunku południowym. Budowa tego skrzydła została zakończona na początku XIX wieku. W tym czasie budynek pełnił funkcję refektarza klasztornego, był też siedzibą Archiwum Akt Dawnych.
Od 1954 roku mieści się w nim Teatr im. Hansa Christiana Andersena.

Kalendarium

1618 – wydanie pozwolenia na przedłużenie starych zabudowań klasztornych;
1670 – budowa nowego skrzydła klasztoru, w kierunku południowym;
1850–1854 – prace restauracyjne;
1886 – kasata klasztoru, wypędzenie ostatnich zakonników;
1870 – pożar dachu kościoła i klasztoru;
1872 – wymiana więźby dachowej;
1892 – przejęcie zabudowań klasztornych przez władze magistratu miasta;
1899–1900 – wykonanie prac przy wzmocnieniu fundamentów od ulicy Podwale;
1900 – przejęcie pomieszczeń klasztoru przez Lubelskie Towarzystwo Dobroczynności;
1900–1901 – przebudowa skrzydła południowego: dobudowanie budynku mieszczącego klatkę schodową, kuchnię przy „nowym” refektarzu, wykucie nowych otworów okiennych na drugim piętrze skrzydła aneksu;
1918 – położenie instalacji elektrycznej;
1938 – powrót dominikanów do Lublina;
1954 – siedziba Teatru im. Hansa Christiana Andersena;
1954–1957 – roboty murarskie, dekarskie i adaptacyjne na potrzeby teatru.

Styl

Opis

Budynek wchodzi w skład zabudowań klasztoru dominikanów przy ul. Dominikańskiej 1 na Starym Mieście w Lublinie. Z dwóch stron otoczony przez wysokie skarpy, góruje nad ulicami Podwale i Królewską. Dawniej wchodził w skład murów obronnych miasta. Od strony zachodniej dziedziniec żwirowy z potężnym drzewem lipy. Od strony północnej sąsiaduje z dużym wirydarzem, który łączy się ze żwirowym dziedzińcem bramą w skrzydle południowym.
 
Skrzydło-aneks (dawniej biblioteka klasztorna)
Elewacja wschodnia: elewacja dwupiętrowa, trzyosiowa o regularnych odstępach i dodatkowych oknach pomiędzy osiami na drugim piętrze. Dolną część elewacji tworzy odsłonięta kondygnacja piwnic, rozszerzająca się ku dołowi w formie potężnej, szerokiej szkarpy. Piętra różnej wysokości, bardzo wysoki parter i pierwsze piętro, nieznacznie niższe drugie piętro, węższe i oddzielone od pozostałych gzymsem kordonowym. Elewację wieńczy szeroki gzyms koronujący. Wszystkie okna, prócz parteru, zdobią kamienne nadokienniki. Okna parteru są proste, ozdobione tylko małymi pojedynczymi maskami w kluczach.
Elewacja południowa – szczytowa: elewacja dwupiętrowa, dwuosiowa; podobnie jak elewacja wschodnia tego skrzydła przechodzi w potężną szkarpę wrośniętą w ziemię. Sposób potraktowania samych pięter, bez szczytów, nie odbiega od elewacji wschodniej. Górną część stanowi szczyt składający się z dwóch narożnych sterczynek oraz trzeciej umieszczonej pomiędzy nimi. Środkową sterczynę tworzy wysunięty przed lico drugiego piętra wąski w górnej i szeroki w dolnej części ceglany szczyt oparty na gzymsie pomiędzy pierwszym a drugim piętrem.
Elewacja zachodnia: łączy się z budynkiem mieszczącym klatkę schodową. Ma identyczne podziały, ilości osi, struktury muru i dekoracji okien jak pozostałe elewacje. Różnice występują w parterze, gdzie zamiast okien są trzy pary drzwi oraz na pierwszym piętrze budynku z klatką schodową, którego okno nie posiada gzymsu ani innych dekoracji charakteryzujących pozostałe okna budynku.

