Ośrodek „Brama Grodzka - Teatr NN” jest samorządową instytucją kultury działającą w Lublinie na rzecz ochrony dziedzictwa kulturowego i edukacji. Jej działania nawiązują do symbolicznego i historycznego znaczenia siedziby Ośrodka - Bramy Grodzkiej, dawniej będącej przejściem pomiędzy miastem chrześcijańskim i żydowskim, jak również do położenia Lublina w miejscu spotkania kultur, tradycji i religii.

Częścią Ośrodka są Dom Słów oraz Lubelska Trasa Podziemna.

Ośrodek „Brama Grodzka - Teatr NN” jest samorządową instytucją kultury działającą w Lublinie na rzecz ochrony dziedzictwa kulturowego i edukacji. Jej działania nawiązują do symbolicznego i historycznego znaczenia siedziby Ośrodka - Bramy Grodzkiej, dawniej będącej przejściem pomiędzy miastem chrześcijańskim i żydowskim, jak również do położenia Lublina w miejscu spotkania kultur, tradycji i religii.

Częścią Ośrodka są Dom Słów oraz Lubelska Trasa Podziemna.

Szpital Dziecięcy im. Vetterów w Lublinie

Szpital dziecięcy w Lublinie został ufundowany przez braci Juliusza i Augusta Vetterów w celu uczczenia zmarłej w 1906 roku Karoliny z Vetterów Brodowskiej. Projektantem budynku przy ulicy Staszica i obiektu na jego tyłach jest Józef Dziekoński.


 

Spis treści

[RozwińZwiń]

Lokalizacja

Lublin, ul. Staszica 11

Funkcja

Dawniej szpital dziecięcy
Obecnie: Archiwum działu dokumentacji chorych (piwnica)
Bank Krwi (parter)
Zakład Stomatologii Wieku Rozwojowego (1 piętro)
Poradnia Stomatologii Wieku Rozwojowego (2 piętro)

Architekt

Józef Dziekoński

Data budowy, przebudowy

1908 – budowa szpitala
1931 – remont
po 1944 – rozbudowa obiektu
2005 – remont dachu i poddasza
2006 – remont elewacji

Styl

Elementy zdobnicze odpowiadały popularnej w tym czasie Art Nouveau. Nurt, zwany w Polsce secesją, uważany był za kierunek awangardowy. Secesja w założeniu bowiem zrywała z powielaniem sztuki wieków minionych. Miała także obejmować wszystkie dziedziny życia, a przez to uczynić je pięknym. Głównym zaś jej elementem, niemal cechą sztandarową była pojawiająca się niemal wszędzie giętka, falista, często splątana linia. Występowała w grubych konturach, zamieniała się w łodygi roślin, formułowała kształt łuków i gzymsów.

Dekoracja secesyjna budynku skupia się na wysokości budynku wieńczącego i bezpośrednio pod nim. W partiach ryzalitów płaszczyzny dachów na styku ze ścianami zostały finezyjnie sfalowane. W elewacji powstały dzięki temu zamknięte odcinkowo, niewielkie płyciny. Opleciono je misternie powyginaną, bujną wicią roślinną.

Rzut budynku

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

Wymiary

Powierzchnia zabudowy: 504,4 m kw.
Kubatura I piętra: 2244,60 m sześc.
Powierzchnia użytkowa: 331,65 m kw.

Materiały i techniki

Obiekt dwukondygnacyjny, podpiwniczony, założony na rzucie wydłużonego prostokąta z obustronnymi ryzalitami bocznymi i środkowym na osi. Układ wnętrz dwutraktowy, symetryczny, komunikacja dwubiegową klatką schodową –poprzedzoną sienią – w tylnym trakcie środkowego ryzalitu. Posiada poddasze użytkowe. Budynek murowany z cegły ceramicznej pełnej, ze stropami ceramicznymi na belkach stalowych typu Klein.

Więźba dachowa drewniana krokwiowa, dach dwuspadowy nad główną bryłą budynku, łamany nad ryzalitami bocznymi oraz trójpołaciowy nad środkowym ryzalitem. Całość pokryta dachówką karpiówką podwójną.

Schody żelbetowe płytowe, dwubiegowe z wykończeniem lastrikowym. Balustrada metalowa, prosta. Balkony od podwórza na belkach stalowych.
Stolarka okienna i drzwiowa drewniana.

