Ośrodek „Brama Grodzka - Teatr NN” jest samorządową instytucją kultury działającą w Lublinie na rzecz ochrony dziedzictwa kulturowego i edukacji. Jej działania nawiązują do symbolicznego i historycznego znaczenia siedziby Ośrodka - Bramy Grodzkiej, dawniej będącej przejściem pomiędzy miastem chrześcijańskim i żydowskim, jak również do położenia Lublina w miejscu spotkania kultur, tradycji i religii.

Częścią Ośrodka są Dom Słów oraz Lubelska Trasa Podziemna.

Ośrodek „Brama Grodzka - Teatr NN” jest samorządową instytucją kultury działającą w Lublinie na rzecz ochrony dziedzictwa kulturowego i edukacji. Jej działania nawiązują do symbolicznego i historycznego znaczenia siedziby Ośrodka - Bramy Grodzkiej, dawniej będącej przejściem pomiędzy miastem chrześcijańskim i żydowskim, jak również do położenia Lublina w miejscu spotkania kultur, tradycji i religii.

Częścią Ośrodka są Dom Słów oraz Lubelska Trasa Podziemna.

Sztuka nagrobna lubelskich Żydów

Według tradycji, najpóźniej po upływie roku od pogrzebu, na mogile zmarłego należało postawić nagrobek. Była to najczęściej pionowa płyta umieszczana w miejscu, gdzie pod ziemią znajdowała się głowa.

Fragment macewy na cmentarzu żydowskim w Izbicy
Fragment macewy na cmentarzu żydowskim w Izbicy (Autor: Krawczyk, Marta)

Zwyczaj stawiania nagrobków nawiązywał do biblijnego wydarzenia, jakim było postawienie przez Jakuba pomnika na grobie Racheli, jego żony: A Jakub ustawił stelę1 na jej grobie (Rdz 35, 20). Rachel zmarła w drodze do Efrata i oznaczenie jej grobu stało się koniecznością. Podobnie, gdy umarła Debora, piastunka Rebeki (matki Jakuba), Jakub nakazał pogrzebać ją pod drzewem, aby miejsce jej pochówku było widoczne. Deborę pochowano w pobliżu Betel, pod terebintem2, który dlatego otrzymał nazwę Terebint Płaczu. (Rdz 35, 8).

Spis treści

[RozwińZwiń]

Powody stawiania nagrobkówBezpośredni odnośnik do tego akapituWróć do spisu treściWróć do spisu treści

Mogiły oznaczano po to, by ustrzec kapłanów przed przebywaniem w pobliżu zwłok, co spowodowałoby ich rytualną nieczystość. Było to w zgodzie z zakazem zapisanym w Prawie:

Potem Pan powiedział do Mojżesza: "Mów do kapłanów, synów Aarona, i powiedz im: [Kapłan] nie będzie się narażał na nieczystość z powodu zwłok zmarłego krewnego".

(Kpł 21, 1). 

Nagrobek był także wyrazem hołdu dla zmarłego. Stawiano go, by okazać mu poważanie i szacunek oraz by uchronić jego imię od zapomnienia.

Typy nagrobków żydowskichBezpośredni odnośnik do tego akapituWróć do spisu treściWróć do spisu treści

MacewaBezpośredni odnośnik do tego akapituWróć do spisu treściWróć do spisu treści

Słowo „macewa” oznacza pomnik. Znaczenie tego pojęcia jest bardzo szerokie i obejmuje wszystkie rodzaje nagrobków.

Jednakże w języku polskim przyjęło się słowem „macewa” określać najbardziej typowy nagrobek Żydów aszkenazyjskich, jakim była pionowa, prostokątna, kamienna płyta, z (najczęściej) łukowato wygiętym zwieńczeniem.

Środkową część płyty pokrywała inskrypcja, a zwieńczenie i obramienie – od połowy XVI w. – bogate ornamenty i płaskorzeźby o znaczeniu symbolicznym. Osadzona wprost w ziemi lub na cokole, nierzadko podparta była z tyłu podłużnym blokiem kamiennym.

Ogromna większość nagrobków zachowanych na starym kirkucie w Lublinie ma właśnie taki kształt macewy.

Nagrobek tumbowy lub skrzyniowyBezpośredni odnośnik do tego akapituWróć do spisu treściWróć do spisu treści

Drugim typem nagrobka (który także, choć znacznie rzadziej, występował na cmentarzu w Lublinie), był pseudosarkofag (zwany też nagrobkiem tumbowym lub skrzyniowym). Nie był to sarkofag w ścisłym tego słowa znaczeniu, ponieważ ciało nie było złożone we wnętrzu kamiennej skrzyni (w tradycji żydowskiej zwłoki zawsze spoczywały w ziemi).

