Ośrodek „Brama Grodzka - Teatr NN” jest samorządową instytucją kultury działającą w Lublinie na rzecz ochrony dziedzictwa kulturowego i edukacji. Jej działania nawiązują do symbolicznego i historycznego znaczenia siedziby Ośrodka - Bramy Grodzkiej, dawniej będącej przejściem pomiędzy miastem chrześcijańskim i żydowskim, jak również do położenia Lublina w miejscu spotkania kultur, tradycji i religii.

Częścią Ośrodka są Dom Słów oraz Lubelska Trasa Podziemna.

Ośrodek „Brama Grodzka - Teatr NN” jest samorządową instytucją kultury działającą w Lublinie na rzecz ochrony dziedzictwa kulturowego i edukacji. Jej działania nawiązują do symbolicznego i historycznego znaczenia siedziby Ośrodka - Bramy Grodzkiej, dawniej będącej przejściem pomiędzy miastem chrześcijańskim i żydowskim, jak również do położenia Lublina w miejscu spotkania kultur, tradycji i religii.

Częścią Ośrodka są Dom Słów oraz Lubelska Trasa Podziemna.

Szalom Szachna ben Josef

(ok. 1510, Lublin – 1558 (1559), Lublin)
Rabin Lublina, wybitny talmudysta.

Spis treści

[RozwińZwiń]

Szachnowicze w Lublinie

Ojciec Szaloma, Josko Szachnowicz był jednym z najbogatszych Żydów w Rzeczpospolitej. Był dzierżawcą myt i ceł w poszczególnych miastach i wsiach. Król Zygmunt I pożyczał od niego potężne sumy na opłacenie długów. Z czasem te sumy stały się tak wielkie, że trudno je było oddać. Wtedy panowie polscy postanowili ukrócić władzę Joska i wymogli na królu odebranie mu intratnego zajęcia. Josko osiadł z rodziną w Lublinie. Gdy miasto uzyskało w 1535 r. od króla Zygmunta I Starego przywilej De non tolerandis judeis, mógł jako jedyny Żyd zamieszkać poza murami dzielnicy żydowskiej. (Zobacz historię Lublina nazywanego Jerozolimą Królestwa Polskiego)

Josko miał żonę Gołdę, dwóch synów: Pesacha i Szalom oraz córkę, której imię nie jest znane. Szalom Szachna pozostawił po sobie dwójkę dzieci: syna Izraela i córkę Gołdę. Izrael pełnił funkcję rabina w Lublinie i rektora akademii talmudycznej do 1567 r. Miał trójkę dzieci: Mojżesza Chaufa, rabina we Lwowie; Izaaka, zecera w drukarni krakowskiej i córkę Rywkę, żonę Hirsza Szorra, rabina w Brześciu1.

Natomiast Gołda, córka Szachny wyszła za mąż za uczonego Mojżesza Isserlesa. Zmarła w wieku 20 lat w czasie zarazy. Ich jedyna córka Drezia była żoną seniora Benoma Majzelsa z Krakowa.

Testament ojca Szachny

Josko tuż przed śmiercią kazał sporządzić testament. Pół roku później w grudniu 1507r. zmarł. Po śmierci męża Gołda musiała prosić polskiego króla, by uznał testament za zgodny z prawem. Jedni bowiem chcieli odebrać jej pieniądze i dom, inni – dłużnicy męża, unieważnili sami swoje długi. Zygmunt I potwierdził, że rodzina Szachnowiczów może nadal mieszkać wśród chrześcijan, a wszelkie sprawy pieniężne mają być tak rozwiązane, jak zapisano w testamencie. Ponoć król do końca opiekował się Gołdą i jej dziećmi. Wsparcie króla umożliwiło chłopcom podjęcie nauki. Pesach zajął się handlem, Szalom – skupił nad uczonymi księgami, tak jak życzył sobie ojciec. Gołda zmarła w 1532 r., otoczona opieką królewską i dumna ze sławnego już wtedy Szaloma Szachny.

Edukacja Szachny

Studia talmudyczne Szalom odbył w Krakowie pod kierunkiem Jakuba Polaka. W Krakowie najprawdopodobniej poznał słynnego uczonego Mojżesza Isserlesa, wspólnie studiowali księgi, razem też założyli akademię talmudyczną w Krakowie2. Mojżesz był przyjacielem Szaloma Szachny, potem ożenił się z córką Szachny, Gołdą.

