Ośrodek „Brama Grodzka - Teatr NN” jest samorządową instytucją kultury działającą w Lublinie na rzecz ochrony dziedzictwa kulturowego i edukacji. Jej działania nawiązują do symbolicznego i historycznego znaczenia siedziby Ośrodka - Bramy Grodzkiej, dawniej będącej przejściem pomiędzy miastem chrześcijańskim i żydowskim, jak również do położenia Lublina w miejscu spotkania kultur, tradycji i religii.

Częścią Ośrodka są Dom Słów oraz Lubelska Trasa Podziemna.

Ośrodek „Brama Grodzka - Teatr NN” jest samorządową instytucją kultury działającą w Lublinie na rzecz ochrony dziedzictwa kulturowego i edukacji. Jej działania nawiązują do symbolicznego i historycznego znaczenia siedziby Ośrodka - Bramy Grodzkiej, dawniej będącej przejściem pomiędzy miastem chrześcijańskim i żydowskim, jak również do położenia Lublina w miejscu spotkania kultur, tradycji i religii.

Częścią Ośrodka są Dom Słów oraz Lubelska Trasa Podziemna.

Synagoga Maharama w Lublinie (nieistniejąca)

 
Synagoga Maharama była drugą bożnicą funkcjonującą pod jednym dachem z synagogą Maharszala. Obie budowle tworzyły kompleks z osobnymi salami modlitw. Jej nazwa pochodziła od nazwiska rabina lubelskiego, Meira ben Gedalii.


 

Spis treści

[RozwińZwiń]

Lokalizacja

Ulica Jateczna 5, dobudowana do synagogi Maharszala.

Funkcja

Synagoga

Historia

Pod koniec XVI lub na początku XVII wieku do istniejącej na Podzamczu synagogi Maharszala dobudowano drugą, mniejszą, zwaną synagogą Maharama. To w niej prawdopodobnie odbywały się posiedzenia sejmów żydowskich. Strawiona ogniem w 1655 roku podczas najazdu kozacko-moskiewskiego, została wkrótce odbudowana i funkcjonowała dalej, aż do roku 1854. Wówczas zły stan techniczny doprowadził do budowlanej katastrofy. Obie synagogi zawaliły się, co wymusiło na społeczności żydowskiej kapitalną przebudowę obiektów. Powstały budynki zupełnie nowe, mające ze starymi wspólny jedynie obrys murów zewnętrznych. W 1916 roku bożnica została przeznaczona dla żołnierzy wyznania mojżeszowego, którzy stacjonowali w lubelskim garnizonie okupacyjnym.

 

Tuż przed II wojną światową planowano podjąć gruntowny remont, jednak wybuch wojny przeszkodził tym zamierzeniom. Budynki pełniły funkcję schronisk dla uchodźców i przesiedlonych, a w trakcie likwidacji lubelskiego getta przez Niemców (w 1942 roku) zostały wysadzone w powietrze. Ruiny znajdowały się na swoim miejscu do lat 50. XX wieku, zostały wywiezione w trakcie budowy nowej sieci dróg. Obecnie miejsce to przecina aleja Solidarności. 

Architekt

Nieznany

Styl

Renesansowy
Przebudowa w XIX wieku.

Data budowy i przebudowy

1567 – budowa pierwszej synagogi murowanej Maharszala
koniec XVI/ początek XVII wieku – dobudowa synagogi Maharama
1655–1660 – odbudowa po pożarze
1855–1866 – budowa drugiej synagogi (po zawaleniu pierwszej)
1939–1942 – synagoga pełniła funkcję schroniska dla uchodźców i wysiedleńców
1942 – zniszczenie bożnicy przez Niemców

Materiały i techniki

Budynek w całości murowany, otynkowany, detale architektoniczne wykonane z tynku, dach kryty blachą.

Wymiary

(cały kompleks wraz z synagogą Maharszala):
bok wschodni – 41m
bok północny – 30,89 m, wraz z aneksem klatki schodowej – 37,2 m
bok zachodni – 43,3 m
bok południowy – 30,5 m
wysokość bryły głównej – 17,6 m; wysokość dachu trzyspadowego – 5,3 m
wysokość babińców – 12,2 m; wysokość dachu jednospadowego – 3,3 m
wysokość ścianki pomiędzy dachami – 2,1 m

Opis budynku

Synagoga Maharama była drugą bożnicą funkcjonującą pod jednym dachem wraz z synagogą Maharszala. Obszar całości nazywany był „synagogą główną” bądź „synagogą wielką”. Obiekt był usytuowany przy ulicy Jatecznej (w centrum miasta żydowskiego), na północnym stoku góry zamkowej, na północnym stoku wzgórza zamkowego.
 