Pseudosarkofag był jedynie dekoracją stojącą na właściwym grobie. Nagrobek taki składał się z podłużnej skrzyni w kształcie prostopadłościanu i nastawy (na przykład w formie półwalca). Skrzynia posadowiona była na murowanym fundamencie lub cokole. Jej ściany, podobnie jak nastawa, były bogato zdobione i często pokryte inskrypcjami.

OhelBezpośredni odnośnik do tego akapituWróć do spisu treściWróć do spisu treści

Trzecim tradycyjnym typem nagrobka występującym w Polsce był ohel (namiot) – budowla przypominająca kaplicę, wewnątrz której znajdowały się nagrobki. Ohele wznoszono zazwyczaj na grobach słynnych cadyków, a w ich wnętrzu umieszczano płyty nagrobne osób z rodziny lub uczniów. W Polsce niewiele oheli przetrwało w oryginalnej formie. Te zachowane są najczęściej obiektami odbudowanymi lub wzniesionymi na nowo po II wojnie światowej.

Inne formyBezpośredni odnośnik do tego akapituWróć do spisu treściWróć do spisu treści

Od początku XIX w., wraz z tendencjami emancypacyjnymi i dążeniem do asymilacji u części społeczeństwa żydowskiego, na nagrobkach pojawiły się elementy nawiązujące do stylu i symboliki cmentarzy chrześcijańskich: obeliski, kolumny, urny. Powstały też nowe formy nagrobków, uzyskane poprzez modernizację tradycyjnej steli. Upodobanie do obelisków i kolumn szło w parze z tendencją do monumentalizacji nagrobków, polegającą na wprowadzeniu dużych nagrobków architektonicznych, popularnych w oświeconych kręgach mieszkańców dużych miast.

Płyty ułożone horyzontalnie nie cieszyły się popularnością wśród Żydów aszkenazyjskich, znane były natomiast wśród Żydów sefardyjskich. Ten typ płyty leżał płasko na grobie i przykrywał całą jego powierzchnię.

Materiał na nagrobkiBezpośredni odnośnik do tego akapituWróć do spisu treściWróć do spisu treści

Nagrobki wykonywane były z materiałów dostępnych w danym regionie. Najczęściej był to kamień. Na obszarze nizinnym wykorzystywano przede wszystkim granitowe głazy narzutowe. W południowych, wyżynnych terenach dominował piaskowiec. Bardzo często dla najuboższych Żydów stawiano nagrobki drewniane, które były tańsze. W XIX w. do produkcji nagrobków w kształcie steli zastosowano żeliwo.

Techniki zdobieniaBezpośredni odnośnik do tego akapituWróć do spisu treściWróć do spisu treści

Macewy z lubelskiego starego kirkutu charakteryzuje duża różnorodność płaskorzeźbionych motywów. Ich wybór dyktowała tradycja, według wzorów funkcjonujących od pokoleń. Dodatkowo, jak pisał Andrzej Trzciński: 

na niektórych kamieniach odcisnęły swoje cechy formalne poszczególne okresy stylistyczne. Mamy przykłady renesansu, manieryzmu, baroku, klasycyzmu. Tak jak w całej sztuce żydowskiej w Polsce – formy stylowe są często spóźnione, uproszczone i wykazują dużą inercję czasową3.

Najstarsze nagrobki (XVI w.) są w stylu późnogotyckim: mają kształt prostokąta pokrytego wykutą wgłębnie inskrypcją, dekorowanego jedynie profilowanym obramieniem.

Macewy w stylu renesansowym (koniec XVI w. – lata 30. XVII w.) Występują często w formie aedikuli (wym. edikuli) lub portalu. W tym czasie wyodrębnia się też zwieńczenie, w którym kamieniarze umieszczają symboliczne dekoracje. Litery w inskrypcjach są najczęściej wypukłe.

Na macewach z drugiej połowy XVII w. zaznacza się niekiedy wpływ manieryzmu, natomiast stele w wieku XVIII z jednej strony dążą do maksymalnej prostoty, nawiązując do starszych nagrobków, z drugiej charakteryzują się znacznym zagęszczeniem motywów symbolicznych w zwieńczeniu.

Obok płaskorzeźb, ważnym elementem dekorującym macewę był kolor – na starszych płytach zachował się on wyłącznie w zagłębieniach (ślady wskazują na stosowanie farby białej, czarnej, czerwonej, niebieskiej, choć nie można wykluczyć innych kolorów). Na XIX- wiecznych nagrobkach polichromia zachowała się znacznie lepiej, jest jedynie wyblakła.

