Ośrodek „Brama Grodzka - Teatr NN” jest samorządową instytucją kultury działającą w Lublinie na rzecz ochrony dziedzictwa kulturowego i edukacji. Jej działania nawiązują do symbolicznego i historycznego znaczenia siedziby Ośrodka - Bramy Grodzkiej, dawniej będącej przejściem pomiędzy miastem chrześcijańskim i żydowskim, jak również do położenia Lublina w miejscu spotkania kultur, tradycji i religii.

Częścią Ośrodka są Dom Słów oraz Lubelska Trasa Podziemna.

Ośrodek „Brama Grodzka - Teatr NN” jest samorządową instytucją kultury działającą w Lublinie na rzecz ochrony dziedzictwa kulturowego i edukacji. Jej działania nawiązują do symbolicznego i historycznego znaczenia siedziby Ośrodka - Bramy Grodzkiej, dawniej będącej przejściem pomiędzy miastem chrześcijańskim i żydowskim, jak również do położenia Lublina w miejscu spotkania kultur, tradycji i religii.

Częścią Ośrodka są Dom Słów oraz Lubelska Trasa Podziemna.

Szczebrzeszyn – historia miasta

Osadnictwo na terenach dzisiejszego Szczebrzeszyna sięga pięciu tysięcy lat wstecz. W VIII wieku n.e. tereny były zamieszkane przez plemiona Lędzian, którzy budowali grody książęce, zwane Grodami Czerwińskimi. Do nich zaliczał się też Szczebrzeszyn. Grody Czerwieńskie leżały na terenach granicznych między Polską a Rusią w związku z czym były toczone o nie liczne boje i często przechodziły do rąk jednego lub drugiego kraju. Osada, z której wyrósł Szczebrzeszyn była punktem na szlaku handlowym, wiodącym z krajów arabskich przez Kijów i Włodzimierz Wołyński do Krakowa i Pragi.

 

Spis treści

[RozwińZwiń]

KRAJOBRAZ

Szczebrzeszyn to miasto w województwie lubelskim, liczące kilka tysięcy mieszkańców, położone na pograniczu Roztocza Zachodniego i Padołu Zamojskiego, oddzielonych doliną rzeki Wieprz przepływającą w pobliżu miasta. Tereny na zachód i południowy-zachód od Szczebrzeszyna – pocięte plątaniną zalesionych wąwozów – to tzw. „Piekiełko”, utworzono tu Szczebrzeszyński Park Krajobrazowy. W odległości kilku kilometrów na wschód, za rzeką Wieprz zaczyna się Roztoczański Park Narodowy. Szczebrzeszyn jest lokalnym węzłem drogowym. 

HISTORIA

Początki Szczebrzeszyna związane są z czasami Rusi Książęcej, a o jego ówczesnej randze świadczy to, że był już wówczas miastem. Szczebrzeszyn został zajęty w 1366 roku przez Kazimierza Wielkiego, który oddał go w lenno Jerzemu Narymuntowiczowi. Po śmierci króla miasto znalazło się we władaniu Władysława Opolczyka. W 1378 roku Ludwik Węgierski nagrodził Dymitra z Goraja za lojalność podczas wypraw wojennych, dając mu na własność powiat szczebrzeski. Władysław Jagiełło potwierdził nadanie Ludwika Węgierskiego w dokumencie Dominum Scebresinum z 1388 roku.

Za czasów Gorajskich, jeszcze w końcu XIV w. Szczebrzeszyn otrzymał prawo magdeburskie. Miastu nadano nowy kształt przestrzenny z rynkiem wymierzonym na wschód od wcześniej istniejącej cerkwi i na zachód od kościoła.