Synagoga usytuowana była na piętrze, po południowej stronie sali męskiej synagogi Maharszala. Elewacja wschodnia bożnicy Maharama była dwukondygnacyjna. Pierwsza kondygnacja nie jest dokładnie znana. Prawdopodobnie były tam trzy otwory (wejście od strony południowej do babińca i dwa okna). Na drugiej kondygnacji były trzy otwory okienne prostokątne zamknięte łukiem pełnym.
 

Wnętrze budynku

Wejście do bożnicy odbywało się poprzez klatkę schodową, do której wchodziło się drugimi drzwiami od strony południowej w elewacji frontowej (zachodniej). Po południowej stronie sali męskiej Maharszala usytuowane było pomieszczenie główne bożnicy Maharama, na planie prostokąta o wymiarach 22,5 x 7,6 m. Klatka schodowa do sali męskiej znajdowała się po zachodniej stronie, na planie prostokąta (4,6 x 5,2 m).

 

Pomieszczenie po stronie zachodniej to prawdopodobnie bożnica Szywe Kryjem. Po południowej stronie sali męskiej znajdował się babiniec. W narożniku południowo- zachodnim znajdowała się klatka schodowa i jednocześnie przedsionek babińca. Ponadto istniało poddasze, na co wskazuje konstrukcja dachu, jednak do dziś nie przetrwały żadne źródła dające informacje na ten temat.

 

Tradycyjnie na ścianie wschodniej znajdował się aron ha-kodesz, usytuowany na podwyższeniu do którego prowadziły sześciostopniowe schody. Pośrodku sali wzniesiona była ośmioboczna bima, otoczona ozdobną balustradą, do której prowadziły cztery stopnie, po obu stronach, na osi północ–południe. Ławy ustawione były wzdłuż ścian, przy ścianie wschodniej bimy oraz równolegle do ściany wschodniej (tu również znajdowały się stoły).

Ważniejsze badania

Szczegółowe opracowanie Doroty Chabros – analiza architektoniczna ujęta w kontekście historycznym – na podstawie zachowanych materiałów archiwalnych: rysunków, opisów, relacji ludzi, zapisków kronikarskich. 

 

 

Opracowała: Katarzyna Kruk
Redakcja: Monika Śliwińska
 

 

Literatura

Archiwalia
Archiwum Państwowe w Lublinie, AmL 1809–1874, syg. 2415, Wykaz bóżnic filialnych w Lublinie znajdujących się, na zlecenie Magistratu Miasta Lublina, z dnia 24.01/2.02.1852 r. sporządzony.
Archiwum Państwowe w Lublinie, AmL 1809–1874, syg. 2439, Bóżnicy wielkiej restauracji (1844–1866).
Archiwum Państwowe w Lublinie, GWŻ, syg. 37, Inwentarz synagogi Maharszala, 1.12.1924 r.
Muzeum Historii Miasta Lublina, 5494-VI Szt. 2476, Plany Synagogi Lubelskiej położonej przy ulicy Jatecznej pod No 512 w m. Lublinie, 28.05.1878 r.

Opracowania publikowane
Bałaban M., Bożnice obronne na Kresach dawnej Rzeczypospolitej, [w:] Studia historyczne, Warszawa 1927.
Bałaban M., Żydowskie miasto w Lublinie, Lublin 1991.
Baranowski J., Bożnice murowane na Lubelszczyźnie i ziemiach sąsiednich w XVI–XVIII wieku [w:] Dzieje Lubelszczyzny, t. VI., cz. III, red. T. Chrzanowski, Warszawa 1992.
Bergman E. Jagielski J., Zachowane synagogi i domy modlitwy w Polsce. Katalog, Warszawa 1996.
Chabros D., Synagogi Maharszala i Maharama w Lublinie, Lublin 2005.
Davidowicz D., Synagoga im. Maharszala (jęz. heb.), [w:] The Encyclopaedia of the Jewish Diaspora. Lublin Volume, Eds. N. Blumenthal and M. Korzen, Jerusalem 1957.
Kubiak A., Zabytkowa architektura żydowska w Polsce, BŻIH 1953, nr 2–3, s. 122–170.
Kuwałek R., Wysok W., Lublin. Jerozolima Królestwa Polskiego, Lublin 2001.
Ścieżki pamięci. Żydowskie miasto w Lublinie – losy, miejsca, historia, red. J.J. Bojarski, Lublin 2001.
Piechotkowie K. i M., Bramy nieba. Bóżnice murowane na ziemiach dawnej Rzeczpospolitej, Warszawa 1999.