Ośrodek „Brama Grodzka - Teatr NN” jest samorządową instytucją kultury działającą w Lublinie na rzecz ochrony dziedzictwa kulturowego i edukacji. Jej działania nawiązują do symbolicznego i historycznego znaczenia siedziby Ośrodka - Bramy Grodzkiej, dawniej będącej przejściem pomiędzy miastem chrześcijańskim i żydowskim, jak również do położenia Lublina w miejscu spotkania kultur, tradycji i religii.

Częścią Ośrodka są Dom Słów oraz Lubelska Trasa Podziemna.

Ośrodek „Brama Grodzka - Teatr NN” jest samorządową instytucją kultury działającą w Lublinie na rzecz ochrony dziedzictwa kulturowego i edukacji. Jej działania nawiązują do symbolicznego i historycznego znaczenia siedziby Ośrodka - Bramy Grodzkiej, dawniej będącej przejściem pomiędzy miastem chrześcijańskim i żydowskim, jak również do położenia Lublina w miejscu spotkania kultur, tradycji i religii.

Częścią Ośrodka są Dom Słów oraz Lubelska Trasa Podziemna.

Sztuka nagrobna lubelskich Żydów

Według tradycji, najpóźniej po upływie roku od pogrzebu, na mogile zmarłego należało postawić nagrobek. Była to najczęściej pionowa płyta umieszczana w miejscu, gdzie pod ziemią znajdowała się głowa. Zwyczaj stawiania nagrobków nawiązywał do biblijnego wydarzenia, jakim było postawienie przez Jakuba pomnika na grobie Racheli, jego żony: A Jakub ustawił stelę1 na jej grobie (Rdz 35, 20). Rachel zmarła w drodze do Efrata i oznaczenie jej grobu stało się koniecznością. Podobnie, gdy umarła Debora, piastunka Rebeki (matki Jakuba), Jakub nakazał pogrzebać ją pod drzewem, aby miejsce jej pochówku było widoczne. Deborę pochowano w pobliżu Betel, pod terebintem2, który dlatego otrzymał nazwę Terebint Płaczu. (Rdz 35, 8).

Spis treści

[RozwińZwiń]

Powody stawiania nagrobków

Mogiły oznaczano po to, by ustrzec kapłanów przed przebywaniem w pobliżu zwłok, co spowodowałoby ich rytualną nieczystość. Było to w zgodzie z zakazem zapisanym w Prawie: Potem Pan powiedział do Mojżesza: »Mów do kapłanów, synów Aarona, i powiedz im: [Kapłan] nie będzie się narażał na nieczystość z powodu zwłok zmarłego krewnego«. (Kpł 21, 1). 

Nagrobek był także wyrazem hołdu dla zmarłego. Stawiano go, by okazać mu poważanie i szacunek oraz by uchronić jego imię od zapomnienia.

 

Typy nagrobków żydowskich

Słowo „macewa” oznacza pomnik. Znaczenie tego pojęcia jest bardzo szerokie i obejmuje wszystkie rodzaje nagrobków. Jednakże w języku polskim przyjęło się słowem „macewa” określać najbardziej typowy nagrobek Żydów aszkenazyjskich, jakim była pionowa, prostokątna, kamienna płyta, z (najczęściej) łukowato wygiętym zwieńczeniem. Środkową część płyty pokrywała inskrypcja, a zwieńczenie i obramienie – od połowy XVI w. – bogate ornamenty i płaskorzeźby o znaczeniu symbolicznym. Osadzona wprost w ziemi lub na cokole, nierzadko podparta była z tyłu podłużnym blokiem kamiennym. Ogromna większość nagrobków zachowanych na starym kirkucie w Lublinie ma właśnie taki kształt macewy.
 
 


Drugim typem nagrobka (który także, choć znacznie rzadziej, występował na cmentarzu w Lublinie), był pseudosarkofag (zwany też nagrobkiem tumbowym lub skrzyniowym). Nie był to sarkofag w ścisłym tego słowa znaczeniu, ponieważ ciało nie było złożone we wnętrzu kamiennej skrzyni (w tradycji żydowskiej zwłoki zawsze spoczywały w ziemi). Pseudosarkofag był jedynie dekoracją stojącą na właściwym grobie. Nagrobek taki składał się z podłużnej skrzyni w kształcie prostopadłościanu i nastawy (na przykład w formie półwalca). Skrzynia posadowiona była na murowanym fundamencie lub cokole. Jej ściany, podobnie jak nastawa, były bogato zdobione i często pokryte inskrypcjami.


Trzecim tradycyjnym typem nagrobka występującym w Polsce był ohel (namiot) – budowla przypominająca kaplicę, wewnątrz której znajdowały się nagrobki. Ohele wznoszono zazwyczaj na grobach słynnych cadyków, a w ich wnętrzu umieszczano płyty nagrobne osób z rodziny lub uczniów. W Polsce niewiele oheli przetrwało w oryginalnej formie. Te zachowane są najczęściej obiektami odbudowanymi lub wzniesionymi na nowo po II wojnie światowej.