Z fundacji Dymitra, w Szczebrzeszynie powstał kościół parafialny pw. św. Mikołaja oraz kościół pw. św. Trójcy i klasztor, do którego zostali sprowadzeni franciszkanie. Dymitr zmarł w 1400 roku i jego majątek został podzielony między żonę, bratanków i trzy córki. Nowym właścicielem stał się Prokop, a po jego śmierci miasto przeszło na własność wnuczki Zygmunty. W 1471 roku Zygmunta wyszła za Amora Tarnowskiego, który nadał mieszkańcom Szczebrzeszyna przywilej na organizowanie corocznych jarmarków w dniu św. Agnieszki oraz zwolnił ludność od płacenia ceł i myt.

Pod koniec XV w. pojawili się tu Żydzi, którzy zamieszkali w kwartale na pd.-zach. od rynku. W 1555 roku Szczebrzeszyn przeszedł na własność rodziny Górków, wyznawców kalwinizmu. Wkrótce stał się ośrodkiem reformacji oraz schronieniem dla prześladowanych kalwinów, a kościół św. Mikołaja został przekształcony na zbór. W 1593 roku Górkowie sprzedali swoje włości rodzinie Czarnowskich, którzy w tym samym roku odsprzedali miasto Janowi Zamoyskiemu. W 1595 roku miasto zostało włączone do ordynacji. Zamoyski ufundował murowany zespół klasztorny franciszkanów, wspierał prace przy kościele, cerkwi oraz synagodze, a następnie finansował późniejsze prace remontowe tych obiektów. 

W XVII wieku miasto nawiedzały epidemie i wojny. W 1648 roku miał miejsce najazd kozacki, w 1656 roku potop szwedzki, a w 1672 najazd Tatarów, którzy spalili miasto. Kilkakrotnie zabudowa miasta ulegała pożarom (największe w 1755, 1832 i 1866 r.).

W 1701 roku w Szczebrzeszynie odbył się Sejm Czterech Ziem. Od 1772 do 1809 r. Szczebrzeszyn znajdował się w zaborze austriackim, potem krótko w Księstwie Warszawskim (1809-1815), a następnie przez sto lat w zależnym od Rosji Królestwie Polskim (1815-1915). W czasach Księstwa Warszawskiego, w 1809 r., przeniesiono tu z Zamościa Szkołę Wojewódzką, która działała do 1852 roku. W czasie powstania styczniowego w Szczebrzeszynie miał miejsce, zakończony niepowodzeniem, atak powstańców na placówkę rosyjskiej żandarmerii. 


W okresie I wojny światowej Szczebrzeszyn przechodził z rąk jednych zaborców do drugich, którzy niszczyli i rabowali miasto.


W latach 20. XX wieku wszystkie ulice zostały wybrukowane i oświetlone. Przed II wojną światową większość mieszkańców zajmowała się rzemiosłem, rolnictwem, handlem lub przemysłem. Pracowano w cegielniach, kotlarniach, tkalniach, kuźniach, młynach, piekarniach, mleczarniach, tartakach oraz w cukrowni w Klemensowie i Fabryce Terpentyny w Brodach Małych.

Konsekwencją wydarzeń wojennych były szersze kontakty ze światem, stąd, po ustaniu walk bardziej intensywny rozwój partii politycznych, organizacji społecznych, kulturalnych i sportowych, powstawały szkoły, banki i kasy oszczędnościowe – tak chrześcijańskie jak i żydowskie. Przed wojną w mieście mieszkało 7496 mieszkańców, w tym 3200 Żydów (42%).

II wojna światowa zawitała do Szczebrzeszyna 6 września, gdy zbombardowano fabrykę w Brodach Małych. Po wkroczeniu do Szczebrzeszyna wojsk niemieckich 13 września miasteczko zostało zniszczone, zrabowane i częściowo opuszczone przez mieszkańców. Niemcy wycofali się 27 września lecz wkroczyli ponownie 8 października. Od tego czasu rozpoczęły się prześladowania mieszkańców pochodzenia żydowskiego. Od 1940 roku Żydzi szczebrzeszyńscy byli zmuszani do pracy przy budowie lotniska w Klemensowie. Do końca 1942 roku wywieziono do obozów pracy około 900 Żydów, a rozstrzelano blisko 2300 miejscowych i 1000 innych osób, przywiezionych z okolicznych miasteczek. Prześladowania ludności polskiej rozpoczęły się w kwietniu 1940 roku z chwilą aresztowania miejscowej inteligencji. Od 1 do 10 lipca 1943 roku Niemcy wysiedlili prawie wszystkich mieszkańców Szczebrzeszyna i okolicznych wsi, w celu utworzenia niemieckiej gminy o nazwie „Deutsche Landgemeinde, kreis Zamość”.