W 1530 r. Szalom Szachna został rabinem Lublina. Jego sława jako uczonego wybiegała poza granice Rzeczpospolitej. W dokumentach przy imieniu Szachny widnieje dopisek: Doctor Judaeorum Lublinensium. W 1532 r., w dowód uznania wiedzy na mocy przywileju królewskiego Szalom Szachna został zwolniony z płacenia podatku. Szachna był założycielem pierwszej w Lublinie akademii talmudycznej - jesziwy. Wzorując się na swoim mistrzu, Jakubie Polaku, wprowadził w niej metodę studiowania Talmudu zwaną pilpulem, a zajęcia prowadziła od poniedziałku do piątku. Jego wykłady prowadzone z niezwykłą erudycyjnością cieszyły się dużą  popularnością wśród studentów ze środowisk żydowskich Polski, Niemiec i Czech.

W 1541 r.(12 grudnia) wraz z rabinem krakowskim Mojżeszem Fiszlem został mianowany rabinem generalnym Małopolski. Urzad ten wiązał się  ze sprawowaniem jurysdykcji nad Żydami zamieszkującymi sześć województw: krakowskie, sandomierskie, ruskie, podolskie, lubelskie, bełzkie, chełmskie. Obaj rabini piastowali urząd dożywotnio, nie podlegali jurysdykcji żadnych sądów i odpowiadali tylko przed królem,  ich kompetencje w stosunku do Żydów zamieszkujących teren Małopolski były bardzo szerokie. Mogli m.in. karać za przewinienia religijne banicja lub klątwą, zatwierdzali rabinów wybranych przez gminy i udzielali im prawa do przewodniczenia ślubom i obrzędom.

Szalom nie chciał drukować za życia, w Krakowie ukazała się tylko antologia jego Rozstrzygnięć w sprawie ślubu ok. 1535 r. (hebr. P(e)sakim be-injan kid(d)uszin).

Odmienne opinie

Nie wszystkie opinie dotyczące Szaloma Szachny były pozytywne. Z tej racji warto przytoczyć dłuższy fragment jednej z nich, by poznać mało popularną opowieść o rabbim z Lublina:

Rabin Szachna był całemu światu znany ze swojej głębokiej erudycji talmudycznej.Niezależnie od potulności swego charakteru, Szachna, gdy tego wymagały względy religijne, stawał się bardzo surowym i wymagającym. Szachna, który zazwyczaj ograniczał się rzucaniem klątw za przekroczenia religijne, orężem w owe czasy najostrzejszym, skazał pewnego razu grzesznika-żyda na chłostę, żyd ów musiał się poddać karze cielesnej. Fakt ten nie jest znany badaczom historyi żydów i rzeczywiście jest to rzadki wypadek w sądach rabinizmu. Wyrok Szachny przyniósł żydom - najfatalniejsze owoce, gdyż skazany na chłostę przestępca, stał się śmiertelnym ich wrogiem i szkodził im, gdzie tylko mógł. W ogóle zdarzenie to przysporzyło żydostwu całe pasmo cierpień. Postępek rabina Szachny oburzył tłumy żydowskie, które zaczęły płonąć nienawiścią ku swemu pasterzowi3.

Szachnę pochowano na starym cmentarzu żydowskim na Kalinowszczyźnie. Do dziś do jego grobu przybywają Żydzi, aby prosić rabina o wstawiennictwo u Najwyższego.
 

Opracowała Monika Szabłowska-Zaremba

 

Przypisy

1 Szper L., Dzieje Żydów w Lublinie, „Myśl Żydowska” 1917 nr 17, s. 4.
3 Szper L., Dzieje Żydów w Lublinie, „Myśl Żydowska” 1916 nr 23, s. 3-4.
 

Literatura

Bałaban M., Żydowskie miasto w Lublinie, Lublin 1991.
Borzymińska Z., Fijałkowski P., Luria Salomon, [w:] Borzymińska Z., Żebrowski R. (red.), Polski Słownik Judaistyczny. Dzieje, kultura, religia, ludzie, t. 2, Warszawa 2003, s. 611.
Kuwałek Robert, Wysok Wiesław, Lublin - Jerozolima Królestwa Polskiego, Lublin 2001.
Kopciowski A., Zarys dziejów Żydów w Lublinie, [w:] Zętar J., Żurek E., Żurek S.J. (red.), Żydzi w Lublinie. Żydzi we Lwowie, Lublin 2006.
Szper L., Dzieje Żydów w Lublinie, „Myśl Żydowska” 1916, nr 23.
Szper L., Dzieje Żydów w Lublinie, „Myśl Żydowska” 1917, nr 17.
Żebrowski R., Szachna Szalom, [w:] Borzymińska Z., Żebrowski R. (red.), Polski Słownik Judaistyczny. Dzieje, kultura, religia, ludzie, t. 2, Warszawa 2003.
 

Zdjęcia

Słowa kluczowe