Od początku XIX w., wraz z tendencjami emancypacyjnymi i dążeniem do asymilacji u części społeczeństwa żydowskiego, na nagrobkach pojawiły się elementy nawiązujące do stylu i symboliki cmentarzy chrześcijańskich: obeliski, kolumny, urny. Powstały też nowe formy nagrobków, uzyskane poprzez modernizację tradycyjnej steli. Upodobanie do obelisków i kolumn szło w parze z tendencją do monumentalizacji nagrobków, polegającą na wprowadzeniu dużych nagrobków architektonicznych, popularnych w oświeconych kręgach mieszkańców dużych miast.


Płyty ułożone horyzontalnie nie cieszyły się popularnością wśród Żydów aszkenazyjskich, znane były natomiast wśród Żydów sefardyjskich. Ten typ płyty leżał płasko na grobie i przykrywał całą jego powierzchnię.

 

Materiał na nagrobki

Nagrobki wykonywane były z materiałów dostępnych w danym regionie. Najczęściej był to kamień. Na obszarze nizinnym wykorzystywano przede wszystkim granitowe głazy narzutowe. W południowych, wyżynnych terenach dominował piaskowiec. Bardzo często dla najuboższych Żydów stawiano nagrobki drewniane, które były tańsze. W XIX w. do produkcji nagrobków w kształcie steli zastosowano żeliwo.

 

Techniki zdobienia

Macewy z lubelskiego starego kirkutu (zobacz opis cmentarza Majera Bałabana) charakteryzuje duża różnorodność płaskorzeźbionych motywów. Ich wybór dyktowała tradycja, według wzorów funkcjonujących od pokoleń. Dodatkowo na niektórych kamieniach odcisnęły swoje cechy formalne poszczególne okresy stylistyczne. Mamy przykłady renesansu, manieryzmu, baroku, klasycyzmu. Tak jak w całej sztuce żydowskiej w Polsce – formy stylowe są często spóźnione, uproszczone i wykazują dużą inercję czasową - jak pisał Andrzej Trzciński3. Najstarsze nagrobki (XVI w.) są w stylu późnogotyckim: mają kształt prostokąta pokrytego wykutą wgłębnie inskrypcją, dekorowanego jedynie profilowanym obramieniem.

Macewy w stylu renesansowym (koniec XVI w. – lata 30. XVII w.) Występują często w formie aedikuli (wym. edikuli) lub portalu. W tym czasie wyodrębnia się też zwieńczenie, w którym kamieniarze umieszczają symboliczne dekoracje. Litery w inskrypcjach są najczęściej wypukłe.

Na macewach z drugiej połowy XVII w. zaznacza się niekiedy wpływ manieryzmu, natomiast stele w wieku XVIII z jednej strony dążą do maksymalnej prostoty, nawiązując do starszych nagrobków, z drugiej charakteryzują się znacznym zagęszczeniem motywów symbolicznych w zwieńczeniu.

Obok płaskorzeźb, ważnym elementem dekorującym macewę był kolor – na starszych płytach zachował się on wyłącznie w zagłębieniach (ślady wskazują na stosowanie farby białej, czarnej, czerwonej, niebieskiej, choć nie można wykluczyć innych kolorów). Na XIX- wiecznych nagrobkach polichromia zachowała się znacznie lepiej, jest jedynie wyblakła.

Motywy dekoracyjne i ich znaczenie

Fragm. macewy ze Starego Kirkutu w Lublinie, fot.
Joanna Zętar, 2006.

W ciągu wieków wykształcono całe bogactwo motywów wypełniających zwieńczenia macew, inspirowanych światem roślin, zwierząt, obrzędowością, przedmiotami kultu, kulturą nieżydowską, itp. Do najczęściej spotykanych przedstawień należały:
 

  • lwy (pojedyncze lub pary podtrzymujące koronę),
  • dłonie (w geście błogosławieństwa, zapalające świecę szabatową),
  • dzban,
  • puszka ofiarna i dłoń wrzucająca do niej monetę,
  • jad i otwarta księga,
  • menora ze złamanymi świecami,
  • złamane drzewo.

Inne motywy roślinne to: palmeta, róża, winorośl, mak dąb, cedr, wierzba.
 

Z motywów zwierzęcych można wymienić, oprócz lwa, także: jelenia, niedźwiedzia, owcę (pojedynczą lub w stadzie), wilka, zająca, orła, małego ptaka, gołębia, bociana, ryby.


Chętnie rzeźbiono też źródła światła (słońce, księżyc, gwiazdę, lichtarz, pochodnię) i architekturę (synagogę, Ścianę Płaczu, grób Dawida).


Dekorację uzupełniającą, umieszczaną na ramie stanowiły najczęściej skrzydlate bestie, gryfy, jednorożce, wplecione w stylizowaną wić roślinną lub pomiędzy kwiaty.