Miasto zostało wyzwolone w 1944 roku przez oddziały 9 pułku AK oraz 27 Dywizję Wołyńską AK. Po wojnie rozpoczęła się odbudowa Szczebrzeszyna.

Nazwa

Po raz pierwszy nazwa miasta pojawiła się w dokumencie z 1352 roku wysłanym przez Kazimierza Wielkiego do Krakowa, z informacją, że król podczas wyprawy przeciwko Litwinom rozbił obóz pod Szczebrzeszynem.

Nie jest jasne skąd wywodzi się nazwa miejscowości. Istnieje wiele legend, które dopatrują się jej znaczenia, m.in. od ukształtowania terenu lub cech charakteru mieszkańców Szczebrzeszyna, którzy mieli być zawadiaccy i kłótliwi, lub od ruskiego imienia lub przezwiska.

Charakter

Miasto zostało założone w miejscu osady, która prawdopodobnie istniała już w X wieku na międzynarodowym szlaku handlowym.

Przywilej lokacyjny

Nie ustalono dokładnej daty nadania Szczebrzeszynowi prawa magdeburskiego. Większość historyków przyjmuje rok 1388, nie podając jednak źródeł. Być może Szczebrzeszyn otrzymał prawo magdeburskie od Władysława Opolczyka przed rokiem 1378.

Herb, przywileje, przynależność administracyjna, dane demograficzne

Pieczęć, herb
Od momentu założenia miasta oficjalnym herbem jest herb Dymitra z Goraja – Korczak – w formie trzech poziomych belek na czerwonym tle, znany z pieczęci z 1636 roku.

W połowie XIX wieku pamięć o starym godle zaginęła i na polecenie władz carskich zaprojektowano nowy herb, który składał się z dwupolowej tarczy. Na jednym polu był kupiec stojący przy ladzie i wadze, na drugim narzędzia tkackie. Projekt herbu prawdopodobnie nie został zatwierdzony. Obecnie miasto używa herbu Korczak.

Przywileje
W 1471 roku Amor Tarnowski zezwolił na organizowanie corocznych jarmarków w dniu św. Agnieszki.

Przynależność administracyjna i zmiany granic
W 1595 roku Szczebrzeszyn został włączony w skład Ordynacji Zamojskiej. W latach 1772–1809 miasto znajdowało się w zaborze austriackim, w latach 1809–1815 w Księstwie Warszawskim, a między rokiem 1815 a 1918 w Królestwie Polskim.

Miasto liczy obecnie około 5500 mieszkańców [2011 – red.]. Leży na pograniczu Padołu Zamojskiego, Roztocza Środkowego i Roztocza Zachodniego, nad rzeką Wieprz. Jest siedzibą urzędu gminy.

 

Dane demograficzne wraz z danymi o strukturze etnicznej
Od czasów nadania praw miejskich Szczebrzeszynowi, miasto było zamieszkiwane przez katolików, żydów i wyznawców religii prawosławnej.
 

Z XIX w. pochodzą dokładniejsze dane statystyczne o ludności miasta – w 1819 r. liczyło ono 2777 mieszkańców – w tej liczbie 1299 rzymskokatolików, 757 unitów i 721 Żydów; w 1860 r. – 4018 mieszkańców, w tym 1683 Żydów (42%); w 1897 r. – 5630 mieszkańców, w tym 2449 Żydów (44,4%). Koniec XIX w., a szczególnie początek XX w., to czas rozwoju drobnego przemysłu i wznoszenie związanych z tym budynków (młynów, warsztatów, itp.). To także czas powstawania partii politycznych, organizowania związków zawodowych, stowarzyszeń i organizacji społecznych.