Budynek mieszczący klatkę schodową
Elewacja południowa: podział jej odpowiada podziałowi zachodniej i wschodniej elewacji skrzydła aneksu. Posiada z nimi wspólne gzymsy i charakterystyczne struktury ceglane na drugim piętrze. Elewacja dwuosiowa, przy czym drugie piętro stanowią trzy okna. Dwa okna utrzymane są w charakterze okien skrzydła aneksu, trzecie, większe, wielopolowe, ozdobione od góry belkowaniem z tryglifami, nad którym występuje element w formie półkolistego naczółka z dwoma sterczynami. Na osi okna na pierwszym piętrze znajduje się jedno okno węższe, a pod nim drugie szersze. Drugą oś tej kondygnacji i całej elewacji tworzy wysokie, wieloczęściowe, wydłużone okno. Na jego osi na parterze znajduje się brama, która przytyka do skrzydła aneksu i prowadzi na duży dziedziniec oraz do wnętrza skrzydła południowego.
Elewacja zachodnia: jednoosiowa z wejściem na osi drugiego piętra, zwieńczona na narożnikach sterczynami. Mury kondygnacji potraktowane są w ten sam sposób jak w skrzydle aneksu. Okna oświetlające kondygnacje bardziej zróżnicowane. Drugie piętro oświetla szerokie, wieloczęściowe okno. Na pierwszym piętrze dwa wąskie okna różnej wysokości, zamknięte od góry wąskim gzymsem odpowiadającym szerokością oknom drugiego piętra. Na osi elewacji na parterze drzwi prowadzące na klatkę schodową.

Skrzydło południowe
Elewacja południowa: dwupiętrowa, podparta na narożu szkarpą, trzyosiowa. Dwa okna od wschodu na pierwszym piętrze przesunięte z osi względem okien parteru. Nad oknami pierwszego piętra dwa małe prostokątne okienka. Kondygnację parteru tworzą dwa okna i umieszczone na trzeciej osi od wschodu drzwi. Elewacja płaska, bez ozdób, cała otynkowana.
Elewacja północna: jednopiętrowa, siedmioosiowa z bramą wjazdową na drugiej osi od zachodu. Osie w równych odległościach, regularne. Kondygnacje różnej wysokości, oddzielone gierowanym i profilowanym gzymsem międzykondygnacyjnym. Całość zwieńczona gierowanym gzymsem koronacyjnym. Parter flankują dwie szerokie szkarpy, z których pierwsza od wschodu dochodzi do gzymsu wieńczącego. Kondygnacja parteru artykułowana ciągiem arkadowym, wypełnionym prostokątnymi oknami przedzielonymi szerokimi pilastrami z nałożonymi na nie pilastrami filungowymi, zdobionymi płaskorzeźbą wykorzystującą ornament panoplii i główki putt.

Nad bramą prowadzącą na  dziedziniec znajduje się prostokątna płaskorzeźbiona płyta z wyobrażeniem dwóch postaci na tle dekoracji roślinnej. Postacie o odsłoniętych torsach zwrócone en face twarzami, trzymają się za ręce, a w wolnych dłoniach trzymają skierowane ku dołowi nagie miecze. Stoją w kontrapoście, głowy ich okrywają hełmy. Przestrzeń pomiędzy postaciami wypełnia nieregularnie wycięty lekko wypukły herb ze zwiniętymi narożami zwieńczony koroną. Pozostała część płyty wypełnia płaskorzeźba z wici roślinnych.

Materiały i techniki

– podziemie i nadziemie: mury z kamienia wapiennego i cegły, najgrubsze zewnętrzne mury piwnic w skrzydle aneksu – 395 cm;
– ścianki działowe: ceglane i drewniane;
– sklepienia ceglane, w piwnicach sklepienia kolebkowe, na parterze sklepienia kolebkowe z lunetami;
– dach i więźba dachowa: drewniana, krokwiowo-płatwiowa i wieszarowa o dwóch wieszakach, dach dwuspadowy pokryty blachą;
– elewacje: ceglane, kamienne, tynk;
– wymiary: 40,9 x 14,25 m wys. około 17 m.



 

 

Opracował: Marcin Świderski
Redakcja: Monika Śliwińska

Literatura

Ostrołęcki S., Kościół i klasztor dominikanów w Lublinie, Warszawa.
Wadowski J.A., Kościoły lubelskie, Lublin 2004.
Gawrecki H., Gawdzik C., Lublin, Warszawa 1959.
Michoński M., Zespół klasztorny dominikański. Dokumentacja naukowo-historyczna T. 1.
Michalak T., Inwentaryzacja architektoniczno-konserwatorska.
Kapeć W., Kościół i klasztor dominikanów w Lublinie, Lublin 2004.