Motywy dekoracyjne i ich znaczenieBezpośredni odnośnik do tego akapituWróć do spisu treściWróć do spisu treści

W ciągu wieków wykształcono całe bogactwo motywów wypełniających zwieńczenia macew, inspirowanych światem roślin, zwierząt, obrzędowością, przedmiotami kultu, kulturą nieżydowską, itp.

Najczęściej spotykane przedstawieniaBezpośredni odnośnik do tego akapituWróć do spisu treściWróć do spisu treści

  • lwy (pojedyncze lub pary podtrzymujące koronę),
  • dłonie (w geście błogosławieństwa, zapalające świecę szabatową),
  • dzban,
  • puszka ofiarna i dłoń wrzucająca do niej monetę,
  • jad i otwarta księga,
  • menora ze złamanymi świecami,
  • złamane drzewo.

Motywy roślinneBezpośredni odnośnik do tego akapituWróć do spisu treściWróć do spisu treści

  • palmeta,
  • róża,
  • winorośl,
  • mak,
  • dąb,
  • cedr,
  • wierzba.

Motywy zwierzęceBezpośredni odnośnik do tego akapituWróć do spisu treściWróć do spisu treści

  • wspomniany już lew
  • jeleń,
  • niedźwiedź, owca (pojedynczą lub w stadzie),
  • wilk, zając,
  • orzeł,
  • mały ptak,
  • gołąb,
  • bocian,
  • ryby.

Pewna grupa symboli zwierzęcych nawiązywała do imion zmarłych: jeleń oznaczał Hirsza, Cwi lub Naftalego, gołąb – Jonę i Taube, lew – Arie, Łajba i Jehudę, wilk – Wolfa, Zewa lub Beniamina.

Motywy związane ze źródłem światłaBezpośredni odnośnik do tego akapituWróć do spisu treściWróć do spisu treści

  • słońce,
  • księżyc,
  • gwiazda, 
  • lichtarz,
  • pochodnia.

Motywy związane z architekturąBezpośredni odnośnik do tego akapituWróć do spisu treściWróć do spisu treści

  • synagoga, 
  • Ścianę Płaczu,
  • grób Dawida.

Dekoracje uzupełniająceBezpośredni odnośnik do tego akapituWróć do spisu treściWróć do spisu treści

umieszczane na ramie, wplecione w stylizowaną wić roślinną lub pomiędzy kwiaty, najczęściej były to:

  • skrzydlate bestie,
  • gryfy,
  • jednorożce.

Wizerunki ludzkieBezpośredni odnośnik do tego akapituWróć do spisu treściWróć do spisu treści

Ze względów kulturowych do rzadkości należał wizerunek postaci ludzkiej. Niemniej na nagrobku Awrahama ben Chajjim Heilpern (zm. 1762) pojawiła się postać starca trzymającego napięty łuk i strzałę – być może jest to alegoria śmierci.

Znacznie częściej postać ludzką zastępowano uczłowieczonym zwierzęciem, poszczególnymi częściami ciała, postaciami niekompletnymi lub ukazanymi od tyłu.

Symbole odnoszące się do faktu śmierciBezpośredni odnośnik do tego akapituWróć do spisu treściWróć do spisu treści

  • złamane drzewo,
  • zrujnowany dom,
  • zgaszona pochodnia,
  • łódź ze złamanym masztem

Symbole upamiętniające ród zmarłegoBezpośredni odnośnik do tego akapituWróć do spisu treściWróć do spisu treści

  • dłonie w geście błogosławieństwa na grobach mężczyzn – pochodzenia z kapłańskiego rodu Aarona,
  • dzban i misa (symbole oczyszczenia) – groby potomków Lewiego,
  • lew – pochodzenie z pokolenia Judy,
  • jeleń – pokolenie Naftalego,
  • wilk – pokolenie Beniamina.

Symbole związane z zawodem zmarłegoBezpośredni odnośnik do tego akapituWróć do spisu treściWróć do spisu treści

  • wąż Eskulapa upamiętniał lekarza,
  • księga - rabina lub uczonego w Piśmie,
  • zwój - sofera, czyli kopistę Tory.

Symbole wskazujące na stan cywilny lub cnotliwe życieBezpośredni odnośnik do tego akapituWróć do spisu treściWróć do spisu treści

  • gołąb jako znak małżonków
  • skarbonka – symbol dobroczynności,
  • korona – symbol uczoności i pobożności.