Przed I wojną światową miasto liczyło 8326 mieszkańców, w tym 3965 Żydów (w 1913 r.), którzy stanowili blisko połowę ludności (47,6%). W czasie wojny, w 1915 r., Rosjanie wycofali z miasta swoją administrację i ewakuowali część mieszkańców – głównie ludność prawosławną. Ewakuacja, przemieszczanie się ludności, epidemie, spowodowały spadek liczby mieszkańców. Dane statystyczne z 1921 r. wykazały, że liczba mieszkańców spadła do 6350 osób, w tym Żydów do 2644 (41,6%).

Kalendarium

1352 – powstanie cerkwi prawosławnej;
1378 – dobra szczebrzeskie otrzymuje Dymitr z Goraja;
1394 – wzmianka o drewnianym kościele katolickim;
1398 – fundacja kościoła przez Dymitra z Goraja;
1555 – Szczebrzeszyn staje się własnością rodziny Górków;
1595 – włączenie miasta do Ordynacji Zamojskiej;
1672 – najazd Kozaków Chmielnickiego;
1755 – pożar miasta;
1772–1809 – miasto znajduje się pod zaborem austriackim;
1809–1815 – przynależność do Księstwa Warszawskiego;
1815–1915 – przynależność do Królestwa Polskiego;
1809–1852 – funkcjonowanie szkoły wojewódzkiej przeniesionej z Zamościa;
1832 – pożar miasta;
25 stycznia 1863 – bitwa powstańców pod wodzą H. Gramowskiego z oddziałami rosyjskimi pod Szczebrzeszynem;
27 września–8 października 1939 – miasto zajęte przez Armię Czerwoną;
1–10 lipca 1943 – wysiedlenie całej ludności polskiej do obozu przejściowego w Zwierzyńcu;
31 sierpnia 1943 – utworzenie gminy niemieckiej o nazwie „Deutche Landgemeinde, kreis Zamość”;
1944 – wyzwolenie miasta.

INSTYTUCJE WYZNANIOWE

PARAFIA


Kościół parafialny pw. św. Mikołaja Biskupa
Parafia w Szczebrzeszynie była erygowana w końcu XIV w. przez Dymitra z Goraja. Za czasów Górków kościół przejęty na zbór protestancki, po nabyciu miasta przez Jana Zamoyskiego została przywrócona parafia rzymskokatolicka. Świątynia powstała w latach 1610–1620 z inicjatywy księdza Mikołaja Kiślickiego, który był dziekanem i infułatem kapituły kolegiaty zamojskiej. W latach 1897–1898 kościół został gruntownie odrestaurowany.

Jest to budowla trójnawowa, z wyodrębnionym prezbiterium i dwoma kaplicami. Fasada posiada jedną wieżę oraz zewnętrzną dekorację w stylu renesansowym. Na ścianie prezbiterium znajduje się herb Zamoyskich. Sklepienia w stylu renesansowym, renesansowy ołtarz główny, a w nim obraz Rafała Hadziewicza z 1850 roku przedstawiający św. Mikołaja błogosławiącego dzieci. Obok kościoła znajduje się murowana dzwonnica z kaplicą grobową z XVII wieku, która została nadbudowana w latach 1897–1898. Nieopodal kościoła znajduje się murowana plebania pochodząca z 2. połowy XIX wieku.

>>> więcej o kościele św. Mikołaja



Zespół poklasztorny franciszkanów
Kościół św. Katarzyny, dawniej św. Trójcy, murowany, zbudowany w miejscu wcześniejszej budowli drewnianej, wzniesiony w latach 1620-1628, z fundacji Katarzyny i Tomasza Zamoyskich. Budowla trójnawowa, w stylu renesansu lubelskiego. W 1783 roku został zamieniony na koszary wojskowe, w 1812 roku przekazany szarytkom i adaptowany na szpital. W 1883 roku został przekazany siostrom prawosławnym – krzyżankom, przebudowany po 1883 roku, rekoncyliowany pod obecnym wezwaniem w 1919 roku. Prezbiterium jest ułożone skośnie w stosunku do nawy głównej.