Opis

Budynek usytuowany w bloku zabudowy zwartej ulicy Staszica, od północnego-wschodu połączony z zabudowaniami szpitalnymi, od północy parterową przybudówką przyległą do budynku posesji Staszica 9. Fasada od ulicy Staszica cofnięta w głąb działki. Na tyłach prostokątne wewnętrzne podwórze, dostępne z klatki schodowej.

Elewacja frontowa – dziewięcioosiowa, dwukondygnacyjna, na cokole podwójnym zakończonym skromnym gzymsem.

Ryzality boczne dwuosiowe, ujęte po bokach lizenami. Dwie osie okien przedzielone w pionie pasem tynku dochodzącego do ozdobionego pasa profilowanego, ząbkowanego gzymsu nad oknami drugiej kondygnacji, obiegającego front na całej długości. Nad nim wprowadzone fragmenty lizen, pomiędzy którymi kartusz ograniczony po obrzeżach bogatym ornamentem małżowinowo-chrząstkowym, girlandami i liściem akantu, pośrodku daty 1908 i 1910. Całość zwieńczona mocno uwypuklonym gzymsem w formie wygiętego ku górze łuku.

Podobnym łukiem przybierającym formę gierowanego gzymsu zwieńczony otwór drzwiowy ryzalitu środkowego, flankowany po bokach kolumnami o jońskich głowicach, wspierających fragmenty szczątkowego belkowania. Otwór drzwiowy z półkolistym naświetleniem, ujęty podwójnym pasem wypukłego tynku.

Okna ościeżnicowe, sześciodzielne, dwuskrzydłowe, skrzydła dwukwaterowe, z dwuskrzydłowymi czterodzielnymi nadślemionami. Jedynie okno drugiej kondygnacji ryzalitu środkowego, jest podwójne z nadślemieniem równym wymiarami pozostałej części okna.
W obrębie parteru otwory okienne w płaskich profilowanych obramieniach ze zwornikiem w górnej partii, na piętrze z bardziej bogatą potraktowaną formą podokiennika i ryciną powyżej ząbkowanego gzymsu – w korpusie głównym.

Od północy przybudówka z drzwiami nawiązującymi formą do drzwi głównych frontu ryzalitu środkowego oraz boniowanym fragmentem ściany, z boniami wyprofilowanymi z tynku.
Elewacja tylna – jednoosiowa (dodatkowe dwie osie w korpusie głównym, w stosunku do frontowej). Ryzality boczne potraktowano podobnie jak od frontu. Pomiędzy ryzalitami, na całej długości wysokości piętra, tarasy balkonowe z wybrzuszoną ozdobną balustradą. Ryzalit środkowy jednoosiowy, z dwuskrzydłowymi drzwiami w parterze, wydłużonym prostokątnym i kwadratowym powyżej – otworem okiennym doświetlającym klatkę schodową. Ząbkowany gzyms od frontu, w elewacji tylnej zastępuje prosta opaska w tynku. Obramienia okien analogiczne jak w elewacji frontowej.

Historia

Szpital dziecięcy w Lublinie został ufundowany przez braci Juliusza i Augusta Vetterów w celu uczczenia zmarłej w 1906 roku Karoliny z Vetterów Brodowskiej.
Powyższemu zamiarowi służyła chęć stworzenia instytucji na wzór istniejących w Warszawie i Łodzi, mającej przeciwdziałać rozszerzaniu się chorób dziecięcych i zmniejszyć występujący wśród nich wysoki procent śmiertelności.

Juliusz Vetter w 1907 roku – po śmierci Augusta Vettera – nabył plac w Lublinie o powierzchni 9000 łokci. Wybudowany szpital otrzymał nazwę „Szpital prywatny dla dzieci w Lublinie” i wraz z majątkiem ruchomym przekazany został przez fundatora w posiadanie i użytkowanie szpitala. Koszty trwającej ponad 2 lata budowy szpitala (1908–1910) pokrył w całości Juliusz Vetter z funduszy własnych i nieżyjącego już brata Augusta.

Projektantem budynku przy ulicy Początkowskiej (obecnie Staszica) i obiektu na jego tyłach jest Józef Dziekoński, działający prawdopodobnie w ramach Biura Konstrukcyjno-Budowlanego i Kanalizacyjnego „Architekt”. Biuro to zajmujące się wykonywaniem projektów i gromadzeniem materiałów budowlanych, zajęło się również stroną wykonawczą budowy gmachów szpitala wraz z założeniem instalacji wodociągowo-kanalizacyjnej.