Autorzy dekoracjiBezpośredni odnośnik do tego akapituWróć do spisu treściWróć do spisu treści

Wykonawcami dekoracji na nagrobkach żydowskich byli z reguły anonimowi rzemieślnicy. Od ich talentu i sprawności warsztatowej zależał efekt końcowy. Stąd estetyczna wartość macew rozciąga się od bardzo znikomej po niezwykle wysoką.

InskrypcjeBezpośredni odnośnik do tego akapituWróć do spisu treściWróć do spisu treści

Wieloznaczność symboli często znajdowała rozwiązanie w inskrypcji zajmującej środkową część macewy. Składała się ona ze stałych części:

1. element początkowy

dwie litery – skrót od zwrotu „tu spoczywa”. Litery bywały wykonane większą czcionką albo były wplecione pomiędzy symboliczne znaki w zwieńczeniu

2. właściwa inskrypcja

o długości od kilku do kilkudziesięciu wierszy podzielonej na:

  • część informacyjną zawierającą: imiona i nazwisko zmarłego, dane dotyczące ojca (mężczyźni), męża (kobiety), miejsce pochodzenia, zajmowane stanowiska, tytuły napisanych utworów, datę śmierci i pogrzebu. Najważniejszą informację – imię – wyróżniano kształtem, wielkością bądź kolorem liter.

  • laudacje (pochwały zmarłego).

Najczęściej chwalono u mężczyzn pracowitość, prawość, bogobojność, skromność, zacność, dobroczynność. Stosowane są także powszechnie tytuły: nasz nauczyciel, rabin i mistrz, czcigodny rabin, głowa wygnania, gaon, korona naszej głowy. Na macewach kobiet wychwala się ich cnotliwość, szlachetność, matczyną troskę, dzielność, bogobojność, dobroczynność

charakteryzuje laudację Iwona Brzewska4.
  • lamentacje wyrażające ból i poczucie straty bliskich.

3. element końcowy

fraza:

Niech jego dusza będzie włączona w wieniec wiecznego życia

Wpływ reformy judaizmu na formę nagrobkówBezpośredni odnośnik do tego akapituWróć do spisu treściWróć do spisu treści

Duże zmiany w żydowskich zwyczajach pogrzebowych wiązały się z reformą judaizmu w połowie XIX w. Żydzi postępowi nie zakładali wprawdzie oddzielnych cmentarzy, ale – mimo oporu tradycjonalistów – udało im się wywalczyć prawo do umieszczania inskrypcji w języku polskim, stawiania okazałych murowanych grobowców rodzinnych (niekiedy ozdobionych nawet rzeźbami figuratywnymi) i wprowadzania świeckich – a nawet nieżydowskich – motywów dekoracyjnych.

LiteraturaBezpośredni odnośnik do tego akapituWróć do spisu treściWróć do spisu treści

Bałaban M., Żydowskie miasto w Lublinie, Lublin 1991.

Cmentarze żydowskie – symbolika, www.wcss.wroc.pl/wroclaw/religia/cmen/c_sy_op.htm (dostęp 20.01.2008).

Trzciński A., Wartości historyczne, religijne i artystyczne starego cmentarza żydowskiego w Lublinie, [w:] Hawryluk W.,  Józefczyk G. [red.], Żydzi lubelscy. Materiały z sesji poświęconej Żydom lubelskim. Lublin, 14–16 grudzień 1994 r., Lublin 1996.

Woronczak J. [red.], Cmentarze żydowskie. Studia z dziejów kultury żydowskiej w Polsce, t. 2, Wrocław 1995.

PrzypisyBezpośredni odnośnik do tego akapituWróć do spisu treściWróć do spisu treści

  1. Wróć do odniesienia Stela jest to stojący pionowo blok kamienny często pokryty inskrypcjami i/albo płaskorzeźbionymi rysunkami.
  2. Wróć do odniesienia Drzewem podobnym do dębu.
  3. Wróć do odniesienia A. Trzciński, Wartości historyczne, religijne i artystyczne starego cmentarza żydowskiego w Lublinie, [w:], Żydzi lubelscy. Materiały z sesji poświęconej Żydom lubelskim. Lublin 14–16 grudzień 1994, Lublin 1996. .
  4. Wróć do odniesienia I. Brzewska, Hebrajskie inskrypcje nagrobne na macewach z dawnego cmentarza w Turku [w:] J. Woronczak [red.], Cmentarze żydowskie. Studia z dziejów kultury żydowskiej w Polsce, t. 2, Wrocław 1995.

Powiązane artykuły

Zdjęcia

Słowa kluczowe