Klasztor – obecnie szpital – murowany, wzniesiony około 1638 roku, rozbudowany w latach 1841–1843, przebudowany w XX wieku. Pozostałości ogrodu klasztornego z XVII wieku otoczone murowanym ogrodzeniem z tego samego wieku.

>>> więcej o kościele pw. Św. Katarzyny



INSTYTUCJE KOŚCIELNE INNYCH WYZNAŃ


Cerkiew grekokatolicka Uspiena (Zaśnięcia Przenajświętszej Bogurodzicy)
prawosławna, następnie unicka, potem prawosławna rosyjska, obecnie znowu prawosławna, pw. Zaśnięcia Przenajświętszej Bogurodzicy, murowana, z XVI wieku., zapewne na miejscu wcześniejszej drewnianej, wielokrotnie przebudowywana, w XVII w., w 2. połowie XVIII w., na początku XIX w. i na początku XX w. Po odzyskaniu niepodległości w 1918 r. świątynia zamknięta, po II wojnie światowej użytkowana jako magazyn, pod koniec XX w. wyremontowana (odkrycie polichromii ścian) i przekazana prawosławnym.

Cerkiew to budowla murowana z kamienia wapiennego i cegły; została wzniesiona na planie wydłużonego prostokąta z węższym i niższym prezbiterium na rzucie kwadratu. Powstanie budowli datuje się na 1560 rok, z fundacji Stanisława Górki. Na przestrzeni wieków świątynia zmieniała swoją formę. Na początku XVIII wieku dodano manierystyczny szczyt nad wschodnią ścianą nawy oraz herby ówczesnych właścicieli miasta (Zamoyskich i Glińskich). Pod koniec XVIII wieku zmieniono kształt prezbiterium, wykonano nowy łuk tęczowy i zmieniono formę otworów okiennych. Następnie rozebrano kruchtę i nadano formę neogotycką ścianie frontowej. Wnętrze świątyni niegdyś prawdopodobnie było pokryte całościowo barwną polichromią. Cerkiew została zamieniona przez Górkę na zbór kalwiński, lecz po niedługim czasie, z powodu niewielkiej liczby wiernych, budowlę przekazano prawosławnym. Po I wojnie światowej świątynia nie była użytkowana i popadła w ruinę. Po II wojnie światowej urządzono w niej skład materiałów budowlanych. Cerkiew zaczęła niszczeć lecz w 1989 roku rozpoczęto jej remont. Wewnątrz zachowały się duże fragmenty polichromii renesansowej wykonanej około 1620 roku przez malarzy ruskich. W obiekcie znajdują się lite żelazne drzwi z 1560 roku. Przy cerkwi znajduje się cmentarz, na którym zachowały się fragmenty płyt grobowych z XVIII i XIX wieku.

>>> więcej o historii cerkwii

 

Synagoga
Usytuowana jest na wschód od rynku, przy ul. Sądowej. Budowla murowana, pierwotna zapewne drewniana, być może z końca XV w., obecna murowana, z 1. ćwierci XVII w., po zniszczeniach przez Kozaków, Szwedów i Tatarów odbudowana w latach 70. XVII w., po pożarze w 1. połowie XVIII w. dach attykowy zastąpiony łamanym dachem polskim. Remontowana w 2. połowie XIX w., uległa pożarowi na początku II wojny światowej, częściowo rozebrana, odbudowana w latach 1957–1963.

>>> więcej o historii synagogi

 

Cmentarz żydowski
zlokalizowany poza zabudową miejską, należący do najstarszych i najciekawszych w Polsce, złożony w 1. połowie XVI w. Zachował się zespół kilkuset macew od roku 1545 do 1939 roku. W czasie II wojny światowej miejsce wielokrotnych egzekucji, w tym masowej w listopadzie 1942 r. Ofiary upamiętnione pomnikiem postawionym w latach 90. XX w. W 2012 r. Fundacja Odnowy Dziedzictwa Żydowskiego postawił kolejny pomnik i wybudował kamienne ogrodzenie od strony ulicy cmentarnej.