Ze względów kulturowych do rzadkości należał wizerunek postaci ludzkiej. Niemniej na nagrobku Awrahama ben Chajjim Heilpern (zm. 1762) pojawiła się postać starca trzymającego napięty luk i strzałę – być może jest to alegoria śmierci. Znacznie częściej postać ludzką zastępowano uczłowieczonym zwierzęciem, poszczególnymi częściami ciała, postaciami niekompletnymi lub ukazanymi od tyłu.


Niektóre symbole odnosiły się do faktu śmierci (złamane drzewo, zrujnowany dom, zgaszona pochodnia, łódź ze złamanym masztem), inne upamiętniały ród zmarłego (dłonie w geście błogosławieństwa na grobach mężczyzn to znak pochodzenia z kapłańskiego rodu Aarona, dzban i misa (symbole oczyszczenia) oznaczają groby potomków Lewiego, lew – pochodzenie z pokolenia Judy, jeleń – pokolenie Naftalego, wilk – pokolenie Beniamina).


Następna grupa symboli przypominała o zawodzie zmarłego (wąż Eskulapa upamiętniał lekarza, księga - rabina lub uczonego w Piśmie, zwój - sofera, czyli kopistę Tory). Istniały także symbole wskazujące na stan cywilny (gołąb jako znak małżonków) lub cnotliwe życie (skarbonka – symbol dobroczynności, korona – symbol uczoności i pobożności).   Pewna grupa symboli zwierzęcych nawiązywała do imion zmarłych (jeleń oznaczał Hirsza, Cwi lub Naftalego, gołąb - Jonę i Taube, lew - Arie, Łajba i Jehudę, wilk - Wolfa, Zewa lub Beniamina).


Wykonawcami dekoracji na nagrobkach żydowskich byli z reguły anonimowi rzemieślnicy. Od ich talentu i sprawności warsztatowej zależał efekt końcowy. Stąd estetyczna wartość macew rozciąga się od bardzo znikomej po niezwykle wysoką.

Inskrypcje

Macewa ze Starego Kirkutu w Lublinie, fot. Joanna Zętar, 2006.

Wieloznaczność symboli często znajdowała rozwiązanie w inskrypcji zajmującej środkową cześć macewy. Składała się ona ze stałych części:
 

  • elementu początkowego: dwóch liter – skrótu od zwrotu „tu spoczywa”. Litery bywały wykonane większą czcionką albo wplecione pomiędzy symboliczne znaki w zwieńczeniu,
     
  • właściwej inskrypcji o długości od kilku do kilkudziesięciu wierszy podzielonej na:
    • część informacyjną zawierającą: imiona i nazwisko zmarłego, dane dotyczące ojca (mężczyźni), męża (kobiety), miejsce pochodzenia, zajmowane stanowiska, tytuły napisanych utworów, datę śmierci i pogrzebu. Najważniejszą informację – imię – wyróżniano kształtem, wielkością bądź kolorem liter.
       
    • laudacje (pochwały zmarłego). Najczęściej chwalono u mężczyzn pracowitość, prawość, bogobojność, skromność, zacność, dobroczynność. Stosowane są także powszechnie tytuły: nasz nauczyciel, rabin i mistrz, czcigodny rabin, głowa wygnania, gaon, korona naszej głowy. Na macewach kobiet wychwala się ich cnotliwość, szlachetność, matczyną troskę, dzielność, bogobojność, dobroczynność - charakteryzuje laudację Iwona Brzewska4.
       
    • lamentacje wyrażające ból i poczucie straty bliskich.
       
  • elementu końcowego – frazy: „Niech jego dusza będzie włączona w wieniec wiecznego życia”.

 

Wpływ reformy judaizmu na formę nagrobków

Duże zmiany w żydowskich zwyczajach pogrzebowych wiązały się z reformą judaizmu w połowie XIX w. Żydzi postępowi nie zakładali wprawdzie oddzielnych cmentarzy, ale – mimo oporu tradycjonalistów – udało im się wywalczyć prawo do umieszczania inskrypcji w języku polskim, stawiania okazałych murowanych grobowców rodzinnych (niekiedy ozdobionych nawet rzeźbami figuratywnymi) i wprowadzania świeckich – a nawet nieżydowskich – motywów dekoracyjnych.

 

Opracowała Anna Kiszka

 

 

Przypisy

1 Stela jest to stojący pionowo blok kamienny często pokryty inskrypcjami i/albo płaskorzeźbionymi rysunkami.
2 Drzewem podobnym do dębu.
3 Trzciński A., Wartości historyczne, religijne i artystyczne starego cmentarza żydowskiego w Lublinie.
4 Brzewska I., Hebrajskie inskrypcje nagrobne na macewach z dawnego cmentarza w Turku [w:] Woronczak J. (red.), Cmentarze żydowskie. Studia z dziejów kultury żydowskiej w Polsce, T. 2, Wrocław 1995.
 

Zdjęcia

Słowa kluczowe