Przedmiotowy budynek przetrwał zasadniczo w niezmienionej zewnętrznej formie do dnia dzisiejszego, zmiany dotknęły jedynie płn.- wsch. strony obiektu, gdzie w 1928 roku nad przybudówką – wg proj. inż. J. Siennickiego – wzniesiono salę operacyjną. Po 1944 roku uległy one całkowitej likwidacji, w związku z budową nowego pawilonu szpitalnego.

Zaprojektowane przez Józefa Dziekońskiego dwa budynki przestały z czasem w pełni zabezpieczać potrzeby lokalowe szpitala. W latach 1927–1929 wg proj. inż. J. Siennickiego, powstał od ulicy Karmelickiej (obecnie Szpitalna) pawilon chorób wewnętrznych. Do roku 1939 powstały kolejne gmachy, zakres prowadzonych wówczas prac dotyczył budowy przychodni dziecięcej i przebudowy istniejącego pawilonu na aptekę przyszpitalną (1938).

Projekt powyższego przedsięwzięcia został zatwierdzony pod warunkiem wykonania „przewiewnego i estetycznego ogrodzenia nieruchomości” i ustawienia go w linii regulacyjnej ul. Staszica. Zastrzeżenie do projektu było więc przyczyną powstania istniejącego obecnie ogrodzenia.

W roku 1939 Minister Opieki Społecznej nadał nowy status Fundacji Vetterów, ustalając jej nazwę na „Szpital dla dzieci im. Vetterów w Lublinie, pod wezwaniem dzieciątka Jezus” i potwierdził osobowość prawną fundacji. Przewodniczącym Fundacji został dożywotnio Bruno Vetter. Poszerzony o nowe działki majątek szpitala przy ul.Staszica składał się wówczas z nieruchomości uregulowanych w księgach wieczystych:
a) Lublin nr 1083 o powierzchni 15126,25 łokci kwadratowych
b) Lublin nr 958 o powierzchni 7217 łokci kwadratowych

W roku 1949 w oparciu o Uchwałę Rady Ministrów o zakładach społecznych służby zdrowia, gmina miasta Lublin przejęła nieodpłatnie na własność majątek ruchomy oraz nieruchomości użytkowane dotychczas na potrzeby szpitala.
Postanowieniem z dn. 21.01.1950 r. Wojewoda Lubelski zarządził zmianę nazwy szpitala na „Miejski Szpital Dziecięcy w Lublinie”.

Na podstawie dekretu z dn. 24.04.1952 r. o zniesieniu fundacji (Dz.U. Nr 25, poz. 172), majątek ruchomy i nieruchomy szpitala dziecięcego przeszedł na własność Skarbu Państwa.
Przed 1954 r. Miejski Szpital Dziecięcy został przekształcony w Wojewódzki Szpital Specjalistyczny-Dziecięcy im. J. Brudzińskiego, a w lutym 1954 r. na Państwowy Szpital Kliniczny nr 3 w Lublinie.
Minister Zdrowia i Opieki Społecznej, zarządzeniem z dn. 04.08.1970 r. zniósł PSK nr 3 a jego majątek został przekazany na rzecz Instytutu Pediatrii Akademii Medycznej w Lublinie.
Z dniem 1.07.1974 r. nastąpiła integracja organizacyjna Instytutu Pediatrii z Państwowym Szpitalem Klinicznym w Lublinie.

 

Opracowała Małgorzata Pietrzak

 

 

 

 

Literatura

1. Fragment artykułu doktorantki KUL-u mgr Hanny Bieniaszkiewicz „Śmiałe rozwiązania architektoniczne w lubelskim szpitalu dziecięcym w roku 1911”, ALMAMATER 3 (52) 2004
2. Wacław Jasiński, opis szpitala dla dzieci, „Kalendarz Lubelski”, 1912, s. 20
3. ZABYTKI ARCHITEKTURY I BUDOWNICTWA W POLSCE, TOM 22, woj. Lubelskie, Ośrodek Dokumentacji Zabytków 1995 r.
4. Projekt budowlany modernizacji - detale, Z. Skałecki, 1999 r.
5. Projekt budowlano-wykonawczy remontu elewacji budynku, J. Bagiełło i J. Fronczyk, 2000 r.
6. Projekt Technologiczny adaptacji pomieszczeń dla potrzeb Katedry Stomatologii Wieku Rozwojowego, T. Piech 1996 r.
7. Projekt Techniczny kolorystyki elewacji, C. Kupidura i D. Borkowska, 1907 r.
8. Rozpoznanie historyczne i wytyczne konserwatorskie, A. Lakutowicz i D. Kopciowski, 1993 r.
9. Serwis fotograficzny (stan przed remontem), 1997 r.