Budowle nieistniejące:
Dom modlitwy – bet ha-midrasz, istniejący w okresie międzywojennym.

Rzeźnia rytualna – funkcjonowała w latach 1919–1921.


Mykwa – w 1934 roku istniała w Szczebrzeszynie przy ul. Targowej 18.

 

>>> więcej o historii Żydów szczebrzeskich w serwisie www.shtetlroutes.eu

 

INSTYTUCJE ŚWIECKIE

Towarzystwa i stowarzyszenia o charakterze kulturalnym, gospodarczym, oświatowym, sportowym
Zrzeszenia wymienione przez Zygmunta Klukowskiego, które działały w dwudziestoleciu międzywojennym to: Straż Ogniowa „Sokół”, Chrześcijańskie Towarzystwo Miłosierdzia św. Wincentego à Paulo, Katolickie Stowarzyszenie Polek, Stowarzyszenie Młodzieży Polskiej, Związek Demokratyczny Młodej Polski, Legion Młodych, Związek Demokratycznej Młodej Wsi, Koło Stronnictwa Narodowego, Organizacja Przysposobienia Wojskowego Kobiet do Obrony Kraju, Polski Czerwony Krzyż, Towarzystwo Opieki nad Zwierzętami, Koło Przyjaciół Harcerzy, Związek Strzelecki, Towarzystwo Przyjaciół Strzelca, Związek Pracy Obywatelskiej Kobiet, Związek Oficerów Rezerwy, Związek Rezerwistów, Związek Peowiaków, Związek Legionistów, Związek Nauczycieli Szkół Powszechnych, Towarzystwo Nauczycieli Szkół Średnich i Wyższych, Liga Obrony Powietrznej i Przeciwgazowej, Liga Morska i Kolonialna, BBWR, Towarzystwo Przyjaciół Polaków za Granicą, Koło Miłośników Książki.


Przytułek dla biednych i chorych
Działał w latach 1919–1921.

Szkoły świeckie
W latach 1811–1852 w mieście funkcjonowała szkoła wojewódzka, będąca kontynuacją Akademii Zamojskiej, do której uczęszczało 337 uczniów. Wielu mieszkańców oferowało uczniom i wykładowcom kwaterunek. Szkoła została zamknięta w 1852 roku przez władze carskie w wyniku patriotycznych wystąpień młodzieży.

Partie i organizacje patriotyczne
Na początku XIX wieku powstało w Szczebrzeszynie wiele organizacji społecznych, m.in. Bikur Cholim, zajmujący się opieką nad chorymi.
Na początku XX wieku rabin Abraham R. Bronsztejn założył Kasę Pożyczkowo-Oszczędnościową, wspomagającą drobnych kupców i rzemieślników, zarówno Żydów, jak i nie-Żydów, poprzez udzielanie niekomercyjnych kredytów. W tym samym okresie rozpoczęła działalność Polska Partia Socjalistyczna (PPS).
Podczas rewolucji 1905 roku w Szczebrzeszynie został założony lokalny oddział robotniczo-socjalistycznej partii żydowskiej Bund. W latach I wojny światowej zostały utworzone pierwsze organizacje syjonistyczne. Przy wsparciu stacjonujących w mieście żydowskich żołnierzy służących w armii austriackiej, w 1916 roku powstały tu dwie organizacje syjonistyczne, które po 1918 roku przekształciły się w oddziały syjonistyczno-ortodoksyjnej partii Mizrachi. Partie syjonistyczne, działające w międzywojniu angażujące się w działalność kulturalną i edukacyjną to: Organizacja Ogólnych Syjonistów, Poalej Syjon Lewica, Mizrachi, He-Chaluc Bejtar. W tym czasie w Szczebrzeszynie istniał także oddział partii Agudas Isroel oraz Bund, wraz z młodzieżową przybudówką Cukunft. Część miejscowej młodzieży o poglądach lewicowych była zaangażowana w tajną działalność nielegalnej Partii Komunistycznej.

ZABYTKI ARCHITEKTURY I BUDOWNICTWA

układ urbanistyczny miasta z czworobocznym rynkiem i siecią ulic dostosowaną do ukształtowania terenu. Boki rynku skierowane są w cztery strony świata. W rynku zachowany zespół kamieniczek przyrynkowych, murowanych z XVII-XVIII w., przebudowywanych w końcu XIX i na początku XX w. 
Zabudowa Szczebrzeszyna była głównie drewniana. W XVII wieku jedynymi budowlami murowanymi były obiekty kultu religijnego: kościoły, cerkiew, synagoga, oraz zamek. W 1860 roku na 466 domów tylko 31 było murowanych, a w 1888 roku miasto posiadało 448 domów, w tym 54 murowanych; 

>>> więcej o architekturze drewnianej Szczebrzeszyna

 

kościół parafialny pw. św. Mikołaja, murowany, styl renesansowy, wybudowany w latach 1610–1620;

– plebania, murowana, z 2. połowy XIX wieku.

>>> więcej o kościele pw. św. Mikołaja

 

zespół poklasztorny franciszkanów, powstał po 1620 roku w stylu renesansu lubelskiego;

>>> więcej o kościele pw. św. Katarzyny

 

cerkiew grekokatolicka, murowana, z 1560 roku, pierwotnie renesansowa, z elementami manierystycznymi i neogotyckimi;

>>> więcej o cerkwi

 

synagoga z początku XVII wieku, styl późnorenesansowy;

>>> więcej o synagodze

 

– nieistniejący zamek Dymitra z Goraja, na miejscu budowli obronnej z czasów ruskich, na pd. od miasta, przy drodze do Zwierzyńca, rozbudowany za czasów Górków, spłonął w końcu XVI w. i już nie został odbudowany;

– dawny ratusz, murowany, z 1830 r., usytuowany na środku rynku, remontowany i przebudowywany w końcu XIX i na początku XX w;

zespół zabudowy dawnej Szkoły Wojewódzkiej na Przedmieściu zamojskim (szkoła, budynki internatu, profesorski i gospodarcze), obiekty murowane, wzniesione w latach 1819-1822), remontowane w latach 50. XX w.;

 

–  zespół drewnianych domów miejskich na ulicach Zielonej, Wyzwolenia, Klukowskiego, Cmentarnej i Zamojskiej, wzniesionych w XIX i pocz. XX w.;

– dawny drewniany zajazd przy ul. Zielonej 16, powstał w latach 60. XIX wieku.;

>>> katalog architektury drewnianej

 

– kapliczka słupowa na ul. Zamojskiej, kamienna z 1655 r., w formie kolumny zwieńczonej domkową kapliczką. Pochodzi z 1655 roku i prawdopodobnie upamiętnia opuszczenie Szczebrzeszyna przez ostatniego kalwina;

cmentarz chrześcijański założony w końcu XVIII lub na początku XIX w. Chowano na nim rzymskokatolików i unitów, a od 1875 r. także prawosławnych. Zachowało się blisko 400 nagrobków z XIX i XX w. (do 1945 r.), w tym mogiły powstańców z 1863 r.;

kaplica cmentarna na cmentarzu rzymskokatolickim pw. św. Leonarda, murowana, neogotycka z lat 1908–1910. Na cmentarzu kilkaset nagrobków, najstarsze z nich pochodzą z XVII w.;

cmentarz żydowski przy ul. Cmentarnej,


 

WARTOŚCI NIEMATERIALNE

 

Wydarzenia i miejsca historyczne
25 stycznia 1863 roku w pobliżu Szczebrzeszyna miała miejsce bitwa powstańców pod wodzą H. Gramowskiego z oddziałami rosyjskimi.
W dniach 27 września–8 października 1939 roku miasto zostało zajęte przez Armię Czerwoną.
W dniach 1–10 lipca 1943 roku miało miejsce wysiedlenie z miasta i okolic ludności polskiej do obozu przejściowego w Zwierzyńcu.
31 sierpnia 1943 roku utworzono gminę niemiecką o nazwie „Deutsche Landgemeinde, kreis Zamość”.

 

Szczebrzeszyn w literaturze
W Szczebrzeszynie rozgrywa się opowiadanie Isaaca Baszewisa Singera Błędy.

Osoby związane ze Szczebrzeszynem

– Józef Brandt, malarz batalista, urodził się w Szczebrzeszynie;
Wojciech Basai (Bazeusz), kanonik, profesor Akademii Krakowskiej, urodził się w Szczebrzeszynie;
– Rafał Hadziewicz, malarz, kształcił się w dawnej wojewódzkiej Szkole Zamojskich;
– Zygmunt Klukowski, doktor medycyny, był lekarzem w szczebrzeszyńskim szpitalu w okresie dwudziestolecia międzywojennego. Pisarz, bibliofil, historyk, regionalista i działacz społeczny. Autor Dziennika z lat okupacji Zamojszczyzny 1939–1944, który – jako dokument zbrodni hitlerowskich na narodzie polskim – został wykorzystany na procesie w Norymberdze;
– Jakub Reifman, XIX-wieczny uczony; mieszkał w Szczebrzeszynie;
– Jan Siestrzeński, pionier polskiej fonetyki; pochodził ze Szczebrzeszyna;
– Tema Blima Szejner, babka Isaaca B. Singera; urodziła się i wychowywała w Szczebrzeszynie.

 

Opracowała Anna Wójtowicz
Uzupełnienia Joanna Zętar na podstawie
www.shtetlroutes.eu
Redakcja: Monika Śliwińska

Literatura

Bergman E., Jagielski J., Zachowane synagogi i domy modlitwy w Polsce, Warszawa 1996.
Fornal M., Wrócić raz jeszcze, Dawna zabudowa Szczebrzeszyna, „Zamojski Kwartalnik Kulturalny” 1998, nr 2/3.
Glinka T., Walenciak A., Walenciak P., Przewodnik. Małopolska północno-wschodnia, Warszawa 2000.
Górak J., Miasta i miasteczka Zamojszczyzny, Zamość 1990.
Kawałko D., Cmentarze województwa zamojskiego, Zamość 1994.
Klukowski Z., Dziennik lat okupacji Zamojszczyzny 1939-1944, Lubin 1958.
Klukowski Z., Zagłada i niedola Żydów w Szczebrzeszynie, Warszawa 1956.|
Klukowski Z., Zamojszczyzna II RP, [w:] „Karta”, 2004, nr 42.
Przesmycka E., Przeobrażenia zabudowy i krajobrazu miasteczek Lubelszczyzny, Lublin 2001.
Przysada A., Przewodnik. Szczebrzeszyn i okolice, Zamość 1997.
Przysada A., Dzieje miasta Szczebrzeszyna, [w:] „Mówią Wieki” 1973, nr 10.
Przysada A., Zarys dziejów Szczebrzeszyna, „Zamojski Kwartalnik Kulturalny” 1998, nr 2/3.
Wysocka D., Świątynia bez wiernych, „Przegląd Prawosławny”, nr 7 (121).
Wiadomości konserwatorskie, t. 2 (2000).
Trzciński A., Śladami zabytków kultury żydowskiej na Lubelszczyźnie, Lublin 1990.


Strony internetowe [stan na 29.06.2016]

http://shtetlroutes.eu/pl/town/szczebrzeszyn/

http://www.sztetl.org.pl/pl/city/szczebrzeszyn/

http://szczebrzeszyn.pl

 

Powiązane artykuły

Zdjęcia

Galerie

Wideo

Historie mówione

Inne materiały

Słowa kluczowe